نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۹ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۷۰ صبحی صالح

۷۰- و من کتاب له ( علیه‏ السلام  ) إلى سهل بن حنیف الأنصاری و هو عامله على المدینه فی معنى قوم من أهلها لحقوا بمعاویه

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رِجَالًا مِمَّنْ قِبَلَکَ یَتَسَلَّلُونَ إِلَى مُعَاوِیَهَ فَلَا تَأْسَفْ عَلَى مَا یَفُوتُکَ مِنْ عَدَدِهِمْ وَ یَذْهَبُ عَنْکَ مِنْ مَدَدِهِمْ فَکَفَى لَهُمْ غَیّاً وَ لَکَ مِنْهُمْ شَافِیاً فِرَارُهُمْ مِنَ الْهُدَى وَ الْحَقِّ وَ إِیضَاعُهُمْ إِلَى الْعَمَى وَ الْجَهْلِ

فَإِنَّمَا هُمْ أَهْلُ دُنْیَا مُقْبِلُونَ عَلَیْهَا وَ مُهْطِعُونَ إِلَیْهَا وَ قَدْ عَرَفُوا الْعَدْلَ وَ رَأَوْهُ وَ سَمِعُوهُ وَ وَعَوْهُ وَ عَلِمُوا أَنَّ النَّاسَ عِنْدَنَا فِی الْحَقِّ أُسْوَهٌ فَهَرَبُوا إِلَى الْأَثَرَهِ فَبُعْداً لَهُمْ وَ سُحْقاً

إِنَّهُمْ وَ اللَّهِ لَمْ یَنْفِرُوا مِنْ جَوْرٍ وَ لَمْ یَلْحَقُوا بِعَدْلٍ وَ إِنَّا لَنَطْمَعُ فِی هَذَا الْأَمْرِ أَنْ یُذَلِّلَ اللَّهُ لَنَا صَعْبَهُ وَ یُسَهِّلَ لَنَا حَزْنَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار التاسع و الستون و من کتاب له علیه السلام الى سهل بن حنیف الانصارى‏ ، و هو عامله على المدینه فی معنى قوم من أهلها لحقوا بمعاویه.

أما بعد، فقد بلغنی أن رجالا ممن قبلک یتسللون إلى معاویه فلا تأسف على ما یفوتک من عددهم، و یذهب عنک من مددهم، فکفى لهم غیا و لک منهم شافیا، فرارهم من الهدى‏

و الحق، و إیضاعهم إلى العمى و الجهل، و إنما هم أهل دنیا مقبلون علیها، و مهطعون إلیها، قد عرفوا العدل و رأوه و سمعوه و وعوه و علموا أن الناس عندنا فی الحق أسوه، فهربوا إلى الأثره، فبعدا لهم و سحقا!! إنهم- و الله- لم یفروا من جور، و لم یلحقوا بعدل، و إنا لنطمع فی هذا الأمر أن یذلل الله لنا صعبه، و یسهل لنا حزنه، إن شاء الله، و السلام [علیک و رحمه الله و برکاته‏].

اللغه

(یتسللون): یخرجون إلى معاویه هاربین فی خفیه و استتار، (فلا تأسف):

لا تحزن، (الغی): الضلال، (الایضاع): الاسراع، (مهطعین): مسرعین، (الاسوه): مستوین، (الاثره): الاستبداد.

الاعراب‏

ممن قبلک: الباء للتبعیض، غیا: تمیز، فرارهم: مصدر مضاف إلى الفاعل، فبعدا و سحقا: منصوبان على المفعول المطلق لفعل محذوف أى فابعدوا بعدا و اسحقوا سحقا، یفید الدعاء علیهم.

المعنى‏

هذا الکتاب لهیب من لهبات قلبه المقدس تشتعل من إصابات مخالفه رعایاه على قلبه الشریف حیث یرمونه بسهام نفاقهم و تخلفهم عنه ساعون وراء آمالهم الدنیویه الدنیه، فقد قعد جمع من کبار الصحابه عن بیعته و تخلف عنه جم ممن بایعه بعد رحلته إلى البصره لإخماد ثوره الجمل و إلى صفین لسد خلل خلاف معاویه.

فلما انتهى حرب صفین بأسوء العواقب من مقاومه أهل الضلال و قیام أهل النهروان على وجهه و هم جله أصحابه المخلصین الأبطال، و شاع هذه الأخبار الهائله و أحس المتقاعدون عن البیعه و النفر معه نصره معاویه علیه بمکائده و بذل الأموال الطائله لمن مال عنه علیه السلام إلیه شرع المهاجرون و الأنصار المتخلفون عنه فی التسلل إلى‏ معاویه مثنى و فرادى و کان ذلک فتا فی عضد حکومته و ضربه شدیده على‏ عامله‏ فی‏ المدینه.

فکأنه طلب منه علیه السلام معالجه هذا الداء العضال بما رآه علیه السلام.

فکتب إلیه بعدم التعرض لهم و صرف النظر عنهم و تفویضهم إلى سوء عاقبتهم التی اختاروها لأنفسهم من الغی و الضلال و هلاک الأبد.

و إن کان من جزائهم عند الحکومات بسط العقوبه علیهم بالحبس و بمصادره أموالهم و هدم دورهم.

و لکنه علیه السلام عزى عامله عن هذه المصیبه الهائله بما نبه علیه من أنهم اناس یفرون من‏ العدل‏ إلى الظلم و من‏ الهدى‏ إلى الضلاله و من‏ الحق‏ إلى الباطل و من الجنه إلى النار بعد تمام الحجه و وضوح البیان «و ما ذا بعد الحق إلا الضلال».

الترجمه

از نامه‏اى که آن حضرت به سهل بن حنیف أنصارى فرمانگزار خود در مدینه نگاشت در باره مردمى که از اهل مدینه بمعاویه پیوستند:

أما بعد، بمن رسیده که مردانى از قلمرو فرمانگزارى تو نهانى بمعاویه پیوستند و عهد ما را گسستند، بر شماره آنان که از دست مى ‏دهى و از کمک آنان بى‏بهره مى‏شوى افسوس مخور، همین گمراهى و سرگردانى براى سزاى آنها و تشفی خاطر تو بس که از شاهراه هدایت و حقیقت گریخته ‏اند و به کورى و نادانى شتافته‏اند (چه شکنجه از این بدتر؟)

همانا که آنان اهل دنیایند که بدان روى آورده و بسوى آن مى‏ شتابند با این که بخوبى عدالت را شناخته و دیده و گزارش آنرا شنیده ‏اند و باور کرده ‏اند و دانسته‏ اند که همه مردم نزد ما و در آئین حکومت ما حقوق برابر دارند و از این برابرى و بردارى گریخته و بدنبال خود خواهى و امتیاز طلبى رفته‏اند گم باشند، نابود باشند.

براستى که- سوگند بخدا- اینان از ستم نگریخته ‏اند و بعدل و داد نپیوسته‏ اند و ما امیدواریم که در این کار خداوند دشوارى ‏ها را بر ما آسان سازد و سختى‏ ها را هموار کند انشاء الله. و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۴

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۸ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۹ صبحی صالح

۶۹- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى الحارث الهمذانی‏

وَ تَمَسَّکْ بِحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ اسْتَنْصِحْهُ وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ وَ صَدِّقْ بِمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ وَ اعْتَبِرْ بِمَا مَضَى مِنَ الدُّنْیَا لِمَا بَقِیَ مِنْهَا فَإِنَّ بَعْضَهَا یُشْبِهُ بَعْضاً وَ آخِرَهَا لَاحِقٌ بِأَوَّلِهَا وَ کُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ

وَ عَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ تَذْکُرَهُ إِلَّا عَلَى حَقٍّ وَ أَکْثِرْ ذِکْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ وَ لَا تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلَّا بِشَرْطٍ وَثِیقٍ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسِهِ وَ یُکْرَهُ لِعَامَّهِ الْمُسْلِمِینَ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یُعْمَلُ بِهِ فِی السِّرِّ وَ یُسْتَحَى مِنْهُ فِی الْعَلَانِیَهِ

وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ وَ لَا تَجْعَلْ عِرْضَکَ غَرَضاً لِنِبَالِ الْقَوْلِ وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِکُلِّ مَا سَمِعْتَ بِهِ فَکَفَى بِذَلِکَ کَذِباً وَ لَا تَرُدَّ عَلَى النَّاسِ کُلَّ مَا حَدَّثُوکَ بِهِ فَکَفَى بِذَلِکَ جَهْلًا

وَ اکْظِمِ الْغَیْظَ وَ تَجَاوَزْ عِنْدَ الْمَقْدَرَهِ وَ احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَبِ وَ اصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَهِ تَکُنْ لَکَ الْعَاقِبَهُ وَ اسْتَصْلِحْ کُلَّ نِعْمَهٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَیْکَ

وَ لَا تُضَیِّعَنَّ نِعْمَهً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَکَ وَ لْیُرَ عَلَیْکَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیْکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ أَفْضَلَ الْمُؤْمِنِینَ أَفْضَلُهُمْ تَقْدِمَهً مِنْ نَفْسِهِ وَ أَهْلِهِ وَ مَالِهِ فَإِنَّکَ مَا تُقَدِّمْ مِنْ خَیْرٍ یَبْقَ لَکَ ذُخْرُهُ وَ مَا تُؤَخِّرْهُ یَکُنْ لِغَیْرِکَ خَیْرُهُ وَ احْذَرْ صَحَابَهَ مَنْ یَفِیلُ رَأْیُهُ وَ یُنْکَرُ عَمَلُهُ فَإِنَّ الصَّاحِبَ مُعْتَبَرٌ بِصَاحِبِهِ

وَ اسْکُنِ الْأَمْصَارَ الْعِظَامَ فَإِنَّهَا جِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ وَ احْذَرْ مَنَازِلَ الْغَفْلَهِ وَ الْجَفَاءِ وَ قِلَّهَ الْأَعْوَانِ عَلَى طَاعَهِ اللَّهِ

وَ اقْصُرْ رَأْیَکَ عَلَى مَا یَعْنِیکَ وَ إِیَّاکَ وَ مَقَاعِدَ الْأَسْوَاقِ فَإِنَّهَا مَحَاضِرُ الشَّیْطَانِ وَ مَعَارِیضُ الْفِتَنِ وَ أَکْثِرْ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَنْ فُضِّلْتَ عَلَیْهِ فَإِنَّ ذَلِکَ مِنْ أَبْوَابِ الشُّکْرِ

وَ لَا تُسَافِرْ فِی یَوْمِ جُمُعَهٍ حَتَّى تَشْهَدَ الصَّلَاهَ إِلَّا فَاصِلًا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوْ فِی أَمْرٍ تُعْذَرُ بِهِ

وَ أَطِعِ اللَّهَ فِی جَمِیعِ أُمُورِکَ فَإِنَّ طَاعَهَ اللَّهِ فَاضِلَهٌ عَلَى مَا سِوَاهَا وَ خَادِعْ نَفْسَکَ فِی الْعِبَادَهِ وَ ارْفُقْ بِهَا وَ لَا تَقْهَرْهَا وَ خُذْ عَفْوَهَا وَ نَشَاطَهَا إِلَّا مَا کَانَ مَکْتُوباً عَلَیْکَ مِنَ الْفَرِیضَهِ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ قَضَائِهَا وَ تَعَاهُدِهَا عِنْدَ مَحَلِّهَا

وَ إِیَّاکَ أَنْ یَنْزِلَ بِکَ الْمَوْتُ وَ أَنْتَ آبِقٌ مِنْ رَبِّکَ فِی طَلَبِ الدُّنْیَا وَ إِیَّاکَ وَ مُصَاحَبَهَ الْفُسَّاقِ فَإِنَّ الشَّرَّ بِالشَّرِّ مُلْحَقٌ وَ وَقِّرِ اللَّهَ وَ أَحْبِبْ أَحِبَّاءَهُ وَ احْذَرِ الْغَضَبَ فَإِنَّهُ جُنْدٌ عَظِیمٌ مِنْ جُنُودِ إِبْلِیسَ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الثامن و الستون و من کتاب له علیه السلام الى الحارث الهمدانى‏

و تمسک بحبل القرآن و انتصحه [و استنصحه‏]، و أحل حلاله و حرم حرامه، و صدق بما سلف من الحق، و اعتبر بما مضى من‏ الدنیا ما [لما] بقى منها، فإن بعضها یشبه بعضا، و آخرها لاحق بأولها، و کلها حائل مفارق، و عظم اسم الله أن تذکره إلا على حق و أکثر ذکر الموت، و ما بعد الموت، و لا تتمن الموت إلا بشرط وثیق، و احذر کل عمل یرضاه صاحبه لنفسه و یکره [یکرهه‏] لعامه المسلمین و احذر کل عمل یعمل به فی السر و یستحى منه فی العلانیه، و احذر کل عمل إذا سئل عنه صاحبه أنکره أو اعتذر منه، و لا تجعل عرضک غرضا لنبال القول [م‏]، و لا تحدث الناس بکل ما سمعت به فکفى بذلک کذبا، و لا ترد على الناس کل ما حدثوک به فکفى بذلک جهلا، و اکظم الغیظ و تجاوز عند المقدره، و احلم عند الغضب، و اصفح مع الدوله تکن لک العاقبه، و استصلح کل نعمه أنعمها الله علیک، و لا تضیعن نعمه من نعم الله عندک، و لیر علیک أثر ما أنعم الله به علیک. و اعلم أن أفضل المؤمنین أفضلهم تقدمه من نفسه و أهله و ماله و أنک ما تقدم من خیر یبق لک ذخره، و ما تؤخره یکن لغیرک خیره، و احذر صحابه من یفیل رأیه و ینکر عمله، فإن الصاحب معتبر بصاحبه، و اسکن الأمصار العظام فإنها جماع المسلمین،

و احذر منازل الغفله و الجفاء و قله الأعوان على طاعه الله، و اقصر رأیک على ما یعنیک، و إیاک و مقاعد الأسواق فإنها محاضر الشیطان و معاریض الفتن، و أکثر أن تنظر إلى من فضلت علیه فإن ذلک من أبواب الشکر، و لا تسافر فی یوم جمعه حتى تشهد الصلاه إلا فاصلا فی سبیل الله، أو فی أمر تعذر به، و أطع الله فی جمیع أمورک، فإن طاعه الله فاضله على ما سواها، و خادع نفسک فی العباده، و ارفق بها و لا تقهرها، و خذ عفوک و نشاطها إلا ما کان مکتوبا علیک من الفریضه، فإنه لا بد من قضائها و تعاهدها عند محلها، و إیاک أن ینزل بک الموت و أنت آبق من ربک فی طلب الدنیا و إیاک و مصاحبه الفساق فإن الشر بالشر ملحق، و وقر الله و أحبب أحباءه، و احذر الغضب فإنه جند عظیم من جنود إبلیس، و السلام.

المعنى‏

قال الشارح المعتزلی «ص ۴۲ ج ۱۸ ط مصر»:

الحارث الهمدانى‏ و نسبه‏ 

هو الحارث الأعور صاحب أمیر المؤمنین علیه السلام، و هو الحارث بن عبد الله بن کعب- سرد النسب إلى- صعب بن معاویه الهمدانی، کان أحد الفقهاء، له قول فی الفتیا، و کان صاحب علی علیه السلام، و إلیه تنسب الشیعه الخطاب الذی خاطبه به‏

فی قوله علیه السلام:

یا حار همدان من یمت یرنی‏ من مؤمن أو منافق قبلا

و هى أبیات مشهوره قد ذکرناها فیما تقدم.

أقول: ظاهر حال المکتوب و الکتاب أن یکون من غائب إلى غائب لبیان المارب، و قد یصدر الکتاب من الأعاظم و الأنبیاء و الأولیاء إلى أخصائهم لیکون مثالا للإرشاد و منشورا للتعلیم و استفاده العموم و هدایتهم إلى طریق الرشاد فالمخاطب به خاص و المقصود منه عام، و من هذا القبیل رسائل أصحاب عیسى إلى خواصهم و حواریهم المعدوده من الماخذ و المصادر الدینیه عند المسیحیین و المضمونه فی العهد الجدید من الکتاب المقدس عند أتباع الأناجیل، و هذا الکتاب‏ الذی صدر منه‏ علیه السلام إلى الحارث الهمدانی‏ من هذا القبیل فانه مثال للهدایه و الإرشاد لکافه العباد، و یدل على علو مقام الحارث الهمدانی و حظوته بموقف عال عند أمیر المؤمنین علیه السلام حیث خصه بهذا المنشور الإرشادی الغزیر المواد و العمیق المغزى بالنظر إلى التعالیم العالیه الأخلاقیه کمثل أعلى فی طریق التزکیه النفسانیه واف فی المرام لجمیع الأنام، و قد انتخب السید الرضی منه قطعه صالحه لما یرمی إلیه فی نهجه هذا من المقاصد الأدبیه.

قال ابن میثم: هذا الفصل من کتاب طویل إلیه، و قد أمره فیه بأوامره، و زجره بزواجره، مدارها على تعلیم مکارم الأخلاق و محاسن الاداب.

أقول: و قد جمع علیه السلام فی هذا الفصل کلما یلزم لمسلم معتقد إلهی فی الرابطه بینه و بین‏ الله‏ تعالى من‏ التمسک بالقرآن‏ و ملازمه أحکامه من الحلال و الحرام و فی المواجهه مع‏ الدنیا و الاعتبار عن فنائها و عدم الرکون علیها و الاتعاظ بما سلف‏ منها و فی التوجه إلى‏ الموت‏ و التهیؤ لما بعده بادخار الأعمال الصالحه و الاجتناب عن الأعمال المهلکه.

ثم نظم. وصایا اجتماعیه فی الروابط بین المسلم و سائر إخوانه و أبناء نوعه و حذر عن الاستئثار بما یکره‏ سائر الناس‏ و یضرهم و عن النفاق، و أمر بصیانه

العرض و حفظ اللسان عن حکایه الکذب بأعم معانیها إلى أن بلغ الوصایه بالتضحیه فی سبیل الله، و الاجتناب عن المعاشره و الصحابه مع‏ الفساق‏ و ضعفاء الرأى و السکونه فی‏ الأمصار للإلحاق بجامعه المسلمین‏- إلى آخر ما أفاده علیه السلام.

الترجمه

از نامه ‏اى که آن حضرت علیه السلام به حارث همدانی نگاشته:

برشته قرآن بچسب و اندرزش بجو، حلالش را حلال شمر و حرامش را حرام، بدانچه از حق در گذشته مى ‏دانى باور کن، و آینده دنیا را با گذشته ‏اش بسنج که بهم مانند و پایانش باغازش پیوسته شود همه دنیا گذرا و ناپایست.

نام خدا را بزرگتر شمار از آنکه جز براستى یاد کنى، مرگ و ما بعد مرگ را بسیار بیاد آور، آرزوى مردن مکن مگر با وضعى مورد اعتماد، از کردارى که پسند خود تو و ناپسند دیگر مسلمانها است بر حذر باش، از کردارى که نهانى انجام شود و در آشکار شرم آور است بپرهیز، از هر کردارى که چون از کننده آن باز پرسى شود منکر آن گردد یا از آن پوزش خواهد بر حذر باش، آبروى خود را عزیزدار و هدف تیر گفتارش مساز، هر چه شنیدى براى مردم حکایت مکن که همین براى آلودگى بدروغگوئى بس است، هر چه را مردم برایت حکایت کنند انکار مکن، زیرا این انکار براى اثبات نادانى تو بس است، خشم خود را فرو خور و در هنگام غضب بردبار باش، و چون بر انتقام توانا شدى گذشت کن، و چون بختت یار و دولتت بیدار شد صرف نظر کن تا سرانجام با تو باشد، هر نعمتى که خدایت داد نیکودار و هیچ نعمتى را که از نعمتهاى خدا است فرومایه مشمار و از دستش مده، و باید اثر نعمت خداوند که بتو عطا کرده در تو دیدار شود.

و بدانکه برتر مؤمنان آن کس است که خود و خاندانش و دارائیش را پیشکش درگاه خدا کند، زیرا هر چیزى که پیش داشتى براى خودت مى‏ ماند، و هر چه بدنبال خود گذاشتى و در گذشتى خیرش بدیگران مى ‏رسد.

از یاران سست نظر و کج اندیشه و زشت کار بر حذر باش، زیرا یار را با یارش‏ بسنجند، در شهرهاى بزرگ نشیمن کن، زیرا مرکز اجتماع مسلمانانند.

از منزلهاى دور افتاده و بینوا و کم یاور براى طاعت خداوند دور باش، توجه خود را بهمان چیزى معطوف دار که مسئول آنى و از آن بهره مى ‏برى، از پاتوق بازارها بپرهیز که محضرهاى شیطانند و انگیزشگاه آشوبها، بکسى که بر او برترى دارى بسیار توجه کن، زیرا این خود از راههاى شکر گزاریست.

در روز جمعه پیش از انجام نماز جمعه مسافرت مکن مگر براى جهاد در راه خدا یا عذر خدا پسند و مقبول، در هر کارى فرمانبر خدا باش و بدستور او کار کن زیرا فرمانبرى خدا از هر کارى بهتر است، در انجام عبادت خود را گول بزن تا بدان راغب شوى و با خود مدارا کن و بزورش بعبادت وادار مکن و نشاط و رغبت خود را منظور دار مگر نسبت بنماز واجب و کارهاى لازم و مفروض که بناچار باید انجام داد و بپاى آنها ایستاد و در موقع به آنها عمل کرد.

مبادا در حالى مرگ گریبانت بگیرد که براى دنیا از پروردگار خود گریزانى و پشت بحضرت او دارى.

مبادا یار بزهکاران شوى که بدى، بدى آرد، خدا را محترم شمار و دوستانش را دوست دار.

از خشم بر حذر باش که لشکر بزرگى است از لشکرهاى شیطان.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۶

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۷ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۸ صبحی صالح

۶۸- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى سلمان الفارسی رحمه الله قبل أیام خلافته‏

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا مَثَلُ الْحَیَّهِ لَیِّنٌ مَسُّهَا قَاتِلٌ سَمُّهَا فَأَعْرِضْ عَمَّا یُعْجِبُکَ فِیهَا لِقِلَّهِ مَا یَصْحَبُکَ مِنْهَا وَ ضَعْ عَنْکَ هُمُومَهَا لِمَا أَیْقَنْتَ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالَاتِهَا

وَ کُنْ آنَسَ مَا تَکُونُ بِهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُ مِنْهَا فَإِنَّ صَاحِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ فِیهَا إِلَى سُرُورٍ أَشْخَصَتْهُ عَنْهُ إِلَى مَحْذُورٍ أَوْ إِلَى إِینَاسٍ أَزَالَتْهُ عَنْهُ إِلَى إِیحَاشٍ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار السابع و الستون و من کتاب له علیه السلام الى سلمان الفارسى رحمه الله قبل أیام خلافته‏

أما بعد، فإنما مثل الدنیا مثل الحیه، لین مسها قاتل سمها، فأعرض عما یعجبک فیها لقله ما یصحبک منها، و ضع عنک همومها، لما أیقنت به من فراقها، و تصرف حالاتها، و کن آنس ما تکون بها أحذر ما تکون منها، فإن صاحبها کلما اطمأن فیها إلى سرور أشخصته عنه إلى محذور [أو إلى إیناس أزالته عنه إلى إیحاش، و السلام- شرح المعتزلی-].

اللغه

(أشخصته): أذهبته.

الاعراب‏

لین: خبر مقدم و مسها: مبتداء مؤخر و کذا ما بعدها و کلتا الجملتین بمنزله عطف البیان لقوله علیه السلام «مثل الدنیا مثل الحیه» فترک فیهما حرف العطف و وصل بینهما و بینها، کن آنس ما تکون- إلخ-: قال ابن میثم: ما مصدریه و آنس ینصب على الحال و أحذر خبر کان.

أقول: و الأولى جعل آنس و أحذر خبرا واحدا لکان، فیکون من قبیل قولهم «الرمان حلو حامض».

المعنى‏

قال الشارح المعتزلی «ص ۳۹ ج ۱۸ ط مصر»: و کان‏ سلمان‏ من شیعه علی‏ علیه السلام‏ و خاصته و تزعم الامامیه أنه أحد الأربعه الذین حلقوا رؤوسهم و أتوه متقلدی سیوفهم فی خبر یطول.

و قد روى من حدیث ابن بریده عن أبیه أن رسول الله صلى الله علیه و آله قال: أمرنی ربی بحب أربعه، و أخبرنی أنه یحبهم: علی و أبوذر و المقداد و سلمان.

الترجمه

از نامه‏اى که آن حضرت علیه السلام پیش از دوران خلافتش به سلمان فارسى- رحمه الله- نگاشته:

أما بعد، همانا دنیا مارى را ماند نرم اندام و زهر آگین، از آنچه‏ اش که خوشت آمد روى بر گردان و دورى گزین که بسیار بى ‏وفا است و اندکى با تو همراه مى ‏شود، هیچ اندوه دنیا را مخور، چه بخوبى مى‏ دانى از تو جدا مى ‏شود و دیگر گونیها دارد، هر گاه بیشتر با او انس گرفتى و دل آرام تو شد بیشتر از او در حذر باش و بترس، زیرا یار دنیا هر چه بشادى آن دلبند و خاطر جمع باشد او را بمشکل و محذور پرتاب مى ‏کند، و هر گاه بارامش او مطمئن شود او را بهراس مى ‏افکند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۲

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۶ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )حج واهل مکه

نامه ۶۷ صبحی صالح

۶۷- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى قثم بن العباس و هو عامله على مکه

أَمَّا بَعْدُ فَأَقِمْ لِلنَّاسِ الْحَجَّ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ‏وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَیْنِ فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاکِرِ الْعَالِمَ

وَ لَا یَکُنْ لَکَ إِلَى النَّاسِ سَفِیرٌ إِلَّا لِسَانُکَ وَ لَا حَاجِبٌ إِلَّا وَجْهُکَ وَ لَا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَهٍ عَنْ لِقَائِکَ بِهَا فَإِنَّهَا إِنْ ذِیدَتْ عَنْ أَبْوَابِکَ فِی أَوَّلِ وِرْدِهَا لَمْ تُحْمَدْ فِیمَا بَعْدُ عَلَى قَضَائِهَا

وَ انْظُرْ إِلَى مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ مِنْ مَالِ اللَّهِ فَاصْرِفْهُ إِلَى مَنْ قِبَلَکَ‏ مِنْ ذَوِی الْعِیَالِ وَ الْمَجَاعَهِ مُصِیباً بِهِ مَوَاضِعَ الْفَاقَهِ وَ الْخَلَّاتِ وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِکَ فَاحْمِلْهُ إِلَیْنَا لِنَقْسِمَهُ فِیمَنْ قِبَلَنَا

وَ مُرْ أَهْلَ مَکَّهَ أَلَّا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْبادِفَالْعَاکِفُ الْمُقِیمُ بِهِ وَ الْبَادِی الَّذِی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ لِمَحَابِّهِ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار السادس و الستون و من کتاب له علیه السلام الى قثم بن العباس، و هو عامله على مکه

أما بعد، فأقم للناس الحج، و ذکرهم بأیام الله، و اجلس لهم العصرین فأفت المستفتى، و علم الجاهل، و ذاکر العالم، و لا یکن لک إلى الناس سفیر إلا لسانک، و لا حاجب إلا وجهک، و لا تحجبن ذا حاجه عن لقائک بها، فإنها إن ذیدت عن أبوابک فی أول وردها لم تحمد فیما بعد على قضائها. و انظر إلى ما اجتمع عندک من مال الله فاصرفه إلى من قبلک من ذوى العیال و المجاعه، مصیبا به مواضع الفاقه [المفاقر] و الخلات، و ما فضل عن ذلک فاحمله إلینا لنقسمه فیمن قبلنا. و مر أهل مکه أن لا یأخذوا من ساکن أجرا، فإن الله سبحانه یقول: «سواء العاکف فیه و الباد» فالعاکف: المقیم به، و البادی الذی یحج إلیه من غیر أهله، وفقنا الله و إیاکم لمحابه، و السلام.

اللغه

(ذیدت): منعت، (ورد): دخول الغنم و البعیر على الماء للشرب، (المفاقر) الفقر جمع فقور و مفاقر: ضد الغنى و ذلک أن یصبح الإنسان محتاجا أو لیس له‏ ما یکفیه- المنجد- (الباد): مخفف البادی ساکن البادیه.

الاعراب‏

بأیام الله: الباء للتعدیه تأکیدا، فأفت: أمر من أفتى یفتی، لک: ظرف مستقر خبر لقوله «و لا یکن»، إلى الناس: ظرف متعلق بقوله «سفیر» و هو اسم لا یکن، إلا لسانک: مستثنى فی کلام تام منفی یجوز فیه النصب و الإتباع للمستثنى منه و هو قوله «سفیر» فانه یفید العموم لتقدم النفی علیه و یحتمل کون الاستثناء منقطعا بدعوى عدم دخول اللسان و الوجه فی مفهوم السفیر و الحاجب.

قال الشارح المعتزلی «ص ۳۱ ج ۱۸»: و روى «و لا یکن إلا لسانک سفیرا لک إلى الناس» بجعل «لسانک» اسم کان مثل قوله‏ (فما کان جواب قومه إلا أن قالوا) و الروایه الاولى هى المشهوره، و هو أن یکون «سفیرا» اسم کان و «لک» خبرها، و لا یصح ما قاله الراوندی: إن خبرها «إلى الناس»، لأن «إلى» هاهنا متعلقه بنفس «سفیر» فلا یجوز أن تکون الخبر عن «سفیر» تقول: سفرت إلى بنی فلان فی الصلح، و إذا تعلق حرف الجر بالکلمه صار کالشی‏ء الواحد.

أقول: و أضعف مما ذکره الراوندی ما ذکره ابن میثم «ص ۲۱۷ ج ۵» «و إلا للحصر و ما بعدها خبر کان» فانه إنما یستقیم على کون الاستثناء مفرغا و قد عرفت أنه تام على الروایه المشهوره و على ما ذکره الشارح المعتزلی من- الروایه الغیر المشهوره فالاستثناء مفرغ و لکن «لسانک» اسم کان لا خبره.

و قال ابن میثم فی الصفحه التالیه: و روى «مواضع المفاقر» و الاضافه لتغایر اللفظین.

أقول: قد جعل فی «المنجد» المفاقر جمع الفقر فالإضافه معنویه تفید التخصیص و الفرق المعنوی بین المضاف و المضاف إلیه جلی.

المعنى‏

قد نهى علیه السلام فی آخر کتابه‏ أهل مکه‏ عن أخذ الاجره عن الحاج‏ الساکن‏ فی مکه للحج مفسرا آیه (سواء العاکف فیه و الباد- ۲۵- الحج) و هل المقصود منه یعم أخذ الاجره عن الساکنین فی البیوت المملوکه أو المقصود خصوص الساکنین فی المسجد الحرام کما هو ظاهر الایه و أرض الحرم الغیر المملوکه بالخصوص؟ فیه بحث لا یسع المقام بسط الکلام فیه.

قال الشارح المعتزلی: و أصحاب أبی حنیفه یتمسکون بها- أى بهذه الایه- فی امتناع بیع دور مکه و إجارتها و هذا بناء على أن المسجد الحرام، هو مکه کلها و الشافعی یرى خلاف ذلک، و یقول: إنه الکعبه، و لا یمنع من بیع دور مکه و لا إجارتها و یحتج بقوله تعالى «الذین اخرجوا من دیارهم».

أقول: فی دلاله الایه على ما ذکره أصحاب أبی حنیفه ضعف ظاهر کما أن تفسیر المسجد الحرام بخصوص الکعبه کما ذکر عن الشافعی أضعف، کاحتجاجه بالایه على مالکیه دور مکه.

الترجمه

از نامه‏اى است که آن حضرت بکار گزار خود در مکه قثم بن عباس نگاشته:

أما بعد، در انجام حج مردم را راهنما باش و آنها را بروزهاى خدا یاد آورى کن در بامداد و پسین براى پذیرائى از آنها بنشین، و بهر کس در مسائل دین از تو فتوى خواست فتوى بده و نادانها را دانش بیاموز و با دانشمند از مردم هم گفتگو باش، و میان تو و مردم کسى واسطه و ایلچى نباشد جز زبانت و دربانى نباشد جز رخسارت.

هیچ حاجتخواهى را از دیدار خودت پشت در نگذار، زیرا اگر از در خانه تو رانده شود در آغاز مراجعه کردن بر آوردن حاجتش بعد از آن هم تا آنجا مورد پسند نباشد که جبران آنرا بنماید.

آنچه از مال خداوند نزد تو گرد آمد بدان توجه کن، و بعیالداران و گرسنه‏ هاى محیط فرمان گزاریت مصرف کن و بمستمندان و بیچارگان برسان، و هر چه از آن بیش باشد براى ما بفرست تا میان کسانى که در اطراف ما هستند بخش کنیم.

بمردم مکه دستور بده از کسانى که ساکن مکه شوند اجرت سکونت نگیرند زیرا خداى سبحان مى ‏فرماید «عاکفین و بیابانگردان در آن برابرند» أما مقصود از عاکف کسانیند که در مکه اقامت دارند و مقصود از بادی و بیابانى کسانیند که جز از اهالی خود شهر مکه براى انجام وظیفه مقدس حج بمکه مى ‏آیند. خدا ما و شما را براى هر چه دوست دارد توفیق دهد، و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۳

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۵ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۶ صبحی صالح

۶۶- و من کتاب له ( علیه‏ السلام  ) إلى عبد الله بن العباس و قد تقدم ذکره بخلاف هذه الروایه

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْمَرْءَ لَیَفْرَحُ بِالشَّیْ‏ءِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لِیَفُوتَهُ وَ یَحْزَنُ عَلَى الشَّیْ‏ءِ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لِیُصِیبَهُ

فَلَا یَکُنْ أَفْضَلَ مَا نِلْتَ فِی نَفْسِکَ مِنْ دُنْیَاکَ بُلُوغُ لَذَّهٍ أَوْ شِفَاءُ غَیْظٍ وَ لَکِنْ إِطْفَاءُ بَاطِلٍ أَوْ إِحْیَاءُ حَقٍّ

وَ لْیَکُنْ سُرُورُکَ بِمَا قَدَّمْتَ وَ أَسَفُکَ عَلَى مَا خَلَّفْتَ وَ هَمُّکَ فِیمَا بَعْدَ الْمَوْتِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الخامس و الستون الى عبد الله بن العباس،و قد تقدم ذکره بخلاف هذه الروایه

أما بعد، فإن المرء لیفرح بالشی‏ء الذی لم یکن لیفوته، و یحزن على الشی‏ء الذی لم یکن لیصیبه، فلا یکن أفضل ما نلت‏ فی نفسک من دنیاک بلوغ لذه أو شفاء غیظ، و لکن إطفاء باطل أو إحیاء حق، و لیکن سرورک بما قدمت، و أسفک على ما خلفت و همک فیما بعد الموت.

اقول: و فی قوله رضى الله عنه: و قد تقدم ذکره بخلاف هذه الروایه، إشاره إلى أن ما ذکره هنا و ما تقدم علیه بهذا المعنى مکتوب واحد نقل بروایتین.

فیحتمل أن تکون کلتا الروایتان مأثورتین عنه علیه السلام بناء على صدورهما معا عنه علیه السلام فی مکتوب واحد، فتکون إحداهما نسخه بدل صدرت عن الکاتب فبعثت إحداهما و حفظت الاخرى فنقلت و رویت أیضا.

و یحتمل أن یکون الاختلاف ناشیا عن النساخ بتصرف و تصحیف و علل اخرى.

الترجمه

از نامه‏اى که آن حضرت علیه السلام بعبد الله بن عباس نگاشته، این نامه بروایت دیگرى که با این مضمون اختلاف داشت پیشتر نقل شد:

أما بعد، براستى که مرد براى رسیدن به بهره‏اى که از دست بدر نمى‏رود خشنود مى‏ شود (یعنى روزى مقدر) و بر آنچه نباید بوى برسد و مقدر او نیست غمگین مى‏ گردد، نباید پیش تو بهترین بهره دنیایت کامیابى جسمانی یا تشفى خاطر از خشمگینى و انتقام از دشمنت باشد.

ولى باید بهترین چیزى که بحساب آرى این باشد که باطل را خاموش و نابود سازى و یا حقى را زنده و پایدار کنى، باید شادى تو بمالى باشد که براى ذخیره آخرتت پیش مى ‏فرستى، و افسوست از آنچه باشد که بجاى خود براى دیگران مى‏ گذارى، و باید هم تو معطوف بوضع تو پس از مردن باشد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۴ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۵ صبحی صالح

۶۵- و من کتاب له ( علیه‏ السلام  ) إلیه أیضا

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ آنَ لَکَ أَنْ تَنْتَفِعَ بِاللَّمْحِ الْبَاصِرِ مِنْ عِیَانِ الْأُمُورِ فَقَدْ سَلَکْتَ مَدَارِجَ أَسْلَافِکَ بِادِّعَائِکَ الْأَبَاطِیلَ‏

وَ اقْتِحَامِکَ غُرُورَ الْمَیْنِ وَ الْأَکَاذِیبِ وَ بِانْتِحَالِکَ مَا قَدْ عَلَا عَنْکَ

وَ ابْتِزَازِکَ لِمَا قَدِ اخْتُزِنَ دُونَکَ فِرَاراً مِنَ الْحَقِّ وَ جُحُوداً لِمَا هُوَ أَلْزَمُ لَکَ مِنْ لَحْمِکَ وَ دَمِکَ مِمَّا قَدْ وَعَاهُ سَمْعُکَ وَ مُلِئَ بِهِ صَدْرُکَ فَمَا ذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ الْمُبِینُ وَ بَعْدَ الْبَیَانِ إِلَّا اللَّبْسُ

فَاحْذَرِ الشُّبْهَهَ وَ اشْتِمَالَهَا عَلَى لُبْسَتِهَا فَإِنَّ الْفِتْنَهَ طَالَمَا أَغْدَفَتْ جَلَابِیبَهَا وَ أَغْشَتِ الْأَبْصَارَ ظُلْمَتُهَا

وَ قَدْ أَتَانِی کِتَابٌ مِنْکَ ذُو أَفَانِینَ مِنَ الْقَوْلِ ضَعُفَتْ قُوَاهَا عَنِ السِّلْمِ وَ أَسَاطِیرَ لَمْ یَحُکْهَا مِنْکَ عِلْمٌ وَ لَا حِلْمٌ

أَصْبَحْتَ مِنْهَا کَالْخَائِضِ فِی الدَّهَاسِ وَ الْخَابِطِ فِی الدِّیمَاسِ وَ تَرَقَّیْتَ إِلَى مَرْقَبَهٍ بَعِیدَهِ الْمَرَامِ نَازِحَهِ الْأَعْلَامِ تَقْصُرُ دُونَهَا الْأَنُوقُ وَ یُحَاذَى بِهَا الْعَیُّوقُ

وَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ تَلِیَ لِلْمُسْلِمِینَ بَعْدِی صَدْراً أَوْ وِرْداً أَوْ أُجْرِیَ لَکَ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ عَقْداً أَوْ عَهْداً

فَمِنَ الْآنَ فَتَدَارَکْ نَفْسَکَ وَ انْظُرْ لَهَا فَإِنَّکَ إِنْ فَرَّطْتَ حَتَّى یَنْهَدَ إِلَیْکَ عِبَادُ اللَّهِ أُرْتِجَتْ عَلَیْکَ الْأُمُورُ وَ مُنِعْتَ أَمْراً هُوَ مِنْکَ الْیَوْمَ مَقْبُولٌ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الرابع و الستون و من کتاب له علیه السلام الیه أیضا

أما بعد، فقد آن لک أن تنتفع باللمح الباصر من عیان [عین‏] الأمور فلقد سلکت مدارج أسلافک بادعائک الأباطیل، و إقحامک [اقتحامک‏] غرور المین و الأکاذیب، و بانتحالک ما قد علا عنک و ابتزازک لما اختزن دونک، فرارا من الحق، و جهودا لما هو ألزم لک من لحمک و دمک، مما قد وعاه سمعک، و ملى‏ء به صدرک، فما ذا بعد الحق إلا الضلال المبین، و بعد البیان إلا اللبس؟ فاحذر الشبهه و اشتمالها على لبستها، فإن الفتنه طالما أغدفت جلابیبها، و أعشت الأبصار ظلمتها. و قد أتانی کتاب منک ذو أفانین من القول ضعفت قواها عن السلم، و أساطیر لم یحکها منک علم و لا حلم، أصبحت منها کالخائض فی الدهاس، و الخابط فی الدیماس، و ترقیت إلى مرقبه بعیده المرام، نازحه الأعلام، تقصر دونها الأنوق، و یحاذى بها العیوق. و حاش لله أن تلى للمسلمین بعدی صدرا أو وردا، أو أجرى‏

لک على أحد منهم عقدا أو عهدا، فمن الان فتدارک نفسک و انظر لها، فإنک إن فرطت حتى ینهد إلیک عباد الله أرتجت علیک الأمور، و منعت أمرا هو منک الیوم مقبول، و السلام.

اللغه

(آن): قرب و حان، (اللمح الباصر): النظر بالعین الصحیحه، (الأباطیل) جمع الباطل على غیر قیاس، (المدارج): الطرائق، (الاقحام و الاقتحام): الدخول فی الشی‏ء من غیر رویه، (المین): الکذب، (الغرور): بالضم مصدر و بفتح الأول صفه بمعنى الفاعل، (الانتحال): ادعاء ما لیس له، (الابتزاز): الاستلاب، (الجحود): إنکار ما یعلم.

(أغدفت) المرأه قناعها: أرسلته على وجهها، (الأفانین): الأسالیب المختلفه، (الأساطیر): الأباطیل واحدها اسطوره بالضم و إسطاره بالکسر، (الدهاس): المکان السهل دون الرمل، (الدیماس) بالکسر: المکان المظلم و کالسراب و نحوه.

(المرقبه) موضع عال مشرف یرتفع إلیه الراصد، (الأنوق) بالفتح:طائر و هو الرخمه أو کارها فی رءوس الجبال و الأماکن الصعبه البعیده، (العیوق):نجم فوق زحل، (تنهد): ترفع، (ارتجت): اغلقت.

الاعراب‏

مجاز الباصر: صفه لقوله باللمح مجازا، أى بلمح الانسان الباصر و الباء للاستعانه، بادعائک: الباء للسببیه، مما قد وعاه: من للتعلیل، فاحذر الشبهه و اشتمالها:

قال الشارح المعتزلی: و یجوز أن یکون اشتمال مصدر مضاف إلى معاویه أى احذر الشبهه و احذر اشتمالک إیاها على اللبسه، أى ادراعک بها و تقمصک- إلى أن قال:

و یجوز أن یکون مصدرا مضافا إلى ضمیر الشبهه فقط. ذو: صفه للکتاب، أساطیر:عطف على أفانین، لم یحک: مضارع مجزوم من حاک یحوک و حوک الکلام صنعته‏ و نظمه، تقصر دونها: جمله حالیه.

المعنى‏

تلویح قال الشارح المعتزلی «ص ۲۷ ج ۱۸ ط مصر»: و هذا الکتاب [… فقد آن لک …] هو جواب کتاب وصل من معاویه إلیه علیه السلام بعد قتل علی علیه السلام الخوارج، و فیه تلویح بما کان یقوله من قبل: إن رسول الله صلى الله علیه و آله وعدنی بقتال طائفه اخرى غیر أصحاب الجمل صفین، و إنه سماهم المارقین.

أقول: و کان معاویه بعد قتل الخوارج و هم شجعان جیش الکوفه الصادقین للجهاد فی صفین یرجو نیل الخلافه على کافه المسلمین لأن خلافهم مع علی علیه السلام و قتلهم فی نهروان کافه إلا عدد یسیر قد فت فی عضد علی علیه السلام و شوش أمره إلى حیث انجر إلى الفتک به، فانتهز معاویه هذه الفرصه و طمع فی قبول علی علیه السلام شروطا للصلح تؤید مقصود معاویه فی صعود عرش الخلافه الاسلامیه برضا کافه المسلمین و تجویز علی خلافته باقراره على ولایه الشام و نصبه على أنه ولی عهد له من بعده.

قال الشارح المعتزلی «ص ۲۶ ج ۱۸ ط مصر»: و کان کتب إلیه یطلب منه أن یفرده بالشام و أن یولیه العهد من بعده، و أن لا یکلفه الحضور عنده، و کان مقصوده بعد أخذ هذا الاعتراف عنه علیه السلام التدبیر فی الفتک به بأی وجه یمکنه، و قد أدرک علیه السلام غرضه من هذا الکتاب فأبلغ فی ردعه و دحض مطامعه بما لا مزید علیه، و بین له أنه بعید عن مقام الخلافه بوجوه عدیده:

۱- سلوکه مسالک أجداده الجاهلیین‏ بادعاء الأباطیل و اقتحام غرور المین و الأکاذیب‏ فکأنه باق على کفره أخلاقا و معنا و إن کان مسلما ظاهرا، فلا أهلیه له لزعامه المسلمین.

۲- دعواه مقاما شامخا علا عنه، و استلابه ما قد اختزن‏ دونه، قال الشارح المعتزلی: یعنی التسمى بأمیر المؤمنین، و فسره ابن میثم بمال المسلمین و بلادهم التی یغلب علیها.

۳- فراره عن‏ الحق‏ و جحوده ما یعلمه حقا و ثبت عنده حتى‏ وعاه‏ سمعه‏ و ملی‏ء به‏ صدره.

و قد فسره المعتزلی بفرض طاعه علی علیه السلام لأنه قد وعاها سمعه، لا ریب فی ذلک.

إما بالنص فی أیام رسول الله صلى الله علیه و آله کما تذکره الشیعه، فقد کان معاویه حاضرا یوم الغدیر لأنه حج معهم حجه الوداع، و قد کان أیضا حاضرا یوم تبوک حین قال له بمحضر من الناس کافه «أنت منی بمنزله هارون من موسى» و قد سمع غیر ذلک.

و إما بالبیعه کما نذکره نحن فانه قد اتصل به خبرها، و تواتر عنده وقوعها، فصار وقوعها عنده معلوما بالضروره کعلمه بأن فی الدنیا بلدا اسمه مصر، و إن کان ما رآها.

۴- و انتهى علیه السلام کتابه إلى التأکید فی منعه عن تصدی الخلافه، فقال علیه السلام‏ (و حاش لله أن تلی للمسلمین بعدی صدرا أو وردا، أو أجرى لک على أحد منهم عقدا أو عهدا).

و هذا تصریح ببعده عن الخلافه إلى حیث‏ دونها الأنوق و یحاذی بها العیوق‏.

و أنذره من سوء عاقبه إصراره على التمرد و الطغیان بقوله علیه السلام‏ (فانک إن فرطت حتى ینهد إلیک عباد الله ارتجت إلیک الامور- إلخ).

الترجمه

از نامه‏اى که آن حضرت علیه السلام باز هم بمعاویه نگاشته است:

أما بعد، آن هنگامت فرا رسیده که بخود آئى و از آنچه بچشم خود دیدى پند پذیرى، براستى که تو باز هم براه نیاکان بت پرست خود مى ‏روى براى آنکه بیهوده دعوى دارى و خود را در فریب و دروغ اندر مى ‏سازى و آنچه را برتر از مقام تو است بخود مى‏بندى و در آنچه از تو دریغ است دست اندازى مى ‏کنى تا از حق گریزان باشى و از پیروى آنچه از گوشت و خون تنت بتو آمیخته ‏تر است سرباز زنى‏ و انکارش کنى، همان حقائقى که بگوش خود فرا گرفتى و در دلت انباشته ‏اند و بخوبى مى‏ دانى.

پس از کشف حقیقت راه دیگرى جز گمراهى و ضلالت نیست، و پس از تمامى بیان و حجت جز شبهه سازى وجود ندارد، از شبهه سازى و فریب کارى و عوام فریبى بر کنار شو، زیرا که دیر زمانى است فتنه و آشوب پرده‏هاى سیاه خود را گسترده و با تیرگى خود دیده‏هاى کوته بین را کور و نابینا کرده.

نامه‏اى از تو بمن رسید که سرتاسر سخن بافیها و دگرگونیها داشت، منطق درست و خیر خواهى در آن سست بود و بمانند افسانه‏هائى بود که از دانش و بردبارى در نگارش آن بهره‏اى نبود، بمانند مردى شدى که از خاک تیره گوهر جوید و در تاریکى شب خار بر آرد، و گام فرا مقامى برداشتى که بسیار از تو دور است، و نشانه‏اش ناجور، کرکس را بدان یاراى پرواز نیست و با ستاره عیوق دمساز است.

پناه بر خدا که تو فرمانروا بر مسلمانان گردى و پس از من در خرد و درشت کار آنها مداخله کنى یا من در این باره براى تو بر یکتن از آنان قرار و تعهدى امضاء کنم.

از هم اکنون خود را دریاب و براى خویش چاره اندیش، زیرا اگر کوتاه آئى تا بندگان خدا بر سر تو آیند کارها بر تو دشوار گردد و درهاى نجات بروى تو بسته شوند و از آن مقامى که امروزه از تو پذیر است با زمانى، و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۳ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۴ صبحی صالح

۶۴- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى معاویه جوابا

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّا کُنَّا نَحْنُ وَ أَنْتُمْ عَلَى مَا ذَکَرْتَ مِنَ الْأُلْفَهِ وَ الْجَمَاعَهِ فَفَرَّقَ بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ أَمْسِ أَنَّا آمَنَّا وَ کَفَرْتُمْ وَ الْیَوْمَ أَنَّا اسْتَقَمْنَا وَ فُتِنْتُمْ

وَ مَا أَسْلَمَ مُسْلِمُکُمْ إِلَّا کَرْهاً وَ بَعْدَ أَنْ کَانَ أَنْفُ الْإِسْلَامِ کُلُّهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ( صلى ‏الله ‏علیه‏ وآله ‏وسلم  )حِزْباً

وَ ذَکَرْتَ أَنِّی قَتَلْتُ طَلْحَهَ وَ الزُّبَیْرَ وَ شَرَّدْتُ بِعَائِشَهَ وَ نَزَلْتُ بَیْنَ الْمِصْرَیْنِ وَ ذَلِکَ أَمْرٌ غِبْتَ عَنْهُ فَلَا عَلَیْکَ وَ لَا الْعُذْرُ فِیهِ إِلَیْکَ

وَ ذَکَرْتَ أَنَّکَ زَائِرِی فِی الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ وَ قَدِ انْقَطَعَتِ الْهِجْرَهُ یَوْمَ أُسِرَ أَخُوکَ

فَإِنْ کَانَ فِیهِ عَجَلٌ فَاسْتَرْفِهْ فَإِنِّی إِنْ أَزُرْکَ فَذَلِکَ جَدِیرٌ أَنْ یَکُونَ اللَّهُ إِنَّمَا بَعَثَنِی إِلَیْکَ لِلنِّقْمَهِ مِنْکَ وَ إِنْ تَزُرْنِی فَکَمَا قَالَ أَخُو بَنِی أَسَدٍ

 مُسْتَقْبِلِینَ رِیَاحَ الصَّیْفِ تَضْرِبُهُمْ            بِحَاصِبٍ بَیْنَ أَغْوَارٍ وَ جُلْمُودِ

وَ عِنْدِی السَّیْفُ الَّذِی أَعْضَضْتُهُ بِجَدِّکَ وَ خَالِکَ وَ أَخِیکَ فِی‏ مَقَامٍ وَاحِدٍ وَ إِنَّکَ وَ اللَّهِ مَا عَلِمْتُ الْأَغْلَفُ الْقَلْبِ الْمُقَارِبُ الْعَقْلِ

وَ الْأَوْلَى أَنْ یُقَالَ لَکَ إِنَّکَ رَقِیتَ سُلَّماً أَطْلَعَکَ مَطْلَعَ سُوءٍ عَلَیْکَ لَا لَکَ لِأَنَّکَ نَشَدْتَ غَیْرَ ضَالَّتِکَ وَ رَعَیْتَ غَیْرَ سَائِمَتِکَ وَ طَلَبْتَ أَمْراً لَسْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَا فِی مَعْدِنِهِ فَمَا أَبْعَدَ قَوْلَکَ مِنْ فِعْلِکَ وَ قَرِیبٌ مَا أَشْبَهْتَ مِنْ أَعْمَامٍ وَ أَخْوَالٍ حَمَلَتْهُمُ الشَّقَاوَهُ وَ تَمَنِّی الْبَاطِلِ عَلَى الْجُحُودِ بِمُحَمَّدٍ ( صلى‏ الله ‏علیه‏ وآله‏ وسلم  )فَصُرِعُوا مَصَارِعَهُمْ حَیْثُ عَلِمْتَ لَمْ یَدْفَعُوا عَظِیماً وَ لَمْ یَمْنَعُوا حَرِیماً بِوَقْعِ سُیُوفٍ مَا خَلَا مِنْهَا الْوَغَى وَ لَمْ تُمَاشِهَا الْهُوَیْنَى

وَ قَدْ أَکْثَرْتَ فِی قَتَلَهِ عُثْمَانَ فَادْخُلْ فِیمَا دَخَلَ فِیهِ النَّاسُ ثُمَّ حَاکِمِ الْقَوْمَ إِلَیَّ أَحْمِلْکَ وَ إِیَّاهُمْ عَلَى کِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَ أَمَّا تِلْکَ الَّتِی تُرِیدُ فَإِنَّهَا خُدْعَهُ الصَّبِیِّ عَنِ اللَّبَنِ فِی أَوَّلِ الْفِصَالِ وَ السَّلَامُ لِأَهْلِهِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الثالث و الستون‏ و من کتاب له علیه السلام الى معاویه: جوابا

أما بعد، فإنا کنا نحن و أنتم على ما ذکرت من الالفه و الجماعه ففرق بیننا و بینکم أمس أنا آمنا و کفرتم، و الیوم أنا استقمنا و فتنتم، و ما أسلم مسلمکم إلا کرها، و بعد أن کان أنف الإسلام کله لرسول الله- صلى الله علیه و آله- حزبا. و ذکرت أنی قتلت طلحه و الزبیر، و شردت بعائشه و نزلت [بین‏] المصرین! و ذلک أمر غبت عنه فلا علیک، و لا العذر فیه إلیک. و ذکرت أنک زائری فی المهاجرین و الأنصار، و قد انقطعت الهجره یوم أسر أخوک، فإن کان فیک عجل فاسترفه [فاسترقه‏]، فإنی إن أزرک فذلک جدیر أن یکون الله إنما بعثنی إلیک للنقمه منک، و إن تزرنی فکما قال أخو بنی أسد:

مستقبلین ریاح الصیف تضربهم‏ بحاصب بین أغوار و جلمود

و عندی السیف الذی أعضضته بجدک و خالک و أخیک مقام واحد، و إنک- و الله- ما علمت الأغلف القلب، المقارب‏

العقل، و الأولى أن یقال لک: إنک رقیت سلما أطلعک مطلع سوء علیک لا لک، لأنک نشدت غیر ضالتک، و رعیت غیر سائمتک، و طلبت أمرا لست من أهله و لا فی معدنه فما أبعد قولک من فعلک!! و قریب ما أشبهت من أعمام و أخوال حملتهم الشقاوه، و تمنی الباطل على الجحود بمحمد- صلى الله علیه و آله- فصرعوا حیث علمت لم یدفعوا عظیما، و لم یمنعوا حریما بوقع سیوف ما خلا منها الوغى، و لم تماشها [تماسها] الهوینا. و قد أکثرت فی قتله عثمان، فادخل فیما دخل فیه الناس، ثم حاکم القوم إلى أحملک و إیاهم على کتاب الله تعالى، و أما تلک التی ترید فإنها خدعه الصبی عن اللبن فی أول الفصال، و السلام لأهله.

اللغه

(أنف) کل شی‏ء أوله و طرفه، (شرده): أهربه، (المصرین): الکوفه و البصره، (و استرفه): نفس عنک من الرفاهیه و هى السعه، (الأغوار):المنخفضه من الأرض، (الحاصب): ریح فیها حصباء و هى الرمل، (الجلمود):الأحجار الصلبه.

(أعضضت) بالضاد المعجمه: أى جعلت السیف یعضهم و یقتلهم، قال ابن میثم: و أغصصت السیف بفلان أى جعلته یغص به فقرأه بالغین المعجمه و الصاد المهمله فجعله من المقلوب و فیه تعسف.

(أغلف): أى خلقه و جبله مغشاه بأغطیه فلا یفقه، (المقارب) بالکسر:الذی لیس بالتمام، (الضاله): المفقوده، (السائمه): الأنعام المجتمعه للرعی، (لم تماشها): صیغه جحد من ماشى یماشی أى لا یصاحبها الهوینا، و لا تماسها کما فی نسخه اخرى.

الاعراب‏

و أنتم: عطف على اسم کنا، أنا آمنا: فی تأویل المفرد فاعل فرق، أى إیماننا و کفرکم، فذلک جدیر: جمله اسمیه جزاء الشرط و فی محل خبر إنی، تضربهم بحاصب: جمله حالیه عن الریاح، و الله و ما علمت: جملتان معترضتان بین اسم إن و خبره و هو الأغلف القلب و ما فی ما علمت مصدریه زمانیه مفعول فیه لقوله علمت و الفعل ملغى عن مفعولیه و نزل منزله اللازم لإفاده الإطلاق، المقارب: خبر ثان لان، قریب: عطف على الأغلف، ما أشبهت: فعل التعجب.

المعنى‏

قال الشارح المعتزلی «ص ۲۵۱ ج ۱۷ ط مصر»: أما الکتاب الذی کتبه إلیه معاویه و هذا الکتاب جوابه، فهو: من معاویه بن أبی سفیان، إلى علی بن أبی طالب:

أما بعد، فإنا بنی عبد مناف لم نزل ننزع من قلیب واحد، و نجری فی حلبه واحده، لیس لبعضنا على بعض فضل، و لا لقائمنا على قاعدنا فخر، کلمتنا مؤتلفه، و الفتنا جامعه، و دارنا واحده، یجمعنا کرم العرق، و یحوینا شرف النجاد، و یحنو قوینا على ضعیفنا، و یواسی غنینا فقیرنا، قد خلصت قلوبنا من دغل الحسد، و طهرت أنفسنا من خبث النیه.

فلم نزل کذلک حتى کان منک ما کان من الإدهان فی أمر ابن عمک، و الحسد له، و نصره الناس علیه، حتى قتل بمشهد منک، لا تدفع عنه بلسان و لا ید، فلیتک أظهرت نصره، حیث أسررت خبره، فکنت کالمتعلق بین الناس بعدو (بعذر خ) و إن ضعف، و المتبری من دمه بدفع و إن وهن.

و لکنک جلست فی دارک تدس إلیه الدواهی و ترسل إلیه الأفاعى، حتى‏ إذا قضیت و طرک منه أظهرت شماته، و أبدیت طلاقه و حسرت للأمر عن ساعدک، و شمرت عن ساقک و دعوت الناس إلى نفسک، و أکرهت أعیان المسلمین على بیعتک.

ثم کان منک ما کان من قتلک شیخی المسلمین أبی محمد طلحه و أبی عبد الله الزبیر و هما من الموعودین بالجنه، و المبشر قاتل أحدهما بالنار فی الاخره.

هذا إلى تشریدک بام المؤمنین عائشه، و إحلالها محل الهون، مبتذله بین أیدی الأعراب و فسقه أهل الکوفه، فمن بین مشهر لها، و بین شامت بها، و بین ساخر منها، ترى ابن عمک کان بهذه لو رآه راضیا؟ أم کان یکون علیک ساخطا؟

و لک عنه زاجرا أن تؤذی أهله و تشرد بحلیلته، و تسفک دماء أهل ملته.

ثم ترکک دار الهجره التی قال رسول الله صلى الله علیه و آله عنها «إن المدینه لتنفی خبثها کما ینفی الکیر خبث الحدید» فلعمرى لقد صح وعده و صدق قوله، و لقد نفت خبثها و طردت عنها من لیس بأهل أن یستوطنها، فأقمت بین المصرین، و بعدت عن برکه الحرمین، و رضیت بالکوفه بدلا عن المدینه، و بمجاوره الخورنق و الحیره عوضا عن مجاوره خاتم النبوه.

و من قبل ذلک ما عیبت خلیفتی رسول الله أیام حیاتهما، فقعدت عنهما، و ألبت علیهما، و امتنعت من بیعتهما، و رمت أمرا لم یرک الله له أهلا، و رقیت سلما وعرا، و حاولت مقاما دحضا، و ادعیت ما لم تجد علیه ناصرا، و لعمری لو ولیتها حینئذ لما ازدادت إلا فسادا و اضطرابا، و لا أعقبت ولایتکها إلا انتشارا و ارتدادا، لأنک الشامخ بأنفه، الذاهب بنفسه، المستطیل على الناس بلسانه و یده.

و ها أنا سائر إلیک فی جمع من المهاجرین و الأنصار تحفهم سیوف شامیه، و رماح قحطانیه، حتى یحاکموک إلى الله، فانظر لنفسک و للمسلمین و ادفع إلى قتله عثمان، فإنهم خاصتک و خلصاؤک و المحدقون بک.

فان أبیت إلا سلوک سبیل اللجاج، و الاصرار على الغی و الضلال فاعلم،أن هذه الایه إنما نزلت فیک و فی أهل العراق معک «ضرب الله مثلا قریه کانت آمنه مطمئنه یأتیها رزقها رغدا من کل مکان فکفرت بأنعم الله فأذاقها الله لباس الجوع و الخوف بما کانوا یصنعون‏- ۱۱۲- النحل».

أقول: و أنا أحکی ما ذکره فی شرح الکتابین و نقد کتاب معاویه معلقا علیه بما سنح للخاطر على وجه الایجاز مزیدا للفائده.

فقال: قال علیه السلام: لعمری‏ إنا کنا بیتا واحدا فی الجاهلیه لأنا بنو عبد- مناف.

أقول: لقد أحسن فی تفسیر الالفه و الجماعه بین بیت هاشم و بیت امیه بأنهما بنو عبد مناف لأن بین البیتین فروق کثیره حتى فی الجاهلیه- إلى أن قال:ثم قال علیه السلام: و ما أسلم‏ من أسلم منکم‏ إلا کرها، کأبی سفیان و أولاده یزید و معاویه و غیرهم من بنی عبد شمس.

قال علیه السلام: و بعد أن کان أنف الاسلام‏ محاربا لرسول الله صلى الله علیه و آله‏، أى فی أول الاسلام، یقال: کان ذلک فی أنف دوله بنی فلان، أى فی أولها، و أنف کل شی‏ء أوله و طرفه، و کان أبو سفیان و أهله من بنی عبد شمس أشد الناس على رسول الله صلى الله علیه و آله فی أول الهجره، إلى أن فتح مکه.

أقول: قد قرأ الشارح المعتزلی «حربا» بالراء المهمله بعد قوله‏ «و بعد أن کان أنف الاسلام کله لرسول الله» فنقله بهذه العباره نقلا بالمعنى و الأولى قراءته بالزاء المعجمه «حزبا» لأنه لا یستقیم کون أنف الاسلام محاربا له صلى الله علیه و آله.

قال: ثم أجابه عن قوله‏ «قتلت طلحه و الزبیر و شردت بعائشه، و نزلت بین المصرین» بکلام مختصر أعرض فیه عنه هوانا به، فقال (هذا أمر غبت عنه) فلیس علیک به اثم العدوان الذی تزعم‏ و لا العذر إلیک‏ لو وجب علی العذر عنه.

فأما الجواب المفصل فأن یقال: إن طلحه و الزبیر قتلا أنفسهما ببغیهما و نکثهما و لو استقاما على الطریقه لسلما، و من قتله الحق فدمه هدر، و أما کونهما شیخین من شیوخ الاسلام فغیر مدفوع، و لکن العیب یحدث، و أصحابنا یذهبون إلى انهما تابا، و فارقا الدنیا نادمین على ما صنعا، و کذلک نقول نحن فان الأخبار کثرت بذلک، فهما من أهل الجنه لتوبتهما.

أقول: فی کلامه هذا تناقض ظاهر فانه حکم أولا بأنهما قاتلا أنفسهما، و دمهما هدر، و کیف یجتمع هذا مع القول بأنهما تابا و ندما و هما من أهل الجنه و لا بد أن یکون التوبه قبل الموت.

إلى أن قال: و أما الوعد لهما بالجنه فمشروط بسلامه العاقبه، و الکلام فی سلامتهما، و إذا ثبتت توبتهما فقد صح الوعد لهما و تحقق.

أقول: الوعد بالجنه بشرط سلامه العاقبه یعم کل المسلمین فلا امتیاز لهما بهذا الوعد مع أن حدیث التوبه لم یثبت خصوصا فی حق طلحه المقتول فی معمعان القتال و لو تاب الزبیر فلا بد أن یرجع إلى على علیه السلام لا أن یفر من میدان الحرب و منه علیه السلام حتى یقتله ابن جرموز.

إلى أن قال: و أما ام المؤمنین عائشه فقد صحت توبتها و الأخبار الوارده فی توبتها أکثر من الأخبار الوارده فی توبه طلحه و الزبیر لأنها عاشت زمانا طویلا و هما لم یبقیا، و الذی جرى لها کان خطأ منها، فأی ذنب لأمیر المؤمنین علیه السلام فی ذلک؟ و لو أقامت فی منزلها لم تبتذل بین الأعراب و أهل الکوفه، على أن أمیر المؤمنین علیه السلام أکرمها و صانها و عظم من شأنها، و من أحب أن یقف على ما فعله معها فلیطالع کتب السیره، و لو کانت فعلت بعمر ما فعلت به، و شقت عصا الامه علیه ثم ظفر بها، لقتلها و مزقها إربا إربا، و لکن علیا کان حلیما کریما.

و أما قوله: لو عاش رسول الله صلى الله علیه و آله فبربک هل کان یرضى لک أن تؤذی حلیلته، فلعلی علیه السلام أن یقلب الکلام علیه، فیقول: أ فتراه لو عاش أ کان یرضى لحلیلته أن تؤذى أخاه و وصیه، و أیضا أ تراه لو عاش أ تراه یرضى لک یا ابن أبی سفیان أن تنازع علیا الخلافه و تفرق جماعه هذه الامه، و أیضا أ تراه لو عاش أ کان یرضى لطلحه و الزبیر أن یبایعا ثم ینکثا لا لسبب، بل قالا: جئنا نطلب الدراهم فقد قیل لنا أن بالبصره أموالا کثیره، هذا کلام یقوله مثلهما.

فأما قوله: ترکت دار الهجره، فلا عیب علیه إذا انتقضت علیه أطراف الاسلام بالبغی و الفساد أن یخرج من المدینه إلیها، و یهذب أهلها، و لیس کل من خرج من المدینه کان خبثا، فقد خرج عنها عمر مرارا إلى الشام، ثم لعلی علیه السلام أن یقلب علیه الکلام فیقول له: و أنت یا معاویه قد نفتک المدینه أیضا عنها، فأنت إذا خبث، و کذلک طلحه و الزبیر و عائشه الذین تتعصب لهم و تحتج على الناس بهم، و قد خرج من المدینه الصالحون، کابن مسعود و أبی ذر و غیرهما و ماتوا فی بلاد نائیه عنها.

و أما قوله: بعدت عن حرمه الحرمین، و مجاوره قبر رسول الله صلى الله علیه و آله، فکلام إقناعی ضعیف، و الواجب على الامام أن یقدم الأهم فالأهم من مصالح الاسلام، و تقدیم قتال أهل البغى على المقام بین الحرمین أولى.

و أما ما ذکره من خذلانه عثمان و شماتته به و دعائه الناس بعد قتله إلى نفسه و إکراهه طلحه و الزبیر و غیرهما على بیعته، فکله دعوى و الأمر بخلافها و من نظر کتب السیر عرف أنه بهته و ادعى علیه ما لم یقع منه.

و أما قوله: التویت على أبی بکر و عمر، و قعدت عنهما، و حاولت الخلافه بعد رسول الله صلى الله علیه و آله فان علیا علیه السلام لم یکن یجحد ذلک و لا ینکره، و لا ریب أنه کان یدعی الأمر بعد رسول الله صلى الله علیه و آله لنفسه على الجمله، إما لنص کما تقوله الشیعه أو لأمر آخر کما یقوله أصحابنا.

أما قوله: لو ولیتها حینئذ لفسد الأمر و اضطرب الاسلام، فهذا علم غیب لا یعلمه إلا الله، و لعله لو ولیها حینئذ لاستقام الأمر و صلح الاسلام و تمهد.

أقول: لا وجه للتعبیر هنا بلعله بل هو المحقق، فان الفساد و الاضطراب نشأ من نقض عهد ولایته علیه السلام حیث إن قبائل العرب الحاضرین فی غدیر خم السامعین لقول النبی صلى الله علیه و آله «من کنت مولاه فهذا علی مولاه» و الواعین لقوله «یا علی أنت منی بمنزله هارون من موسى» لا یشکون فی أن القائم بالأمر بعده هو علی علیه السلام.

و لکن لما رأوا و سمعوا أن أکثر أصحاب النبی من المهاجرین و الأنصار عدلوا عن وصیته و تولیته شک بعضهم فی أصل الاسلام و فی أنه دین إلهی قائم بالوحی و بعضهم تردد فی إنجاز أوامره و عهوده و وصایاه فی سائر مشاعر الاسلام مثل الزکاه و غیرها فثاروا على الاسلام و ارتدوا.

و هذا هو فلسفه ارتداد العرب على الحکومه المرکزیه القائمه على خلافه أبی بکر الانتخابیه، ففی السقیفه زرعت جراثیم الفساد و بذورها و نمت إلى أن أثمرت فی خلافه عثمان، فقام الاختلاف على ساق و تلاشت وحده المسلمین، حتى نقلت الخلافه و الزعامه الاسلامیه إلى أمثال معاویه، و طمعت فیها أمثال طلحه و الزبیر، فان ظهور مطامعهم و تکالبهم على الدنیا أثر فی نفوس عامه الناس و أضعف عقائدهم بالنسبه إلى ما ورد فی القرآن الشریف من الوعید و الإنذار.

الترجمه

أما بعد، ما و شما چنانچه یاد کردى هم انس و گردهم بودیم ولى در گذشته از هم جدا شدیم براى آنکه ما ایمان آوردیم و شما بکفر باقى ماندید و امروز هم از هم جدائیم براى آنکه ما در راه راستى مى ‏رویم و بایمان خود پاى بندیم و شما پیرامون فتنه هستید و از اسلام برگشتید، شما هم از دل قبول اسلام نکردید بلکه بنا خواه اظهار مسلمانى نمودید بعد از این که در صدر اسلام همه را با رسول خدا در نبرد بودید «بعد از این که همه مسلمانان نخست حزب و طرفدار رسول خدا صلى الله علیه و آله شدند- خ».

یاد آورشدى که من طلحه و زبیر را کشتم و عایشه را راندم و در بصره و کوفه اقامت کردم، اینها همه در غیبت تو واقع شده و بر عهده تو نیست و بتو مربوط نیست و عذر خواهى از آن بتو ارتباطى ندارد.

یاد آور شدى که در جمع مهاجر و انصار مرا دیدار خواهى کرد، با این که از روزى که برادرت «یزید بن أبی سفیان» اسیر شد «یعنى روز فتح مکه» هجرت برداشته شد و قانون آن ملغى گردید و مسلمانان پس از فتح مکه که پیرامون تواند مهاجر نیستند، اگر در این دیدار شتابى هست در آسایش باش (بر آن سوار شوخ)

زیرا اگر من بدیدار تو آیم سزاوار است براى آنکه خداوندم بدیدار تو فرستد تا از تو انتقام بگیرم، و اگر تو بدیدار من آئى چنانست که شاعر بنى أسد سروده:

به پیشواز بادهاى گرم تابستانى شتابند تا با خار و خاشاک و سنگریزه در پست و بلند روبرو گردند.

در بر من است همان شمشیرى که با آن جد تو و دائى و برادرت را در یک میدان (میدان نبرد احد) کشتم، و راستى که- تا من دانسته‏ام- تو مردى دل مرده و کم خرد بودى و بهتر است در باره تو گفت: بنردبانى بر آمدى که ترا ببد پرتگاهى کشاند و بزیانت رساند و سودى نبرى، زیرا کسى را مانى که جز گمشده خود را جوید و جز چراگاه خویش را بچراند، و بدنبال مقامى مى ‏گردى که سزاوار آن نیستى و از خاندان آن دورى.

وه چه اندازه گفتار و کردار تو ارهم بدورند، و تا دانسته‏ام تو بأعمام و أخوال خودمانى که بدبختى و آرزوهاى بیهوده آنان را با نکار رسالت محمد صلى الله علیه و آله واداشت و تا آنجا با او ستیزه کردند که در قتلگاه خود بخاک و خون غلطیدند، همان جا که تو خود مى ‏دانى، نتوانستند از خود دفاعى عظیم نمایند و حریم وجود خود را از زخم شمشیرهائى که میدان نبرد از آنها بر کنار نیست مصون دارند، آنجا که سستى و مسامحه در آن روا نیست.

تو در باره کشندگان عثمان پرگفتى، بیا با مسلمانان هم آهنگ شو و آنچه را پذیرفتند بپذیر و سپس آنانرا در محضر من محاکمه کن تا تو را و آنها را بقانون کتاب خدا وادارم.

و أما آنچه تو از دعوى خونخواهى عثمان مى‏ خواهى بدان ماند که بخدعه بخواهند کودکى را در نخست دوران شیربرى از شیر بازگیرند و پستان مادر را در پیش او نازیبا و بد جلوه دهند، درود بر هر که شایسته او است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۰

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۲ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۳ صبحی صالح

۶۳- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى أبی موسى الأشعری و هو عامله على الکوفه، و قد بلغه عنه تثبیطه الناس عن الخروج إلیه لما ندبهم لحرب أصحاب الجمل‏

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ قَوْلٌ هُوَ لَکَ وَ عَلَیْکَ فَإِذَا قَدِمَ رَسُولِی عَلَیْکَ فَارْفَعْ ذَیْلَکَ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَکَ وَ اخْرُجْ مِنْ جُحْرِکَ وَ انْدُبْ مَنْ مَعَکَ فَإِنْ حَقَّقْتَ فَانْفُذْ وَ إِنْ تَفَشَّلْتَ فَابْعُدْ

وَ ایْمُ اللَّهِ لَتُؤْتَیَنَّ مِنْ حَیْثُ أَنْتَ وَ لَا تُتْرَکُ حَتَّى یُخْلَطَ زُبْدُکَ بِخَاثِرِکَ وَ ذَائِبُکَ بِجَامِدِکَ وَ حَتَّى تُعْجَلُ عَنْ قِعْدَتِکَ وَ تَحْذَرَ مِنْ أَمَامِکَ کَحَذَرِکَ مِنْ خَلْفِکَ

وَ مَا هِیَ بِالْهُوَیْنَى الَّتِی تَرْجُو وَ لَکِنَّهَا الدَّاهِیَهُ الْکُبْرَى یُرْکَبُ جَمَلُهَا وَ یُذَلَّلُّ صَعْبُهَا وَ یُسَهَّلُ جَبَلُهَا

فَاعْقِلْ عَقْلَکَ وَ امْلِکْ أَمْرَکَ وَ خُذْ نَصِیبَکَ وَ حَظَّکَ فَإِنْ کَرِهْتَ فَتَنَحَّ إِلَى غَیْرِ رَحْبٍ وَ لَا فِی نَجَاهٍ فَبِالْحَرِیِّ لَتُکْفَیَنَّ وَ أَنْتَ نَائِمٌ حَتَّى لَا یُقَالَ أَیْنَ فُلَانٌ

وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ وَ مَا أُبَالِی مَا صَنَعَ الْمُلْحِدُونَ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الثانی و الستون‏ و من کتاب له علیه السلام الى أبى موسى الاشعرى، و هو عامله على الکوفه و قد بلغه عنه تثبیطه الناس على الخروج الیه لما ندبهم لحرب أصحاب الجمل‏

من عبد الله علی أمیر المؤمنین إلى عبد الله بن قیس:

أما بعد، فقد بلغنی عنک قول هو لک و علیک، فإذا قدم رسولی علیک فارفع ذیلک، و اشدد مئزرک، و اخرج من جحرک و اندب من معک، فإن حققت فانفذ، و إن تفشلت فابعد و ایم الله لتؤتین من حیث أنت، و لا تترک حتى یخلط زبدک بخاثرک، و ذائبک بجامدک، و حتى تعجل فی قعدتک، و تحذر من أمامک کحذرک من خلفک، و ما هى بالهوینا التی ترجو، و لکنها الداهیه الکبرى یرکب جملها، و یذل صعبها، و یسهل جبلها، فاعقل عقلک، و املک أمرک، و خذ نصیبک و حظک، فإن کرهت فتنح إلى غیر رحب و لا فی نجاه، فبالحری لتکفین و أنت نائم حتى لا یقال: أین فلان؟ و الله إنه لحق مع محق، و ما أبالی ما صنع الملحدون، و السلام.

اللغه

(فثبطهم): حبسهم بالجبن یقال: ثبطه عن الأمر أى أثقله و أقعده، (الجحر) بالضم: ثقب الحیه و نحوها من الحشار، (الزبد) بالضم: ما یستخرج بالمخض من اللبن، (خثر) اللبن خثوره من باب قتل بمعنى ثخن و اشتد و رجل خاثر النفس أی ثقیل کسلان.

الاعراب‏

و هو عامله على الکوفه: جمله حالیه و یحتمل الاستیناف و کذا ما بعده و یحتمل فیه العطف أیضا، هو لک: جمله اسمیه صفه لقوله قول، و علیک: ظرف مستقر معطوف على لک و یمکن أن یکون عطفا على هو بتقدیره بعده أى و هو علیک فتکون حالیه و المعنى أنه قولک حالکونه یکون على ضررک، أیم الله:

قسم و هو مبتدأ لخبر محذوف و هو قسمى و ما بعده جواب القسم.

المعنى‏

قال الشارح المعتزلی «ص ۲۴۶ ج ۱۷ ط مصر»: المراد بقوله‏ (هو لک و علیک) أن أبا موسى کان یقول لأهل الکوفه: إن علیا إمام هدى، و بیعته صحیحه إلا أنه لا یجوز القتال معه لأهل القبله، هذا القول بعضه حق و بعضه باطل.

أقول: الظاهر من کلامه أن البعض الحق منه تصدیقه بامامته و صحه بیعته و البعض الباطل عدم تجویزه القتال معه لما قال عنه ابن میثم «و یقول:

إنها فتنه فلا یجوز القیام فیها و یروى عن النبی صلى الله علیه و آله أخبارا یتضمن وجوب القعود عن الفتنه و الاعتزال فیها»- إلى أن قال: و هو علیه من وجوه:

۱- کان معلوما من همه أنه لم یقصد بذلک إلا قعود الناس عنه، و فهم منه ذلک، و هو خذلان للدین فی الحقیقه و هو عائد علیه بمضره العقوبه منه علیه السلام و من الله تعالى فی الاخره.

أقول: و یؤید ذلک ما قیل فی حال أبی موسى من أنه من المعتقدین بعبد الله بن عمر و من الذین یمیلون إلى انتخابه بالخلافه لظاهره تقواه الجامد العاری عن تحقیق الحق کأکثر المتزهدین و قد اعتزل عن علی علیه السلام و لم یبایعه و تبعه جمع من کبار الصحابه کاسامه بن زید و عمرو بن عاص و سعد بن أبی وقاص، و کان اعتزالهم عنه علیه السلام فت فی عضد ولایته و نصر لعدوه و هو معاویه و قد لحقوا به بعد ذلک، و أظهر أبو موسى جوهره فی قضیه الحکمین فیما بعد، و قال ابن میثم:

۲- أنه لما کان على الحق فی حربه کان تثبیط أبی موسى عنه جهلا بحاله و ما یجب من نصرته و القول بالجهل عائد على القائل بالمضره.

۳- أنه فی ذلک القول مناقض لغرضه لأنه نهى عن الدخول مع الناس و مشارکتهم فی زمن الفتنه و روى خبرا یقتضی أنه یجب القعود عنهم حینئذ مع أنه کان أمیرا یتهافت على الولایه و ذلک متناقض، فکان علیه لا له.

أقول: و الأوضح أن یقال أن تصدیه للولایه فی هذه الحاله دخول فی الفتنه لأنها سیاسه للناس فلو اعتقد بما نقل لزم علیه الاستعفاء و العزله عن العمل فورا مضافا إلى أن اعترافه بامامته و صحه بیعته یقتضی وجوب طاعته علیه فلا معنى للخلاف معه بأی استناد مع أنه اعتمد على النهی من القتال معه علیه بأن المخالفین من أهل القبله و القتال مع أهل القبله لقمع الفتنه مشروع فی القرآن کما قال الله تعالى‏ و إن طائفتان من المؤمنین اقتتلوا فأصلحوا بینهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التی تبغی حتى تفی‏ء إلى أمر الله‏ ۹- الحجرات و أى بغی أعظم من نکث طلحه و الزبیر بیعتهما و جمعهما الجموع على خلاف علی علیه السلام؟! و قد شدد علیه الأمر بالخروج من الکوفه و من معه و اللحاق به بقوله:(فارفع ذیلک و اشدد مئزرک و اخرج من جحرک، و اندب من معک).

ثم نبه علیه السلام إلى ما فی قلبه من الشک و النفاق بقوله: (فان تحققت فانفذ و إن تفشلت فابعد).ثم نبهه علیه السلام إلى ما یؤول إلیه خلافه معه من سوء العاقبه بقوله: (و أیم الله‏لتؤتین من حیث أنت‏- إلخ).

قال الشارح المعتزلی: معناه إن أقمت على الشک و الاسترابه و تثبیط أهل الکوفه عن الخروج إلی و قولک لهم، لا یحل لکم سل السیف لا مع علی و لا مع طلحه، و ألزموا بیوتکم و اکسروا سیوفکم، لتأتینکم و أنتم فی منازلکم أهل بالکوفه أهل البصره مع طلحه و نأتینکم نحن بأهل المدینه و الحجاز فیجتمع علیکم سیفان من أمامکم و من خلفکم فتکون ذلک‏ الداهیه الکبرى‏- إلخ-.

و قال فی شرح قوله علیه السلام‏ (و لا تترک حتى یخلط زبدک بخاثرک): تقول للرجل إذا ضربته حتى أثخنته: لقد ضربته‏ حتى‏ خلطت زبده بخاثره، و کذلک حتى خلطت ذائبه بجامده، و الخاثر اللبن الغلیظ، و الزبد خلاصه اللبن و صفوته فاذا أثخنت الانسان ضربا کنت کأنک خلطت ما دق و لطف من أخلاطه بما کثف و غلظ منها، و هذا مثل و معناه لتفسدن حالک و لتخلطن، و لیضطربن ما هو الان منتظم من‏ أمرک‏- إلخ.

أقول: و حیث أن الخطاب له شخصا یمکن أن یکون مراده علیه السلام الإخبار عن حاله فیما یأتی علیه من انتخابه حکما فی صفین و المقصود أنه حیث یصدق ظاهرا إمامته و یمنع أهل الکوفه من نصرته بحجه الدفاع عن مصلحتهم سیأتی علیه الابتلاء بالحکومه فی صفین فیظهر سوء عقیدته بالنسبه إلیه علیه السلام و خیانته بأهل الکوفه فی إظهار عزل الامام و تسلیمهم إلى معاویه فیعجل فی الفرار من کوفه و یحذر من دنیاه و آخرته لما ارتکبه بخدعه عمرو بن عاص معه.

و قد یظهر من بعض التواریخ أن هذا الکتاب‏ ثالث الکتب الذی کتبها علیه السلام إلى أبی موسى الأشعری‏ و أصر و أبلغ فی الاستعانه منه لدفع العدو الثائر، و لکن‏ أبو موسى الأشعری‏ أصر على الإنکار و المکابره حتى عزله علیه السلام عن ولایه الکوفه و أجرى عزله بید مالک الأشتر.

الترجمه

این نامه ‏ایست که بأبو موسى أشعری نگاشت که کارگزار آن حضرت بود بر کوفه‏ در حالى که به آن حضرت گزارش رسید أبو موسى مردم کوفه را از اجابت دعوت آن حضرت باز مى ‏دارد چون آنها را براى جنگ با أصحاب جمل دعوت کرده بود:

از طرف بنده خدا على أمیر مؤمنان بسوى عبد الله بن قیس.

أما بعد، راستى که بمن از تو گفتارى رسیده است که از آن تو است و بر زیان تو است، چون فرستاده و پیک من اینک بتو در رسد بى درنگ دامن بالا زن و کمرت را تنگ بربند و از سوراخت بدرآى و هر آنکه با خود دارى احضار کن اگر حق را دریافتى آنرا مجرى کن و اگر سستى شیوه خود ساختى و نرد شکاکى باختى از منصب خود در گذر و دور شو، بخدا سوگند هر چه باشى و هر کجا باشى دستخوش گرفتارى شوى و بدنبالت آیند و رها نشوى تا گوشت و استخوانت بهم در آمیزند و تر و خشکت بهم آمیزند و نهان و عیانت هویدا گردد و تا این که از کناره گیرى و بازنشست در شتاب اندر شوى و از آنکه در برابرت باشد بهراسى چونان که از آنکه در پشت سرت باشد و پیگرد تو است بهراسى.

این پیشامد براى تو چنانچه امیدوارى آسان نیست بلکه بزرگترین گرفتارى و دشوارى است که باید بر مرکبش بر نشست و دشواریش را هموار کرد و گردنه و کوهش را صاف نمود.

خرد خویش را بکار گیر و خود را داشته باش و بهره خود را دریاب، و اگر نخواهى دور شو دور، بى خوش‏آمد و بى کامیابى و رستگارى، تو که در خواب باشى محققا دیگران وظیفه ترا ایفاء کنند و کار ترا کفایت نمایند تا آنکه بدست فراموشى سپرده شوى و نگویند، فلانى کجاست؟ بخدا سوگند که این راه حق است و بدست حقدار است و باکى ندارد که ملحدان خدا نشناس چه بازى کنند، و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۱ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۲ صبحی صالح

۶۲- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى أهل مصر مع مالک الأشتر لما ولاه إمارتها

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً ( صلى ‏الله‏ علیه‏ وآله‏ وسلم  )نَذِیراً لِلْعَالَمِینَ وَ مُهَیْمِناً عَلَى الْمُرْسَلِینَ فَلَمَّا مَضَى ( علیه‏السلام  )تَنَازَعَ الْمُسْلِمُونَ الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ

فَوَاللَّهِ مَا کَانَ یُلْقَى فِی رُوعِی وَ لَا یَخْطُرُ بِبَالِی أَنَّ الْعَرَبَ تُزْعِجُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِهِ ( صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم  )عَنْ أَهْلِ بَیْتِهِ وَ لَا أَنَّهُمْ مُنَحُّوهُ عَنِّی مِنْ بَعْدِهِ

فَمَا رَاعَنِی إِلَّا انْثِیَالُ النَّاسِ عَلَى فُلَانٍ یُبَایِعُونَهُ فَأَمْسَکْتُ یَدِی حَتَّى رَأَیْتُ رَاجِعَهَ النَّاسِ قَدْ رَجَعَتْ عَنِ الْإِسْلَامِ یَدْعُونَ إِلَى مَحْقِ دَیْنِ مُحَمَّدٍ ( صلى‏ الله ‏علیه ‏وآله ‏وسلم  )

فَخَشِیتُ إِنْ لَمْ أَنْصُرِ الْإِسْلَامَ وَ أَهْلَهُ أَنْ أَرَى فِیهِ ثَلْماً أَوْ هَدْماً تَکُونُ الْمُصِیبَهُ بِهِ عَلَیَّ أَعْظَمَ مِنْ فَوْتِ وِلَایَتِکُمُ الَّتِی إِنَّمَا هِیَ مَتَاعُ أَیَّامٍ قَلَائِلَ یَزُولُ مِنْهَا مَا کَانَ کَمَا یَزُولُ السَّرَابُ أَوْ کَمَا یَتَقَشَّعُ السَّحَابُ

فَنَهَضْتُ فِی تِلْکَ الْأَحْدَاثِ حَتَّى زَاحَ الْبَاطِلُ وَ زَهَقَ وَ اطْمَأَنَّ الدِّینُ وَ تَنَهْنَهَ

وَ مِنْهُ‏إِنِّی وَ اللَّهِ لَوْ لَقِیتُهُمْ وَاحِداً وَ هُمْ طِلَاعُ الْأَرْضِ کُلِّهَا مَا بَالَیْتُ وَ لَا اسْتَوْحَشْتُ وَ إِنِّی مِنْ ضَلَالِهِمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ وَ الْهُدَى الَّذِی أَنَا عَلَیْهِ لَعَلَى بَصِیرَهٍ مِنْ نَفْسِی وَ یَقِینٍ مِنْ رَبِّی وَ إِنِّی إِلَى لِقَاءِ اللَّهِ لَمُشْتَاقٌ وَ حُسْنِ ثَوَابِهِ لَمُنْتَظِرٌ رَاجٍ

وَ لَکِنَّنِی آسَى أَنْ یَلِیَ أَمْرَ هَذِهِ الْأُمَّهِ سُفَهَاؤُهَا وَ فُجَّارُهَا فَیَتَّخِذُوا مَالَ اللَّهِ دُوَلًا وَ عِبَادَهُ خَوَلًا وَ الصَّالِحِینَ حَرْباً وَ الْفَاسِقِینَ حِزْباً

فَإِنَّ مِنْهُمُ الَّذِی قَدْ شَرِبَ فِیکُمُ الْحَرَامَ وَ جُلِدَ حَدّاً فِی الْإِسْلَامِ وَ إِنَّ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ یُسْلِمْ حَتَّى رُضِخَتْ لَهُ عَلَى الْإِسْلَامِ الرَّضَائِخُ

فَلَوْ لَا ذَلِکَ مَا أَکْثَرْتُ تَأْلِیبَکُمْ وَ تَأْنِیبَکُمْ وَ جَمْعَکُمْ وَ تَحْرِیضَکُمْ وَ لَتَرَکْتُکُمْ إِذْ أَبَیْتُمْ وَ وَنَیْتُمْ

أَ لَا تَرَوْنَ إِلَى أَطْرَافِکُمْ قَدِ انْتَقَصَتْ وَ إِلَى أَمْصَارِکُمْ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ إِلَى مَمَالِکِکُمْ تُزْوَى وَ إِلَى بِلَادِکُمْ تُغْزَى

انْفِرُوا رَحِمَکُمُ اللَّهُ إِلَى قِتَالِ عَدُوِّکُمْ وَ لَا تَثَّاقَلُوا إِلَى الْأَرْضِ فَتُقِرُّوا بِالْخَسْفِ وَ تَبُوءُوا بِالذُّلِّ وَ یَکُونَ نَصِیبُکُمُ الْأَخَسَّ وَ إِنَّ أَخَا الْحَرْبِ الْأَرِقُ وَ مَنْ نَامَ لَمْ یُنَمْ عَنْهُ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الواحد و الستون‏ و من کتاب له علیه السلام الى أهل مصر مع مالک الاشتر لما ولاه امارتها

أما بعد، فإن الله- سبحانه- بعث محمدا- صلى الله علیه و آله- نذیرا للعالمین و مهیمنا على المرسلین، فلما مضى- صلى الله علیه و آله- تنازع المسلمون الأمر من بعده، فوالله ما کان یلقى فی روعی، و لا یخطر ببالی أن العرب تزعج هذا الأمر من بعده- صلى الله علیه و آله- عن أهل بیته، و لا أنهم منحوه عنی من بعده!! فما راعنی إلا انثیال الناس على فلان یبایعونه، فأمسکت یدی حتى رأیت راجعه الناس قد رجعت عن الإسلام یدعون إلى محق دین محمد- صلى الله علیه و آله- فخشیت إن لم أنصر الإسلام و أهله أن أرى فیه ثلما أو هدما تکون المصیبه به علی أعظم من فوت ولایتکم التی إنما هى متاع أیام قلائل یزول منها ما کان کما یزول السراب، أو کما یتقشع السحاب، فنهضت فی تلک الأحداث حتى زاح الباطل، و زهق، و اطمأن الدین و تنهنه.

و منه: إنی و الله لو لقیتهم واحدا و هم طلاع الأرض کلها ما بالیت و لا استوحشت، و إنی من ضلالهم الذی هم فیه و الهدى الذی أنا علیه لعلى بصیره من نفسی و یقین من ربی، و إنی إلى لقاء الله لمشتاق، و حسن ثوابه لمنتظر راج، و لکننی آسى أن یلی أمر هذه الأمه سفهاؤها و فجارها فیتخذوا مال الله دولا و عباده خولا و الصالحین حربا، و الفاسقین حزبا، فإن منهم الذی قد شرب فیکم الحرام و جلد حدا فی الإسلام، و إن منهم من لم یسلم حتى رضخت له على الاسلام الرضائخ، فلو لا ذلک ما أکثرت تألیبکم و تأنیبکم و جمعکم و تحریضکم، و لترکتکم إذ أبیتم و ونیتم.

أ لا ترون إلى أطرافکم قد انتقصت، و إلى أمصارکم قد افتتحت و إلى ممالککم تزوى، و إلى بلادکم تغزى؟! انفروا- رحمکم الله- إلى قتال عدوکم، و لا تثاقلوا إلى الأرض فتقروا بالخسف، و تبوءوا بالذل، و یکون نصیبکم الأخس، و إن أخا الحرب الأرق، و من نام لم ینم عنه، و السلام.

اللغه

(مهیمنا): أصل مهیمن مؤیمن فقلبت الهمزه هاءا کما قیل فی أرقت الماء:هرقت، و قد صرف فقیل: هیمن الرجل إذا ارتقب و حفظ و شهد- مجمع البیان.

(الروع): القلب، (البال): الخاطر، (تزعج): ترد، (منحوه): مبعدوه (الانثیال): الانصباب، (محق): قیل: المحق ذهاب الشی‏ء کله حتى لا یرى له أثر، (ثلمه) کبرمه: الخلل الواقع فی الحائط و غیره، (هدمت) البناء من باب ضرب: أسقطته، (زاح): ذهب، (زهق): زال و اضمحل، (تنهنه): سکن، و أصله الکف تقول: نهنهت السبع فتنهنه: أى کف عن حرکته و إقدامه.

(طلاع الأرض): ملؤها، (آسى): أحزن، (الدوله) فی المال بالضم:أن یکون مره لهذا و مره لذاک، (الخول): العبید، (الرضیخه): شی‏ء قلیل یعطاه الانسان یصانع به عن شی‏ء یطلب منه کالأجر، (التألیب): التحریض و الاغراء (التأنیب): أشد اللوم، (ونیتم): ضعفتم و فترتم، (تزوى): تقبض، (تثاقلوا):بالتشدید، أصله تتثاقلوا، (تقروا بالخسف): تعترفوا بالضیم و تصبروا له، (تبوءوا) بالذل: ترجعوا به، (الأرق): الذی لا ینام.

الاعراب‏

نذیرا: حال عن محمد صلى الله علیه و آله، أن العرب: جواب القسم، منحوه: اسم فاعل من نحى مضاف إلى مفعوله، إلا انثیال: مستثنى مفرغ و فی موضع الفاعل لقوله راعنی، رأیت: من رؤیه البصر متعد إلى مفعول واحد، راجعه: مصدر مضاف إلى الناس أى رده الناس، قد رجعت: جمله حالیه عن قوله علیه السلام «الناس»، تکون المصیبه به: جمله وصفیه لقوله ثلما، واحدا، حال عن فاعل لقیتهم.

و قوله «و هم طلاع» جمله اسمیه حال عن مفعوله، و إنی من ضلالهم:استیناف و تعلیل لما سبق و یحتمل کونها حالیه و کذلک قوله «و إنی إلى لقاء الله»، لمشتاق: مبتدأ مؤخر لقوله إلى لقاء الله و هو ظرف مستقر و الجمله خبر قوله إنی، و حسن: عطف على لقاء أى لحسن ثوابه و هو خبر مقدم لقوله لمنتظر، راج: صفه لمنتظر مرفوع تقدیرا.

آسى: متکلم عن مضارع أسى، أن یلی: ناصبه مصدریه مع صلتها و هی مضارع ولى إى آسف على ولایه السفهاء و الفجار، رحمکم الله: جمله دعائیه معترضه بین انفروا و متعلقه، فتقروا: منصوب بأن مضمره و کذا ما عطف علیه من قوله علیه السلام و تبوءوا و یکون.

المعنى‏

قال الشارح المعتزلی «ص ۱۵۲ ج ۱۷ ط مصر»: و الروع‏: الخلد، و فی الحدیث «إن روح القدس نفث فی‏ روعی» قال: ما یخطر لی‏ ببال أن العرب‏ تعدل بالأمر بعد وفاه محمد صلى الله علیه و آله عن نبی هاشم، ثم من بنی هاشم عنی: لأنه کان المتیقن بحکم الحال الحاضره، و هذا الکلام یدل على بطلان دعوى الامامیه النص و خصوصا الجلی منه.

أقول: قد فسر أهل البیت‏ فی کلامه علیه السلام ببنی هاشم و هو غیر صحیح لأن‏ أهل بیت‏ النبی و عترته هم فاطمه و علی و الحسن و الحسین علیهم السلام، یدل على ذلک آیه التطهیر.

قال فی مجمع البیان بعد تفسیر کلمه البیت: و اتفقت الامه بأجمعها على أن المراد بأهل البیت فی الایه أهل بیت نبینا ثم اختلفوا فقال عکرمه أراد أزواج النبی لأن أول الایه متوجه إلیهن، و قال أبو سعید الخدری و أنس بن مالک و واثله بن الاسقع و عایشه و ام سلمه أن الایه مختصه برسول الله و علی و فاطمه و الحسن و الحسین علیهم السلام.

ذکر أبو حمزه الثمالی فی تفسیره: حدثنی شهر بن حوشب عن ام سلمه قالت: جاءت فاطمه إلى النبی صلى الله علیه و آله حریره لها، فقال: ادعی زوجک و ابنیک، فجاءت بهم فطعموا، ثم ألقى علیهم کساءا له خیبریا فقال: اللهم هؤلاء أهل بیتی و عترتی فأذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا، فقلت: یا رسول الله و أنا منهم؟قال: أنت على خیر- انتهى.

و قد روى فی هذا المعنى أخبارا أخر عنها و عن عائشه و عن جابر و عن الحسن بن علی علیه السلام و قال: و الروایات فی هذا کثیره من طریق العامه و الخاصه لو قصدنا إلى إیرادها لطال الکتاب- إلخ.

فالمقصود من الجملتین واحد و هو عدم احتمال تنحیه العرب إیاه علیه السلام عن الخلافه بعد وفاه النبی صلى الله علیه و آله و المقصود أن استحقاقه لها و توصیه النبی بکونه‏ بعده‏ صاحب الأمر واضحه جلیه عندهم من إصرار النبی على ذلک و تکراره فی کل موقف یقتضیه و إعلامه على رءوس الأشهاد فی غدیر خم و تنصیصه علیه فی قوله صلى الله علیه و آله «یا علی أنت منی بمنزله هارون من موسى إلا أنه لا نبی بعدی» المتفق على صدوره عنه صلى الله علیه و آله غیر مره فدلاله کلامه علیه السلام على وجود دلائل واضحه و مبینه للعرب بخلافته کالنار على المنار.

و العجب من الشارح المعتزلی حیث اتهم کلامه بالدلاله على عدم وجود النص و لا أدرى أنها أى دلاله من أقسام الدلالات مطابقه أم تضمن أم التزام؟! و إنما أظهر علیه السلام‏ العجب من توافق أکثر العرب‏ من ترک إطاعه الکتاب و السنه و عدم تمکینهم له.

فان تصدى الامامه و التصرف فی امور الامه یحتاج إلى أمرین: صدور النص بها و تمکین الامه لها، فاذا لم یتمکنو للامام بمقدار یتحقق جماعه الاسلام بحیث تقوى على إنفاذ الامور و الدفاع عن المخالف یقع الامام فی المحذور لأنه إن نهض تجاههم بقوه بشریه یقتلونه و إن نهض بقوه إلهیه تقهرهم فیسقط مصلحه التکلیف القائمه على الاختیار و قد قال الله لنبیه صلى الله علیه و آله: «و ما أنت علیهم بجبار فذکر بالقرآن من یخاف وعید ۴۵- ق».

قال الشارح المعتزلی فی هذه الصفحه: قوله‏ (فأمسکت بیدى) أى امتنعت عن بیعته‏ (حتى رأیت راجعه الناس) یعنی أهل الرده کمسیلمه و سجاح و طلیحه ابن خویلد و مانعی الزکاه و إن کان مانعوا الزکاه قد اختلف فی أنهم أهل رده أم لا، ثم عقب کلامه بما رواه عن ابن جریر الطبرى من اجتماع أسد و غطفان و طی‏ء على طلیحه بن خویلد- إلى أن قال: «فخرج علی علیه السلام بنفسه و کان على نقب من أنقاب المدینه».

أقول: الظاهر أن المراد من إمساکه یده إمساکه عن بیعه موافقیه معه و قیامه بالامامه فانتظر أمر بیعه أبی بکر هل یفوز بالأکثریه الساحقه بحیث یسقط تکلیفه بالجهاد و الدفاع لقله أعوانه أم لا؟ فکان الأمر رجوع الناس و ارتدادهم عن وصیه رسول الله و استخلافه فان المقصود من کلمه «الناس» فی قوله‏ «رأیت راجعه الناس» المعرف باللام هو المقصود منه فی قوله‏ «الناس» فی جمله (فما راعنی إلا انثیال الناس على فلان).

و قد فسره الشارح بأبی بکر و قال: أى انصبابهم من کل وجه کما ینثال التراب على أبی بکر، و هکذا لفظ الکتاب الذی کتبه للأشتر و إنما الناس یکتبونه الان «إلى‏ فلان» تذمما من ذکر الاسم.

أقول: مرحبا باعترافه بتذمم الناس من اسم أبی بکر.فمقصوده علیه السلام من‏ الناس‏ الذین رجعوا عن الاسلام یدعون إلى محق دین محمد صلى الله علیه و آله‏ هم الذین بایعوا مع أبی بکر، و لما أیس علیه السلام من المبارزه معهم بقوه الامره و الحکومه و تصدی زعامه الامه عدل إلى مبارزه مسلمیه و بایع أبا بکر و نصر الاسلام‏ بارائه النیره و هداهم إلى المصالح الاسلامیه کاظما غیظه و صابرا على سلبهم حقه، فکم من مشکله حلها و قضیه صعبه لجئوا فیها إلیه حتى قال عمر فی عشرات من المواقف: «لو لا علی لهلک عمر» و هذا هو المعنی بقوله علیه السلام:(فخشیت إن لم أنصر الاسلام و اهله أن أرى فیه ثلما أو هدما تکون المصیبه به علی أعظم).

و هذه الصعوبات التی حلها علما و رأیا هی الأحداث التی‏ نهضت‏ لها حتى زاح الباطل و زهق‏، و المقصود منه توطئه خبیثه دبرها بنو امیه لمحق الاسلام و الرجوع إلى آداب الجاهلیه الاولى‏ (و اطمأن الدین و تنهنه) عن الزوال ببقاء ظواهر الاسلام و دفع الشبهات و عرفان جمع من العرب و الناس الحق و رجوعهم‏ إلیه و استقرار طریقه الشیعه الامامیه و تحزبهم علما و تدبیرا حتى تسلسل أئمه الحق کابرا عن کابر فأوضحوا الحقائق و هدوا إلى صراط علی جما غفیرا من الخلائق حتى قویت شوکتهم و ظهرت دولتهم فی القرون الاسلامیه الاولى و دامت و اتسعت طیله القرون الاخرى تنتظرون أیام کلمتهم العلیا و ظهور الحجه على أهل الأرض و السماء لیظهر الله دینه على الدین کله و لو کره المشرکون.

و یؤید ما ذکرنا قوله علیه السلام‏ (إنی و الله لو لقیتهم واحدا و هم طلاع الأرض کلها ما بالیت و لا استوحشت) فانه یرجع إلى جمیع الأدوار التی مضت علیه و لا یجد ناصرا کافیا لأخذ حقه و سحق عدوه و کان یأسى على ولایه السفهاء و الفجار أمر هذه الامه- إلى أن قال: (و إن منهم من لم یسلم حتى رضخت له على الاسلام الرضائخ).

و قد اعترف الشارح المعتزلی بأن المقصود منهم المؤلفه قلوبهم الذین رغبوا فی الاسلام و الطاعه بجمال و شاء دفعت إلیهم و هم قوم معروفون کمعاویه و أخیه یزید و أبیهما أبی سفیان و حکیم بن حزام و سهیل بن عمرو، و الحارث بن هشام بن المغیره و حویطب بن عبد العزى، و الأخنس بن شریق و صفوان بن امیه و عمیر بن وهب الجمحی، و عیینه بن حصن، و الأقرع بن حابس، و عباس ابن مرداس و غیرهم و کان إسلام هؤلاء للطمع و الأغراض الدنیویه- انتهى.

و لیس مقصوده علیه السلام من‏ العرب‏ الذین کانت‏ تزعج هذا الأمر من بعده صلى الله علیه و آله و منحوه عنه بعده‏ إلا هؤلاء و أتباعهم و هم الذین انثالوا على‏ أبی بکر یبایعونه‏ و هم الذین رجعوا عن الاسلام یدعون إلى محق دین محمد صلى الله علیه و آله‏، و هذا ظاهر لمن تدبر صدر کتابه و ذیله و فهم سیاقه و مغزاه.

و أما تاریخ الرده و أهلها بمالها من الغوغاء فی أیام أبی بکر فیحتاج تحلیله و توضیح حقائقه إلى أبحاث طویله لا یسع المقام خوضها و تحقیق الحق فیها.

و لا یخفى أن تعبیره علیه السلام عمن یشکو عنهم بالعرب و بالناس مع أن المقام یناسب التعبیر عنهم بالمسلمین یشعر بما ذکرناه و کأنه براعه استهلال بما ذکره بعد ذلک من ارتدادهم و رجوعهم عن الاسلام.

ثم نسأل عن المقصود من قوله: (ألا ترون إلى أطرافکم قد انتقصت‏- إلخ) هل المقصود منه إلا تجاوز معاویه و أتباعه على بلدان المسلمین و فتحها و الغزو معها للاستیلاء علیها فهم على جانب و المسلمون على جانب؟!

الترجمه

از نامه‏اى که با مالک أشتر بمردم مصر نگاشت هنگامى که او را بولایت مصر گماشت:

أما بعد، پس براستى که خداوند سبحان محمد صلى الله علیه و آله را فرستاد تا بیم دهنده جهانیان باشد و گواه و أمین بر همه فرستادگان خداوند منان، چون از این جهان در گذشت- و بر او درود باد- مسلمانان بر سر کار خلافت او نزاع کردند و بخدا سوگند که در نهاد من نمى‏ گنجید و در خاطرم نمى ‏گذشت که عرب کار جانشینى و رهبرى پس از او را از خاندانش بگردانند و نه این که مرا از پس وفات وى از آن دور سازند و بکنار اندازند.

و مرا در هراس اندر نساخت مگر پیرامون گیرى مردم بر فلانى «ابی بکر» در بیعت با وى، من دست روى هم نهادم و بنظاره ایستادم تا برگشت مردم را از دین بچشم خود دیدم که از اسلام برگشته ‏اند و براى نابود ساختن دین محمد صلى الله علیه و آله دعوت مى ‏کنند.

پس ترسیدم اگر اسلام و مسلمانان را یارى ندهم رخنه سخت و تباهی کلی در اسلام بینم که مصیبت آن بر من بزرگتر باشد از فوت سرورى و حکمفرمائى بر شما مسلمانها که خود بهره چند روز اندک است، و هر چه هم باشد چون سراب زائل گردد و چون ابر و سحاب از هم بپاشد، پس براى دفع و رفع این پیشامدها بپا خواستم و کوشیدم تا باطل از میان رفت و نابود شد و دیانت اسلام گسترده و پابرجا گردید.

و قسمتى از آن نامه چنین است:

راستش اینست که بخدا سوگند من یک تنه اگر با همه آنها که روى زمین را یکجا پر کنند روبرو گردم باکى ندارم و هراسى بخود راه ندهم، من گمراهى آنان را که در آن افتاده ‏اند و راست کردارى و رهیابى خودم را بچشم دل بینایم و در یقین بپروردگارم پاى برجا، و راستى که من بملاقات پروردگارم بسیار شیفته ‏ام، و براستى که بپاداش نیک او منتظر و امیدوارم، ولى پیوسته اندوه مى‏ خورم از این که سر کارى و پیشوائى این امت اسلامى را کم خردان و هرزه‏هاى آنان در دست گیرند، و نتیجه اینست که:

مال خدا را که در بیت المال سپرده شود از آن خود دانند و بدست هم بدهند و بندگان خدا را بردگان خود شمارند و نیکان امت را به پیکار خونین گیرند و تبهکاران را یاران و همدستان خود سازند و از آنان بسود خود حزب درست کنند.

زیرا از همین سفیهانست کسى که در میان شما مسلمانها نوشابه حرام نوشیده و در محیط اسلام کیفر آنرا چشیده و حد شرعى بر او جارى گردیده.

و از هم آنها کسانى‏ اند که اسلام را نپذیرفتند مگر این که براى اظهار مسلمانى رشوه ‏ها و عوضها بر ایشان مقرر گردید، اگر این چنین نبود من تا اینجا شما را تشویق بمقاومت و نهضت نمى ‏کردم و بسستى در کار سرزنش نمى ‏دادم و بجمع آورى و توحید نیرو ترغیب نمى ‏نمودم، و چون سرباز مى ‏زدید و سستى مى ‏کردید شما را وامى ‏گذاشتم، آیا نمى ‏بینید مرزهاى شما رو بکاست است و شهرهاى شما را دشمن گشوده است و کشورهاى شما درهم فشرده و کوچک مى‏ شود و شهرستانهاى شما را بباد غارت مى ‏گیرند، کوچ کنید- خدایتان رحمت کناد- براى پیکار با دشمن خود و تنبلى را از خود دور کنید و زمین گیر نشوید تا بکاستى و تباهى اندر شوید و بخوارى تن در دهید و بهره شما از زندگى پست‏تر از همه باشد.

و راستى که دلاور جنگجو بى‏ خواب است، و هر کس بخوابد و غفلت ورزد دشمن از او بخواب نیست و در کمین شبیخون باو است، و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۶

نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۰ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۱ صبحی صالح

۶۱- و من کتاب له ( علیه‏السلام  ) إلى کمیل بن زیاد النخعی و هو عامله على هیت، ینکر علیه ترکه دفع من یجتاز به من جیش العدو طالبا الغاره.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّیَ وَ تَکَلُّفَهُ مَا کُفِیَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْیٌ مُتَبَّرٌ

وَ إِنَّ تَعَاطِیَکَ الْغَارَهَ عَلَى أَهْلِ قِرْقِیسِیَا وَ تَعْطِیلَکَ مَسَالِحَکَ الَّتِی وَلَّیْنَاکَ لَیْسَ بِهَا مَنْ یَمْنَعُهَا وَ لَا یَرُدُّ الْجَیْشَ عَنْهَا لَرَأْیٌ شَعَاعٌ

فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَهَ مِنْ أَعْدَائِکَ عَلَى أَوْلِیَائِکَ غَیْرَ شَدِیدِ الْمَنْکِبِ وَ لَا مَهِیبِ الْجَانِبِ‏

 وَ لَا سَادٍّ ثُغْرَهً وَ لَا کَاسِرٍ لِعَدُوٍّ شَوْکَهً وَ لَا مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لَا مُجْزٍ عَنْ أَمِیرِهِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الستون‏ و من کتاب له علیه السلام الى کمیل بن زیاد النخعی،و هو عامله على هیت: ینکر علیه ترکه دفع من یجتاز به من جیش العدو طالبا الغاره

أما بعد، فإن تضییع المرء ما ولى، و تکلفه ما کفى، لعجز حاضر، و رأى متبر، و إن تعاطیک الغاره على أهل قرقیسا، و تعطیلک مسالحک التی ولیناک لیس بها [لها] من یمنعها و لا یرد الجیش عنها، لرأى شعاع، فقد سرت جسرا لمن أراد الغاره من أعدائک‏ على أولیائک غیر شدید المنکب، و لا مهیب الجانب، و لا ساد ثغره، و لا کاسر لعدو شوکه، و لا مغن عن أهل مصره، و لا مجز عن أمیره، و السلام.

اللغه

(المتبر): الهالک و الفاسد، قال تعالى: إن هؤلاء متبر ما هم فیه‏ ۱۳۹- الاعراف»، (التعاطی): تفاعل من العطاء یفید معنى التناول، (قرقیسا):

من القرى التی على الفرات ملحقه بالشام فی ذلک الزمان، (المسالح) جمع مسلحه:الموضع الذی یقام فیه طائفه من الجند لحمایتها، (شعاع): المتفرق المبعثر، (الثغره): الثلمه، (مجز): کاف و مغن و أصله مجزئ فخففت الهمزه فصار مجزی و اعل إعلال الناقص فصار مجز.

المعنى‏

قال الوحید البهبهانی فی حاشیته على الرجال الکبیر: کمیل‏ هذا هو المنسوب إلیه الدعاء المشهور، قتله الحجاج و کان أمیر المؤمنین علیه السلام قد أخبره بأنه سیقتله و هو من أعاظم خواصه، قال شیخنا البهائی فی أربعینه و غیره: و العجب من الوجیزه أنه قال فیه: م ا و ح فتأمل، قال جدى رحمه الله: و فی النهج ما یدل على أنه کان من ولاته على بعض نواحی العراق.

أقول: و مقصوده- رحمه الله- هذا الکتاب الذی کتبه إلیه و هو عامل له‏ على هیت‏.

و قال الشارح المعتزلی فی «ص ۱۴۹ ج ۱۷ ط مصر»: هو کمیل بن زیاد ابن سهیل، و سرد نسبه إلى مالک بن أدد، ثم قال: کان من أصحاب علی علیه السلام و شیعته و خاصته، قتله الحجاج على المذهب فیمن قتل من الشیعه، و کان‏ کمیل ابن زیاد عامل‏ علی علیه السلام‏ على هیت‏، و کان ضعیفا یمر علیه سرایا معاویه تنهب أطراف‏ العراق و لا یردها، و یحاول أن یجبر ما عنده من الضعف بأن یغیر على أطراف أعمال معاویه مثل قرقیسیا و ما یجری مجراها من القرى التی على الفرات.

أقول: الظاهر أن هذا الکتاب التوبیخی الحاد صدر من دیوان علی‏ علیه السلام إلى کمیل بن زیاد- علیه الرحمه- بعد إغاره أعوان معاویه على الأنبار و قتل حسان ابن حسان البکرى فأصاب لهیب قلبه الشریف کمیلا، و الهدف أمران:

۱- التوصیه على عماله علیه السلام خصوصا من کان منهم عاملا فی الثغور المتأخمه لعدو حیال کمعاویه على شده الانضباط و الیقظه تجاه تنقلات‏ العدو و مهاجمتهم على أعمال ولایتهم و من دونها من الولایات التی کانت یحمیها علی علیه السلام.

۲- إشعاره علیه السلام بأن مجاوبه الإغاره بالإغاره فی البلاد الاسلامیه لا یناسب شأن الحکومه العادله الاسلامیه لأن فی کل بلد جمع من الأطفال و النساء و الضعفاء و من لا ید له على تغییر المظالم و لا یرضى بها و الإغاره تشمل الحیف على بعض هذه الجماعات التی لا یصح التعرض لهم، و لیس من دأبه علیه السلام الانتقام من الظلم بالظلم بل رد الظالم من ظلمه و إلزامه بالعدل مع أن أهل‏ قرقیسیا کأهل أنبار رعایاه مسلمهم و ذمیهم و إن تسلط علیهم معاویه ظلما و عدوانا.

الترجمه

از نامه‏ اى که بکمیل بن زیاد نخعی عامل خود در هیت نوشته و مسامحه او را در جلوگیرى از عبور لشکر دشمن بر قلمرو حکمرانى او براى غارت بر قلمرو حکومت علی علیه السلام و پرداختن بغارت در قلمرو دشمن را بر او زشت شمرده است:

أما بعد، براستى که سستی مرد در نگهدارى آنچه بر او حکمفرما شده است و تکلف آنچه از او خواسته نشده و مسئول آن نیست یک ناتوانى روبرو است و یک نظریه باطل و گسیخته، و راستى که دست اندازى تو براى چپاول بر مردم شهرستان قرقیسیا و بى ‏سرپرست گذاردن پاسگاه خود که ما بتو واگذار کردیم در حالى که نیروى دفاع نداشته و کسى نبوده تا لشکر دشمن را از آن براند و جلوگیرى کند محققا رأى بى ‏بنیادیست.

راستى که تو پلى شدى براى هر دشمنى که مى‏ خواهد بر دوستانت چپاول کند و مال آنها را ببرد، نه بازوى نیرومندى براى دفع دشمن دارى و نه از تو حسابى برده مى ‏شود و نه هیبتى در قلمروت دارى و نه رازى را نگه میدارى و نه شوکت دشمن را مى ‏شکنى، و نه از مردم شهر خود دفاع مى‏ کنى و نه از فرمانده و پیشواى خود کفایت مى ‏نمائى، و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۳