نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۸۰ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)مراتب نهی از منکر

حکمت ۳۷۴ صبحی صالح

۳۷۴-وَ فِی کَلَامٍ آخَرَ لَهُ یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَى فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ فَذَلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ

وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَهً

وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَذَلِکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَهٍ

وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یَدِهِ فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ

وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ

وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ

حکمت ۳۸۰ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۸۰ وَ قَالَ ع فِی کَلَامٍ لَهُ غَیْرِ هَذَا یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَى: فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ-  فَذَلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ-  وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ-  فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ-  وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَهً-  وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ-  فَذَاکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلَاثِ-  وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَهٍ-  وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یَدِهِ-  فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ-  وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ-  عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْکَرِ-  إِلَّا کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ-  وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ-  لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ-  وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ قد سبق قولنا فی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر-  و هو أحد الأصول الخمسه عند أصحابنا-  و لجه الماء أعظمه و بحر لجی ذو ماء عظیم-  و النفثه الفعله الواحده-  من نفثت الماء من فمی أی قدفته بقوه- . قال ع لا یعتقدن أحد-  أنه إن أمر ظالما بالمعروف أو نهى ظالما عن منکر-  أن ذلک یکون سببا-  لقتل ذلک الظالم المأمور أو المنهی إیاه-  أو یکون سببا لقطع رزقه من جهته-  فإن الله تعالى قدر الأجل و قضى الرزق-  و لا سبیل لأحد أن یقطع على أحد عمره أو رزقه- .

 

و هذا الکلام ینبغی أن یحمل على أنه حث و حض-  و تحریض على النهی عن المنکر و الأمر بالمعروف-  و لا یحمل على ظاهره-  لأن الإنسان لا یجوز أن یلقی بنفسه إلى التهلکه-  معتمدا على أن الأجل مقدر و أن الرزق مقسوم-  و أن الإنسان متى غلب على ظنه-  أن الظالم یقتله و یقیم على ذلک المنکر-  و یضیف إلیه منکرا آخر لم یجز له الإنکار- . فأما کلمه العدل عند الإمام الجائر-  فنحو ما روی أن زید بن أرقم رأى عبید الله بن زیاد-  و یقال بل یزید بن معاویه-  یضرب بقضیب فی یده ثنایا الحسین ع-  حین حمل إلیه رأسه-  فقال له إیها ارفع یدک-  فطالما رأیت رسول الله ص یقبلها

فصل فی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر

و نحن نذکر خلاصه ما یقوله أصحابنا-  فی النهی عن المنکر-  و نترک الاستقصاء فیه للکتب الکلامیه-  التی هی أولى ببسط القول فیها من هذا الکتاب- . قال أصحابنا الکلام فی ذلک یقع من وجوه-  منها وجوبه و منها طریق وجوبه-  و منها کیفیه وجوبه و منها شروط حسنه-  و منها شروط وجوبه و منها کیفیه إیقاعه-  و منها الکلام فی الناهی عن المنکر-  و منها الکلام فی النهی عن المنکر- . أما وجوبه فلا ریب فیه-  لأن المنکر قبیح کله-  و القبیح یجب ترکه فیجب النهی عنه- . و أما طریق وجوبه-  فقد قال الشیخ أبو هاشم رحمه الله-  إنه لا طریق إلى وجوبه إلا السمع-  و قد أجمع المسلمون على ذلک-  و ورد به نص القرآن فی غیر موضع- .

قال الشیخ أبو علی رحمه الله-  العقل یدل على وجوبه-  و إلى هذا القول مال شیخنا أبو الحسین رحمه الله- . و أما کیفیه وجوبه-  فإنه واجب على الکفایه دون الأعیان-  لأن الغرض ألا یقع المنکر-  فإذا وقع لأجل إنکار طائفه-  لم یبق وجه لوجوب الإنکار على من سواها- . و أما شروط حسنه فوجوه-  منها أن یکون ما ینکره قبیحا-  لأن إنکار الحسن و تحریمه قبیح-  و القبیح على ضروب-  فمنه ما یقبح من کل مکلف و على کل حال کالظلم-  و منها ما یقبح من کل مکلف على وجه دون وجه-  کالرمی بالسهام و تصریف الحمام و العلاج بالسلاح-  لأن تعاطی ذلک لمعرفه الحرب و التقوى على العدو-  و لتعرف أحوال البلاد بالحمام حسن لا یجوز إنکاره-  و إن قصد بالاجتماع على ذلک الاجتماع-  على السخف و اللهو و معاشره ذوی الریب و المعاصی-  فهو قبیح یجب إنکاره- .

و منه ما یقبح من مکلف و یحسن من آخر-  على بعض الوجوه کشرب النبیذ-  و التشاغل بالشطرنج-  فأما من یرى حظرهما-  أو یختار تقلید من یفتی بحظرهما-  فحرام علیه تعاطیهما على کل حال-  و متى فعلهما حسن الإنکار علیه-  و أما من یرى إباحتهما-  أو من یختار تقلید من یفتی بإباحتهما-  فإنه یجوز له تعاطیهما على وجه دون وجه-  و ذلک أنه یحسن شرب النبیذ-  من غیر سکر و لا معاقره-  و الاشتغال بالشطرنج للفرجه و تخریج الرأی و العقل-  و یقبح ذلک إذا قصد به السخف-  و قصد بالشرب المعاقره و السکر-  فالثانی یحسن إنکاره و یجب-  و الأول لا یحسن إنکاره لأنه حسن من فاعله- . و منها أن یعلم المنکر أن ما ینکره قبیح-  لأنه إذا جوز حسنه کان بإنکاره له و تحریمه إیاه-  محرما لما لا یأمن أن یکون حسنا-  فلا یأمن أن یکون ما فعله من النهی‏ نهیا عن حسن-  و کل فعل لا یأمن فاعله-  أن یکون مختصا بوجه قبیح فهو قبیح-  أ لا ترى أنه یقبح من الإنسان أن یخبر على القطع-  بأن زیدا فی الدار إذا لم یأمن ألا یکون فیها-  لأنه لا یأمن أن یکون خبره کذبا و منها أن یکون ما ینهى عنه واقعا-  لأن غیر الواقع لا یحسن النهی عنه-  و إنما یحسن الذم علیه و النهی عن أمثاله- . و منها ألا یغلب على ظن المنکر-  أنه إن أنکر المنکر فعله المنکر علیه-  و ضم إلیه منکرا آخر-  و لو لم ینکر علیه لم یفعل المنکر الآخر-  فمتى غلب على ظنه ذلک قبح إنکاره-  لأنه یصیر مفسده-  نحو أن یغلب على ظننا-  أنا إن أنکرنا على شارب الخمر شربها-  شربها و قرن إلى شربها القتل-  و إن لم ننکر علیه شربها و لم یقتل أحدا- .

و منها ألا یغلب على ظن الناهی عن المنکر-  أن نهیه لا یؤثر فإن غلب على ظنه ذلک-  قبح نهیه عند من یقول من أصحابنا-  إن التکلیف من المعلوم منه أنه یکفر لا یحسن-  إلا أن یکون فیه لطف لغیر ذلک المکلف-  و أما من یقول من أصحابنا-  إن التکلیف من المعلوم منه أنه یکفر حسن-  و إن لم یکن فیه لطف لغیر المکلف-  فإنه لا یصح منه القول بقبح هذا الإنکار- . فأما شرائط وجوب النهی عن المنکر فأمور-  منها أن یغلب على الظن وقوع المعصیه-  نحو أن یضیق وقت صلاه الظهر-  و یرى الإنسان لا یتهیأ للصلاه-  أو یراه تهیأ لشرب الخمر بإعداد آلته-  و متى لم یکن کذلک-  حسن منا أن ندعوه إلى الصلاه-  و إن لم یجب علینا دعاؤه- . و منها ألا یغلب على ظن الناهی عن المنکر-  أنه إن أنکر المنکر-  لحقته فی نفسه و أعضائه مضره عظیمه-  فإن غلب ذلک على ظنه-  و أنه لا یمتنع من ینکر علیه-  من فعل‏ ما ینکره علیه أیضا-  فإنه لا یجب علیه الإنکار-  بل و لا یحسن منه لأنه مفسده- . و إن غلب على ظنه أنه لا یفعل ما أنکره علیه-  و لکنه یضر به نظر فإن کان إضراره به-  أعظم قبحا مما یترکه إذا أنکر علیه-  فإنه لا یحسن الإنکار علیه-  لأن الإنکار علیه قد صار و الحاله هذه مفسده-  نحو أن ینکر الإنسان على غیره شرب الخمر-  فیترک شربها و یقتله-  و إن کان ما یترکه إذا أنکر علیه-  أعظم قبحا مما ینزل به من المضره-  نحو أن یهم بالکفر-  فإذا أنکر علیه ترکه و جرح المنکر علیه أو قتله-  فإنه لا یجب علیه الإنکار-  و یحسن منه الإنکار-  أما قولنا لا یجب علیه الإنکار-  فلأن الله تعالى قد أباحنا-  التکلم بکلمه الکفر عند الإکراه-  فبأن یبیحنا ترک غیرنا أن یتلفظ بذلک-  عند الخوف على النفس أولى-  و أما قولنا إنه یحسن الإنکار-  فلأن فی الإنکار مع الظن-  لما ینزل بالنفس من المضره إعزازا للدین-  کما أن فی الامتناع من إظهار کلمه الکفر-  مع الصبر على قتل النفس-  إعزازا للدین لا فضل بینهما- .

فأما کیفیه إنکار المنکر-  فهو أن یبتدئ بالسهل-  فإن نفع و إلا ترقى إلى الصعب-  لأن الغرض ألا یقع المنکر-  فإذا أمکن ألا یقع بالسهل-  فلا معنى لتکلف الصعب-  و لأنه تعالى أمر بالإصلاح قبل القتال فی قوله-  فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُما-  فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى‏ فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی- . فأما الناهی عن المنکر من هو-  فهو کل مسلم تمکن منه و اختص بشرائطه-  لأن الله تعالى قال-  وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ-  وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ-  و لإجماع المسلمین على أن کل من شاهد غیره-  تارکا للصلاه غیر محافظ علیها-  فله أن یأمره بها بل یجب علیه-  إلا أن الإمام و خلفاءه أولى بالإنکار بالقتال-  لأنه أعرف بسیاسه الحرب و أشد استعدادا لآلاتها- .

فأما المنهی من هو-  فهو کل مکلف اختص بما ذکرناه من الشروط-  و غیر المکلف إذا هم بالإضرار لغیره منه-  و یمنع الصبیان-  و ینهون عن شرب الخمر حتى لا یتعودوه-  کما یؤاخذون بالصلاه حتى یمرنوا علیها-  و هذا ما ذکره أصحابنا- . فأما قوله ع-  و منهم المنکر بلسانه و قلبه و التارک بیده-  فذلک متمسک بخصلتین من خصال الخیر-  و مضیع خصله-  فإنه یعنی به من یعجز عن الإنکار بالید لمانع-  لأنه لم یخرج هذا الکلام مخرج الذم-  و لو کان لم یعن العاجز-  لوجب أن یخرج الکلام مخرج الذم-  لأنه لیس بمعذور فی أن ینکر بقلبه و لسانه-  إذا أخل بالإنکار بالید-  مع القدره على ذلک و ارتفاع الموانع- . و أما قوله ضیع أشرف الخصلتین فاللام زائده-  و أصله ضیع أشرف خصلتین من الثلاث-  لأنه لا وجه لتعریف المعهود هاهنا فی الخصلتین-  بل تعریف الثلاث باللام أولى-  و یجوز حذفها من الثلاث-  و لکن إثباتها أحسن-  کما تقول قتلت أشرف رجلین من الرجال الثلاثه- . و أما قوله فذلک میت الأحیاء-  فهو نهایه ما یکون من الذم- . و اعلم أن النهی عن المنکر و الأمر بالمعروف-  عند أصحابنا أصل عظیم من أصول الدین-  و إلیه تذهب الخوارج الذین خرجوا على السلطان-  متمسکین بالدین و شعار الإسلام-  مجتهدین فی العباده-  لأنهم إنما خرجوا لما غلب على ظنونهم-  أو علموا جور الولاه و ظلمهم-  و أن أحکام الشریعه قد غیرت-  و حکم بما لم یحکم به الله-  و على هذا الأصل تبنى الإسماعیلیه من الشیعه-  قتل ولاه الجور غیله-  و علیه بناء أصحاب الزهد فی الدنیا-  الإنکار على الأمراء و الخلفاء-  و مواجهتهم بالکلام الغلیظ-  لما عجزوا عن الإنکار بالید-  و بالجمله فهو أصل شریف-  أشرف من جمیع أبواب البر و العباده-  کما قال أمیر المؤمنین ع

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۸۰)

و قال علیه السّلام فى کلام له غیر هذا یجرى هذا لمجرى: فمنهم المنکر للمنکر بیده و لسانه و قلبه، فذلک المستکمل لخصال الخیر، و منهم المنکر بلسانه و قلبه و التارک بیده، فذلک متسمک بخصلتین من خصال الخیر و مضیّع خصله، و منهم المنکر بقلبه، و التارک بیده و لسانه، فذاک الذى ضیّع اشرف الخصلتین من الثلاث، و تمسک بواحده، و منهم تارک لإنکار المنکر بلسانه و قلبه و یده، فذلک میت الاحیاء، و ما اعمال البرّ کلّها و الجهاد فى سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهى عن المنکر الّا کنفثه فى بحر لجّىّ، و انّ الامر بالمعروف و النهى عن المنکر لا یقرّبان من اجل، و لا ینقصان من رزق، و افضل من ذلک کلّه کلمه عدل عند امام جائر.

«و آن حضرت در گفتار دیگرى که در همین زمینه است، چنین فرموده است: برخى از مردم کار ناپسند را با دست و دل و زبان خود ناپسند مى‏ دارند، چنین‏ کسى خصلت هاى پسندیده را به کمال رساننده است، و برخى از ایشان با زبان و دل آن را ناپسند مى‏ شمرند ولى با دست اقدامى نمى‏ کنند، چنین کسى دو خصلت از خصال خیر را گرفته است و یک خصلت را تباه ساخته است، برخى آن را با دل خویش ناپسند مى‏ شمرد و دست و زبان را به کار نمى‏ برد، چنین کسى دو خصلتى را که شریف‏تر است از آن سه خصلت رها کرده است و فقط به یک خصلت پرداخته است، برخى آن را با دل و دست و زبان رها ساخته است، چنین کسى مرده زندگان است. تمام کارهاى خیر و جهاد در راه خدا در قبال امر به معروف و نهى از منکر چون دمیدنى است بر دریاى پهناور موج انگیز، و همانا که امر به معروف و نهى از منکر نه مرگ را نزدیک مى‏ سازد و نه روزى را مى ‏کاهد و برتر از همه اینها سخن عدالت است که پیش روى حاکم ستمگر گفته شود.»

ابن ابى الحدید ضمن توضیح پاره ‏اى از لغات مى‏ گوید: پیش از این درباره امر به معروف و نهى از منکر که به نظر یاران معتزلى ما یکى از اصول پنجگانه است، سخن گفتیم و گفتن سخن عدل پیش حاکم ستمگر نظیر سخنانى است که از زید بن ارقم روایت شده است که چون سر امام حسین علیه السّلام را پیش عبید الله بن زیاد-  و گفته شده است پیش یزید بن معاویه-  آوردند و او دید که با چوبدستى خود به دندانهاى پیشین آن حضرت مى‏ زند، گفت: هان بس کن و دست بردار که چه بسیار دیدم رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم آنها را مى‏ بوسد.

ابن ابى الحدید سپس بحثى مفصل درباره بیان خلاصه اقوال معتزله در مورد امر به معروف و نهى از منکر ایراد کرده است که چون بحث کلامى و فقهى است و بر طبق نظر معتزله موضوع را بررسى کرده است، خارج از موضوع کار این بنده است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۸۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۹ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۷۳ صبحی صالح

۳۷۳- وَ رَوَى ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَى الْفَقِیهِ وَ کَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ – أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کَانَ یَحُضُّ بِهِ النَّاسَ عَلَى الْجِهَادِ إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ یَقُولُ یَوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ -أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ إِنَّهُ مَنْ رَأَى عُدْوَاناً یُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْکَراً یُدْعَى إِلَیْهِ فَأَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ – وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ – وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِالسَّیْفِ لِتَکُونَ کَلِمَهُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیَا وَ کَلِمَهُ الظَّالِمِینَ هِیَ السُّفْلَى فَذَلِکَ الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَى وَ قَامَ عَلَى الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبِهِ الْیَقِینُ

حکمت ۳۷۹ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹                

۳۷۹ وَ رَوَى ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ: عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَى الْفَقِیهِ-  وَ کَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ-  أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کَانَ یَحُضُّ بِهِ النَّاسَ عَلَى الْجِهَادِ-  إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ-  وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ-  یَقُولُ یَوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ-  أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ-  إِنَّهُ مَنْ رَأَى عُدْوَاناً یُعْمَلُ بِهِ-  وَ مُنْکَراً یُدْعَى إِلَیْهِ-  فَأَنْکَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ-  وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ-  وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ-  وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بِالسَّیْفِ-  لِتَکُونَ کَلِمَهُ اللَّهِ الْعُلْیَا وَ کَلِمَهُ الظَّالِمِینَ السُّفْلَى-  فَذَلِکَ الَّذِی أَصَابَ سَبِیلَ الْهُدَى-  وَ قَامَ عَلَى الطَّرِیقِ وَ نُوِّرَ فِی قَلْبِهِ الْیَقِینُ قد تقدم الکلام فی النهی عن المنکر و کیفیه ترتیبه-  و کلام أمیر المؤمنین فی هذا الفصل-  مطابق لما یقوله المتکلمون رحمهم الله- . و قد ذکرنا فیما تقدم-  و سنذکر فیما بعد من هذا المعنى ما یجب-  و کان النهی عن المنکر معروفا فی العرب فی جاهلیتها-  کان فی قریش حلف الفضول-  تحالفت قبائل منها على أن یردعوا الظالم-  و ینصروا المظلوم-  و یردوا علیه حقه ما بل بحر صوفه-  و قد ذکرنا فیما تقدم

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۹)

و روى ابن جریر الطبرى فى تاریخه، عن عبد الرحمن بن ابى لیلى الفقیه، و کان ممّن خرج لقتال الحجاج مع ابن الاشعث، انّه قال فیما کان یحضّ به الناس على الجهاد: انّى سمعت علیا رفع الله درجته فى الصالحین، و اثابه ثواب الشهداء و الصدیقین، یقول یوم لقینا اهل الشام: أیّها المؤمنون، انّه من رأى عدوانا یعمل به، و منکرا یدعى الیه، فانکره بقلبه فقد سلم برئ و من انکره بلسانه فقد اجر. و هو افضل من صاحبه، و من انکره بالسیف لتکون کلمه الله هى العلیا و کلمه الظالمین هى السّفلى، فذلک الذى اصاب سبیل الهدى، و قام على الطریق، و نوّر فى قلبه الیقین.

ابن جریر طبرى در تاریخ خود از عبد الرحمان بن ابى لیلى فقیه چنین آورده است: عبد الرحمان از کسانى بود که همراه ابن اشعث براى جنگ با حجاج بیرون آمده بود، او ضمن سخنانى که در تشویق مردم به جهاد مى‏ گفت، چنین اظهار داشت: روز رویارویى ما با مردم شام، از على که خداوند درجه او را میان صالحان برتر کناد و ثواب‏ شهیدان و صدیقان به او ارزانى داراد شنیدم که چنین مى‏ فرمود: «اى مؤمنان هر کس ببیند ستم مى‏ شود و به کار منکر فرا مى‏ خوانند و با دل خود آن را نپسندد به سلامت مانده و از گناه برى است، و هر کس که آن را به زبان انکار کند همانا که پاداش داده شده است و از دوست خود-  که فقط در دل آن را ناپسند شمرده است-  برتر است، و هر کس با شمشیر به انکار آن برخیزد تا کلام خدا برتر و سخن ستمگران پست گردد، او همان کسى است که به راه هدایت رسیده و بر آن ایستاده است و پرتو یقین در دل او تابان مى‏ شود.»

درباره نهى از منکر پیش از این سخن گفته شد و به زودى مطالب دیگرى هم در این باره مى‏آوریم، نهى از منکر در دوره جاهلى هم میان اعراب معمول بوده است، آن چنان که قریش پیمان معروف «حلف الفضول» را به همین منظور منعقد کردند و قبایلى سوگند خوردند و همپیمان شدند که براى همیشه ظالم را از ستم باز دارند و ستمدیده را یارى دهند و حق او را بستانند و ما آن را در مباحث گذشته آوردیم.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۸۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۸ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۷۲ صبحی صالح

۳۷۲-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ یَا جَابِرُ قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَهٍ عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ وَ جَاهِلٍ لَا یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ جَوَادٍ لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ وَ فَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ

فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ

یَا جَابِرُ مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیْهِ فَمَنْ قَامَ لِلَّهِ فِیهَا بِمَا یَجِبُ فِیهَا عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ

حکمت ۳۷۸ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۸: وَ قَالَ ع لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ-  یَا جَابِرُ قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَهٍ-  عَالِمٍ یَسْتَعْمِلُ عِلْمَهُ-  وَ جَاهِلٍ لَا یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ-  وَ جَوَادٍ لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ-  وَ فَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ-  فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ-  اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ-  وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ-  بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ-  یَا جَابِرُ مَنْ کَثُرَتْ نِعْمَهُ اللَّهِ عَلَیْهِ-  کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیْهِ-  فَمَنْ قَامَ بِمَا یَجِبُ لِلَّهِ فِیهَا-  عَرَّضَ نِعْمَهَ اللَّهِ لِدَوَامِهَا-  وَ مَنْ ضَیَّعَ مَا یَجِبُ لِلَّهِ فِیهَا-  عَرَّضَ نِعْمَتَهُ لِزَوَالِهَا قد تقدم القول فی هذه المعانی-  و الحاصل أنه ربط اثنتین من أربعه إحداهما بالأخرى-  و کذلک جعل فی الاثنتین الأخریین-  فقال إن قوام الدین و الدنیا بأربعه-  عالم یستعمل علمه-  یعنی یعمل و لا یقتصر على أن یعلم فقط و لا یعمل-  و جاهل لا یستنکف أن یتعلم-  و أضر ما على الجهلاء الاستنکاف من التعلم-  فإنهم یستمرون على الجهاله إلى الموت-  و الثالث جواد لا یبخل بالمعروف-  و الرابع فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه-  أی لا یسرق و لا یقطع الطریق-  أو یکتسب الرزق من حیث لا یحبه الله-  کالقمار و المواخیر و المزاجر و المآصر و نحوها- .

ثم قال فالثانیه مرتبطه بالأولى-  إذا لم یستعمل العالم علمه استنکف الجاهل من التعلم-  و ذلک لأن الجاهل إذا رأى العالم یعصی-  و یجاهر الله بالفسق زهد فی التعلم و قال-  لما ذا تعلم العلم إذا کانت ثمرته الفسق و المعصیه- . ثم قال و الرابعه مرتبطه بالثالثه-  إذا بخل الغنی بمعروفه باع الفقیر آخرته بدنیاه-  و ذلک لأنه إذا عدم الفقیر المواساه-  مع حاجته إلى القوت-  دعته الضروره إلى الدخول فی الحرام-  و الاکتساب من حیث لا یحسن-  و ینبغی أن یکون عوض لفظه جواد لفظه غنی-  لیطابق أول الکلام آخره-  إلا أن الروایه هکذا وردت-  و جواد لا یبخل بمعروفه-  و فی ضمیر اللفظ کون ذلک الجواد غنیا-  لأنه قد جعل له معروفا-  و المعروف لا یکون إلا عن ظهر غنى-  و باقی الفصل قد سبق شرح أمثاله

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۸)

و قال علیه السّلام لجابر بن عبد الله الانصارى: یا جابر، قوام الدین و الدنیا باربعه: عالم یستعمل علمه، و جاهل لا یستنکف ان یتعلّم، و جواد لا یبخل بمعروفه، و فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه، فاذا ضیّع العالم علمه استنکف الجاهل ان یتعلّم، و اذا بخل الغنى بمعروفه باع الفقیر آخرته بدنیاه.

یا جابر، من کثرت نعمه الله علیه، کثرت حوائج الناس الیه، فمن قام بما یجب للّه فیها عرّض نعمه الله لدوامها، و من ضیّع ما یجب للّه فیها عرّض نعمته لزوالها.

 

و آن حضرت به جابر بن عبد الله انصارى فرمود: «اى جابر، پایدارى دین و دنیا به چهار چیز وابسته است: دانایى که دانش خود را به کار بندد و نادانى که از آموختن سرباز نزند و بخشنده ‏اى که در بخشش خود بخل نورزد، و درویشى که آخرت خود را به دنیاى خویش نفروشد، و هرگاه عالم، علم خود را تباه سازد، نادان از آموختن سرباز مى ‏زند و هرگاه توانگر در بخشش مال خود بخل بورزد، درویش آخرت خود را به دنیایش مى‏ فروشد.

اى جابر، هر کس نعمت خدا بر او فزون شود، نیازهاى مردم بر او فزونى مى‏ یابد و هر کس به آنچه خداوند در نعمت او واجب فرموده است قیام کند، خداوند نعمتش را براى او پایدار فرماید، و هر کس آنچه را خداوند در نعمت او واجب فرموده است تباه سازد خداوند نعمتش را به زوال کشاند.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۱۱۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۷ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۷۱ صبحی صالح

۳۷۱-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لَا شَرَفَ أَعْلَى مِنَ الْإِسْلَامِ وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَى

وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ وَ لَا شَفِیعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَهِ

وَ لَا کَنْزَ أَغْنَى مِنَ الْقَنَاعَهِ وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَهِ مِنَ الرِّضَى بِالْقُوتِ

وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى بُلْغَهِ الْکَفَافِ فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَهَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَهِ

وَ الرَّغْبَهُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ‏

وَ مَطِیَّهُ التَّعَبِ

وَ الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ

وَ الشَّرُّ جَامِعُ مَسَاوِئِ الْعُیُوبِ

حکمت ۳۷۷ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۷: لَا شَرَفَ أَعْلَى مِنَ الْإِسْلَامِ-  وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَى-  وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ-  وَ لَا شَفِیعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَهِ-  وَ لَا کَنْزَ أَغْنَى مِنَ الْقَنَاعَهِ-  وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَهِ مِنَ الرِّضَا بِالْقُوتِ-  وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَى بُلْغَهِ الْکَفَافِ-  فَقَدِ انْتَظَمَ الرَّاحَهَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَهِ-  وَ الدَّعَهُ مِفْتَاحُ النَّصَبِ وَ مَطِیَّهُ التَّعَبِ-  وَ الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ-  دَوَاعٍ إِلَى التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوبِ-  وَ الشَّرُّ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُیُوبِ کل هذه المعانی قد سبق القول فیها مرارا شتى-  نأتی کل مره بما لم نأت به فیما تقدم-  و إنما یکررها أمیر المؤمنین ع-  لإقامه الحجه على المکلفین-  کما یکرر الله سبحانه فی القرآن المواعظ و الزواجر-  لذلک کان أبو ذر رضی الله عنه جالسا بین الناس-  فأتته امرأته فقالت أنت جالس بین هؤلاء-  و لا و الله ما عندنا فی البیت هفه و لا سفه-  فقال یا هذه إن بین أیدینا عقبه کئودا-  لا ینجو منها إلا کل مخف-  فرجعت و هی راضیه- .

و قیل لبعض الحکماء ما مالک-  قال التجمل فی الظاهر و القصد فی الباطن-  و الغنى عما فی أیدی الناس- . و قال أبو سلیمان الدارانی-  تنفس فقیر دون شهوه لا یقدر علیها-  أفضل من عباده غنی ألف عام- . و قال رجل لبشر بن الحارث-  ادع لی فقد أضر الفقر بی و بعیالی-  فقال إذا قال لک عیالک-  لیس عندنا دقیق و لا خبز-  فادع لبشر بن الحارث فی ذلک الوقت-  فإن دعاءک أفضل من دعائه- . و من دعاء بعض الصالحین-  اللهم إنی أسألک ذل نفسی-  و الزهد فیما جاوز الکفاف

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۷)

لا شرف اعلى من الاسلام، و لا عزّ اعزّ من التقوى، و لا معقل احسن من الورع، و لا شفیع انجح من التوبه، و لا کنز اغنى من القناعه، و لا مال اذهب للفاقه من الرضى بالقوت.

و من اقتصر على بلغه الکفاف فقد انتظم الراحه، و تبوّأ خفض الدعه. و الدّعه مفتاح النصب و مطیه التعب، و الحرص و الکبر و الحسد دواع الى التقحم فى الذنوب، و الشرّ جامع لمساوى العیوب.

«هیچ شرفى برتر از اسلام نیست و هیچ عزتى ارجمندتر از پرهیزگارى نیست و هیچ دژى استوارتر از پارسایى و هیچ شفیعى رستگارتر از توبه و هیچ گنجینه ‏اى پرمایه‏تر از قناعت نیست، هیچ مالى چون خشنودى به روزى روزانه درویشى را نمى‏ زداید.و آنکه به روزى روزانه بسنده کرد آسایش خود را فراهم ساخت و در راحت جاى گرفت، رغبت به دنیا کلید دشوارى و مرکب رنج است، آز و خودپسندى و رشک انگیزه‏ هاى بى‏ پروا به گناه درافتادن است و شر و بدى فراهم آورنده همه عیبهاست.»

در مورد همه این معانى پیش از این مکرر سخن گفته شده است و در هر بار سخنان تازه عرضه داشته ‏ایم، امیر المؤمنین علیه السّلام هم این کلمات را براى اقامه دلیل و اتمام حجت بر مکلفان تکرار مى ‏فرماید. همچنان که خداوند متعال در قرآن مجید مواعظ را مکرر بیان فرموده است. ابوذر که خدایش از او خشنود باد، میان مردم نشسته بود، همسرش آمد و گفت: تو این جا میان مردم نشسته ‏اى و به خدا سوگند ما در خانه هیچ خوراک و آشامیدنى نداریم. ابوذر فرمود: اى فلان پیش روى ما گردنه ‏اى سخت پرپیچ و خم است که از آن کسى جز سبکباران نمى‏ گذرند و رهایى نمى‏ یابند. همسرش در حالى که خشنود بود برگشت.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۷۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۶ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۷۰ صبحی صالح

۳۷۰-وَ رُوِیَ أَنَّهُ ( علیه‏السلام  )قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ الْخُطْبَهِ

أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًى فَیَلْغُوَ

وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَهِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ

وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَى هِمَّتِهِ کَالْآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَهِ بِأَدْنَى سُهْمَتِهِ

حکمت ۳۷۶ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۶: وَ رُوِیَ أَنَّهُ ع قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ-  إِلَّا قَالَ أَمَامَ خُطْبَتِهِ-  أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ-  فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ-  وَ لَا تُرِکَ سُدًى فَیَلْغُوَ-  وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ-  مِنَ الآْخِرَهِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ-  وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَى هِمَّتِهِ-  کَالآْخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الآْخِرَهِ بِأَدْنَى سُهْمَتِهِ قال تعالى أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً-  وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ- . و من الکلمات النبویه أن المرء لم یترک سدى و لم یخلق عبثا- . و قال أمیر المؤمنین ع-  إن من ظفر من الدنیا بأعلى و أعظم أمنیه-  لیس کآخر ظفر من الآخره-  بأدون درجات أهل الثواب-  لا مناسبه و لا قیاس بین نعیم الدنیا و الآخره- . و فی قوله ع التی قبحها سوء المنظر عنده-  تصریح بمذهب أصحابنا أهل العدل رحمهم الله-  و هو أن الإنسان هو الذی أضل نفسه لسوء نظره-  و لو کان الله تعالى هو الذی أضله-  لما قال قبحها سوء النظر عنده

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۶)

و روى انّه علیه السّلام قلّما اعتدل به المنبر الا قال امام الخطبه: ایها الناس، اتقوا الله فما خلق امرؤ عبثا فیلهو، و لا ترک سدى فیلغو، و ما دنیاه التى تحسنت له بخلف من الآخره التى قبّحها سوء النظر عنده، و ما المغرور الذى ظفر من الدنیا باعلى همته کالآخر الذى ظفر من الآخره بأدنى سهمته.

و روایت شده است که آن حضرت کمتر به منبر مى‏ نشست که پیش از خطبه خود چنین نفرماید: «اى مردم از خدا بترسید که خداوند هیچ کس را عبث نیافریده است که به بازى پردازد و آدمى وانهاده نشده است که خود را به کار بیهوده سرگرم سازد و مبادا دنیایى که خود را در دیده او آراسته است، جایگزین آخرتى شود که خود آن را زشت انگاشته است، و شیفته‏ اى که از دنیا به برترین مقصود خود برسد، چون کسى نیست که از آخرت به کمترین بهره رسیده باشد.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۲۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۵ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)پیش بینی حضرت امیر المومنین علی علیه السلام

حکمت ۳۶۹ صبحی صالح

۳۶۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَبْقَى فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ وَ مَسَاجِدُهُمْ یَوْمَئِذٍ عَامِرَهٌ مِنَ الْبِنَاءِ خَرَابٌ مِنَ الْهُدَى سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ- مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَهُ وَ إِلَیْهِمْ تَأْوِی الْخَطِیئَهُ یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِیهَا وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَیْهَا یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَبِی حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَى أُولَئِکَ فِتْنَهً تَتْرُکُ الْحَلِیمَ فِیهَا حَیْرَانَ وَ قَدْ فَعَلَ -وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللَّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ

حکمت ۳۷۵ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۵: یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ-  لَا یَبْقَى فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ-  وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ-  مَسَاجِدُهُمْ یَوْمَئِذٍ عَامِرَهٌ مِنَ الْبِنَاءِ-  خَرَابٌ مِنَ الْهُدَى-  سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ-  مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَهُ وَ إِلَیْهِمْ تَأْوِی الْخَطِیئَهُ-  یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِیهَا-  وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَیْهَا-  یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَبِی حَلَفْتُ-  لَأَبْعَثَنَّ عَلَى أُولَئِکَ فِتْنَهً أَتْرُکُ الْحَلِیمَ فِیهَا حَیْرَانَ-  وَ قَدْ فَعَلَ وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللَّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ هذه صفه حال أهل الضلال-  و الفسق و الریاء من هذه الأمه-  أ لا تراه یقول سکانها و عمارها-  یعنی سکان المساجد و عمار المساجد شر أهل الأرض-  لأنهم أهل ضلاله کمن یسکن المساجد الآن-  ممن یعتقد التجسم و التشبیه و الصوره-  و النزول و الصعود و الأعضاء و الجوارح-  و من یقول بالقدر یضیف فعل الکفر-  و الجهل و القبیح إلى الله تعالى-  فکل هؤلاء أهل فتنه-  یردون من خرج منها إلیها-  و یسوقون من لم یدخل فیها إلیها أیضا- . ثم قال حاکیا عن الله تعالى-  إنه حلف بنفسه لیبعثن على أولئک فتنه-  یعنی استئصالا و سیفا حاصدا-  یترک الحلیم أی العاقل اللبیب فیها-  حیران لا یعلم کیف وجه خلاصه- . ثم قال ع و قد فعل-  و ینبغی أن یکون قد قال هذا الکلام فی أیام خلافته-  لأنها کانت أیام السیف-  المسلط على أهل الضلال من المسلمین-  و کذلک ما بعثه الله تعالى على بنی أمیه و أتباعهم-  من سیوف بنی هاشم بعد انتقاله ع

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۵)

یأتى على الناس زمان لا یبقى فیهم من القرآن الا رسمه، و من الاسلام الّا اسمه، مساجدهم‏ یومئذ عامره من البناء، خراب من الهدى، سکانها و عمارها شرّ اهل الارض، منهم تخرج الفتنه و الیهم تأوى الخطیئه، یردون من شذّ عنها فیها، و یسوقون من تاخّر عنها الیها، یقول الله سبحانه فبى حلفت لابعثن على اولئک فتنه اترک الحلیم فیها حیران، و قد فعل، و نحن نستقیل الله عثره الغفله.

«روزگارى بر مردم فرا خواهد رسید که در آن از قرآن جز نشانى بر جاى نماند و از اسلام جز نامى بر جاى نخواهد ماند، در آن روزگار مساجد ایشان از لحاظ بنا و ساختمان آباد است و از جهت هدایت کردن ویران، ساکنان و عمارت کنندگان آن مساجد بدترین مردم روى زمین خواهند بود که فتنه از ایشان خیزد و خطا به آنان پناه مى‏ برد، آن کس که از فتنه کنار ماند به آتش برگردانند و هر کس که از آن باز ماند او را به سوى آن رانند، خداوند سبحان فرماید به خویشتن سوگند مى‏ خورم که بر ایشان فتنه ‏اى گسیل خواهم داشت که در آن خردمند را سرگردان رها مى‏ سازم، و چنین کرده است و ما از خداوند مى‏ خواهیم از لغزش غفلت درگذرد.»

ابن ابى الحدید در شرح این سخن مى‏گوید: اینها صفات گمراهان و اهل فسق و ریاکاران این امت است، نمى‏بینى که مى‏فرماید ساکنان و عمارت کنندگان مسجدها بدترین مردم روى زمین هستند و این به سبب گمراهى ایشان است، نظیر کسانى از مجسمه و مشبهه و معتقد به صورت و صعود و نزول براى ذات بارى تعالى که براى خداوند جسم و اندام هم تصور مى‏ کنند و آنان که قدرى مذهب هستند و انجام دادن کارهاى منطبق بر کفر و جهل و زشتى را به خداوند سبحان نسبت مى‏ دهند و همه ایشان اهل فتنه‏ اند و هر که را از آن بیرون رود به آن برمى‏گردانند و هر که را که به آن درنیامده باشد به سویش مى‏ برند.

سپس مى‏گوید: امیر المؤمنین علیه السّلام از قول خداوند حکایت مى‏ کند که به نفس خود سوگند خورده است که فتنه ‏اى بر آنان برمى ‏انگیزد که منظور استیصال و درماندگى و شمشیر دروکننده است و در آن خردمند عاقل را چنان سرگردان قرار مى‏ دهد که راه رهایى خود را تشخیص نخواهد داد. ممکن است این سخن را على علیه السّلام به روزگار خلافت خود فرموده باشد که روزگار تسلط شمشیر بر مسلمانان گمراه است، همچنین‏آنچه خداوند پس از رحلت امیر المؤمنین از تسلط شمشیرهاى بنى ‏هاشم بر بنى‏امیه و پیروان ایشان فراهم آورد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۳۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۴ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۸ صبحی صالح

۳۶۸-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ الثَّوَابَ عَلَى طَاعَتِهِ وَ الْعِقَابَ عَلَى مَعْصِیَتِهِ ذِیَادَهً لِعِبَادِهِ عَنْ نِقْمَتِهِ وَ حِیَاشَهً لَهُمْ إِلَى جَنَّتِهِ

حکمت ۳۷۴ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۴: إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ الثَّوَابَ عَلَى طَاعَتِهِ-  وَ الْعِقَابَ عَلَى مَعْصِیَتِهِ ذِیَادَهً لِعِبَادِهِ عَنْ نِقْمَتِهِ-  وَ حِیَاشَهً لَهُمْ إِلَى جَنَتِهِ ذِیاده اى دَفْعا ذُدْتُه عن کذا اى دَفعته و رددته-  و حیاشه مصدر حشت الصید بضم الحاء أحوشه-  إذا جئته من حوالیه لتصرفه إلى الحباله-  و کذلک أحشت الصید و أحوشته-  و قد احتوش القوم الصید إذا نفره بعضهم إلى بعض- . و هذا هو مذهب أصحابنا-  إن الله تعالى لما کلف العباد التکالیف الشاقه-  و قد کان یمکنه أن یجعلها غیر شاقه علیهم-  بأن یزید فی قدرهم-  وجب أن یکون فی مقابله تلک التکالیف ثواب-  لأن إلزام المشاق کإنزال المشاق-  فکما یتضمن ذلک عوضا-  وجب أن یتضمن هذا ثوابا-  و لا بد أن یکون فی مقابله فعل القبیح عقاب-  و إلا کان سبحانه ممکنا الإنسان من القبیح-  مغریا له بفعله-  إذ الطبع البشری یهوى العاجل و لا یحفل بالذم-  و لا یکون القبیح قبیحا حینئذ فی العقل-  فلا بد من العقاب لیقع الانزجار

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۴)

ان الله سبحانه قد وضع الثواب على طاعته، و العقاب على معصیته، ذیاده لعباده عن نقمته، و حیاشه لهم الى جنته.

«همانا خداوند سبحان پاداش را در قبال طاعت از خود و عذاب را در قبال معصیت خود مقرر فرموده است تا بندگان خویش را از عقوبت خود برهاند و به سوى بهشت خود براند.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۴۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۳ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۷ صبحی صالح

۳۶۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَا أَیُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِئٌ فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ قُلْعَتُهَا أَحْظَى مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَى مِنْ ثَرْوَتِهَا -حُکِمَ عَلَى مُکْثِرٍ مِنْهَا بِالْفَاقَهِ وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَهِ – مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً – وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً – لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَى سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ کَذَلِکَ حَتَّى یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ فَیُلْقَى بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ هَیِّناً عَلَى اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَى الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ -وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَى الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ – إِنْ قِیلَ أَثْرَى قِیلَ أَکْدَى وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ

حکمت ۳۷۳ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۳: أَیُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِئٌ-  فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهً قُلْعَتُهَا أَحْظَى مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا-  وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَى مِنْ ثَرْوَتِهَا-  حُکِمَ عَلَى مُکْثِرِیهَا بِالْفَاقَهِ-  وَ أُغْنِیَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَهِ-  مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً-  وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً-  لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَى سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ-  هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ-  حَتَّى یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ فَیُلْقَى بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ-  هَیِّناً عَلَى اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَى الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ-  وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَى الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ-  وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ-  وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ-  إِنْ قِیلَ أَثْرَى قِیلَ أَکْدَى-  وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ-  هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ هُمْ فِیهِ مُبْلِسُونَ متاع الدنیا أموالها و قنیانها- . و الحطام ما تکسر من الحشیش و الیبس-  و شبه متاع الدنیا بذلک لحقارته- . و موبئ محدث للوباء و هو المرض العام- . و مرعاه بقعه ترعى-  کقولک مأسده فیها الأسد و محیاه فیها الحیات- . و قلعتها بسکون اللام-  خیر من طمأنینتها-  أی کون الإنسان فیها منزعجا متهیئا للرحیل عنها-  خیر له من أن یکون ساکنا إلیها مطمئنا بالمقام فیها- . و البلغه ما یتبلغ به و الثروه الیسار و الغنى-  و إنما حکم على مکثریها بالفاقه و الفقر-  لأنهم لا ینتهون إلى حد من الثروه و المال-  إلا و جدوا و اجتهدوا-  و حرصوا فی طلب الزیاده علیه-  فهم فی کل أحوالهم فقراء إلى تحصیل المال-  کما أن من لا مال له أصلا-  یجد و یجتهد فی تحصیل المال-  بل ربما کان جدهم و حرصهم على ذلک-  أعظم من کدح الفقیر و حرصه-  و روی و أعین من غنی عنها-  و من رواه أغنى أی أغنى الله-  من غنی عنها و زهد فیها-  بالراحه و خلو البال و عدم الهم و الغم- . و الزبرج الزینه و راقه أعجبه- .

و الکمه العمى الشدید و قیل هو أن یولد أعمى- . و الأشجان الأحزان- . و الرقص بفتح القاف-  الاضطراب و الغلیان و الحرکه- . و الکظم بفتح الظاء مجرى النفس- . و الأبهران عرقان متصلان بالقلب-  و یقال للمیت قد انقطع أبهراه- . قوله و إنما ینظر المؤمن-  إخبار فی الصوره و أمر فی المعنى-  أی لینظر المؤمن إلى الدنیا بعین الاعتبار-  و لیأکل منها ببطن الاضطرار-  أی قدر الضروره لا احتکار أو استکثار-  و لیسمع حدیثها بأذن المقت و البغض-  أی لیتخذها عدوا قد صاحبه فی طریق-  فلیأخذ حذره منه جهده و طاقته-  و لیسمع کلامه و حدیثه لا استماع مصغ و محب وامق-  بل استماع مبغض محترز من غائلته- .

ثم عاد إلى وصف الدنیا و طالبها فقال-  إن قیل أثرى قیل أکدى و فاعل أثرى-  هو الضمیر العائد إلى من استشعر الشغف بها-  یقول بینا یقال أثرى قیل افتقر-  لأن هذه صفه الدنیا فی تقلبها بأهلها-  و إن فرح له بالحیاه و دوامها قیل مات و عدم-  هذا و لم یأتهم یوم القیامه یوم هم فیه مبلسون-  أبلس الرجل یبلس إبلاسا أی قنط و یئس-  و اللفظ من لفظات الکتاب العزیز

نبذ من الأقوال الحکیمه فی وصف حال الدنیا و صروفها

و قد ذکرنا من حال الدنیا و صروفها-  و غدرها بأهلها فیما تقدم أبوابا کثیره نافعه- . و نحن نذکر هاهنا زیاده على ذلک- . فمن کلام بعض الحکماء-  ویل لصاحب الدنیا کیف یموت و یترکها-  و تغره و یأمنها و تخذله و یثق بها-  ویل للمغترین کیف أرتهم ما یکرهون-  و فاتهم ما یحبون و جاءهم ما یوعدون-  ویل لمن الدنیا همه و الخطایا عمله-  کیف یفتضح غدا بذنبه- . و روى أنس قال کانت ناقه رسول الله ص العضباء لا تسبق-  فجاء أعرابی بناقه له فسبقها-  فشق ذلک على المسلمین فقال رسول الله ص-  حق على الله ألا یرفع فی الدنیا شیئا إلا وضعه- . و قال بعض الحکماء-  من ذا الذی یبنی على موج البحر دارا-  تلکم الدنیا فلا تتخذوها قرارا- .

و قیل لحکیم-  علمنا عملا واحدا إذا عملناه أحبنا الله علیه-  فقال أبغضوا الدنیا یحببکم الله- . و قال أبو الدرداء قال رسول الله ص لو تعلمون ما أعلم لضحکتم قلیلا و لبکیتم کثیرا-  و لهانت علیکم الدنیا و لآثرتم الآخره- . ثم قال أبو الدرداء من قبل نفسه-  أیها الناس لو تعلمون ما أعلم-  لخرجتم إلى الصعدات تبکون على أنفسکم-  و لترکتم أموالکم لا حارس لها-  و لا راجع إلیها إلا ما لا بد لکم منه-  و لکن غاب عن قلوبکم ذکر الآخره-  و حضرها الأمل فصارت الدنیا أملک بأعمالکم-  و صرتم کالذین لا یعلمون-  فبعضکم شر من البهائم التی لا تدع هواها-  ما لکم لا تحابون و لا تناصحون فی أمورکم-  و أنتم إخوان على دین واحد-  ما فرق بین أهوائکم إلا خبث سرائرکم-  و لو اجتمعتم على البر لتحاببتم-  ما لکم لا تناصحون فی أمورکم-  ما هذا إلا من قله الإیمان فی قلوبکم-  و لو کنتم توقنون بأمر الآخره کما توقنون بالدنیا-  لآثرتم طلب الآخره-  فإن قلت حب العاجله غالب-  فإنا نراکم تدعون العاجل من الدنیا للأجل منها-  ما لکم تفرحون بالیسیر من الدنیا-  و تحزنون على الیسیر منها بفوتکم-  حتى یتبین ذلک فی وجوهکم و یظهر على ألسنتکم-  و تسمونها المصائب و تقیمون فیها المآتم-  و عامتکم قد ترکوا کثیرا من دینهم-  ثم لا یتبین ذلک فی وجوههم-  و لا تتغیر حال بهم یلقى بعضهم بعضا بالمسره-  و یکره کل منکم أن یستقبل صاحبه بما یکره-  مخافه أن یستقبله صاحبه بمثله-  فاصطحبتم على الغل و بنیتم مراعیکم على الدمن-  و تصافیتم على رفض الأجل-  أراحنی الله منکم و ألحقنی بمن أحب رؤیته- . و قال حکیم لأصحابه-  ارضوا بدنئ الدنیا مع سلامه الدین-  کما رضی أهل الدنیا بدنئ الدین مع سلامه الدنیا- .

و قیل فی معناه- 

أرى رجالا بأدنى الدین قد قنعوا
و لا أراهم رضوا فی العیش بالدون‏

فاستغن بالدین عن دنیا الملوک کما
استغنى الملوک بدنیاهم عن الدین‏

و فی الحدیث المرفوع لتأتینکم بعدی دنیا تأکل إیمانکم-  کما تأکل النار الحطب – . و قال الحسن رحمه الله-  أدرکت أقواما کانت الدنیا عندهم ودیعه-  فأدوها إلى من ائتمنهم علیها-  ثم رکضوا خفافا- . و قال أیضا من نافسک فی دینک فنافسه-  و من نافسک فی دنیاک فألقها فی نحره- . و قال الفضیل طالت فکرتی فی هذه الآیه-  إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَى الْأَرْضِ زِینَهً لَها-  لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا-  وَ إِنَّا لَجاعِلُونَ ما عَلَیْها صَعِیداً جُرُزاً- . و من کلام بعض الحکماء-  لن تصبح فی شی‏ء من الدنیا-  إلا و قد کان له أهل قبلک-  و یکون له أهل من بعدک-  و لیس لک من الدنیا إلا عشاء لیله و غداء یوم-  فلا تهلک نفسک فی أکله-  و صم عن الدنیا و أفطر على الآخره-  فإن رأس مال الدنیا الهوى و ربحها النار- . و قیل لبعض الرهبان کیف ترى الدهر-  قال یخلق الأبدان و یجدد الآمال-  و یقرب المنیه و یباعد الأمنیه-  قیل فما حال أهله-  قال من ظفر به تعب و من فاته اکتأب- . و من هذا المعنى

قول الشاعر- 

و من یحمد الدنیا لعیش یسره
فسوف لعمری عن قلیل یلومها

إذا أدبرت کانت على المرء حسره
و إن أقبلت کانت کثیرا همومها

 و قال بعض الحکماء-  کانت الدنیا و لم أکن فیها-  و تذهب الدنیا و لا أکون فیها-  و لست أسکن إلیها-  فإن عیشها نکد و صفوها کدر-  و أهلها منها على وجل-  إما بنعمه زائله أو ببلیه نازله أو میته قاضیه- . و قال بعضهم-  من عیب الدنیا أنها لا تعطی أحدا ما یستحق-  إما أن تزید له و إما أن تنقص- . و قال سفیان الثوری-  أ ما ترون النعم کأنها مغضوب علیها-  قد وضعت فی غیر أهلها- . و قال یحیى بن معاذ الدنیا حانوت الشیطان-  فلا تسرق من حانوته شیئا-  فإنه یجی‏ء فی طلبک حتى یأخذک- . و قال الفضیل-  لو کانت الدنیا من ذهب یفنى-  و الآخره من خزف یبقى-  لکان ینبغی لنا أن نختار خزفا یبقى على ذهب یفنى-  فکیف و قد اخترنا خزفا یفنى على ذهب یبقى- . و قال بعضهم-  ما أصبح أحد فی الدنیا إلا و هو ضیف-  و لا شبهه فی أن الضیف مرتحل-  و ما أصبح ذو مال فیها إلا و ماله عاریه عنده-  و لا ریب أن العاریه مردوده- .

و مثل هذا قول الشاعر- 

و ما المال و الأهلون إلا ودیعه
و لا بد یوما أن ترد الودائع‏

 و قیل لإبراهیم بن أدهم کیف أنت- فأنشد

نرقع دنیانا بتمزیق دیننا
فلا دیننا یبقى و لا ما نرقع‏

و زار رابعه العدویه أصحابها-  فذکروا الدنیا فأقبلوا على ذمها-  فقالت اسکتوا عن ذکرها و کفوا-  فلو لا موقعها فی قلوبکم ما أکثرتم من ذکرها-  إن من أحب شیئا أکثر من ذکره- . و قال مطرف بن الشخیر-  لا تنظروا إلى خفض عیش الملوک و لین ریاشهم-  و لکن انظروا إلى سرعه ظعنهم و سوء منقلبهم- .

قال الشاعر

أرى طالب الدنیا و إن طال عمره
و نال من الدنیا سرورا و أنعما

کبان بنى بنیانه فأقامه‏
فلما استوى ما قد بناه تهدما

و قال أبو العتاهیه-

تعالى الله یا سلم بن عمرو
أذل الحرص أعناق الرجال‏

هب الدنیا تساق إلیک عفوا
أ لیس مصیر ذلک إلى الزوال‏

و ما دنیاک إلا مثل فی‏ء
أظلک ثم آذن بانتقال‏

و قال بعضهم الدنیا جیفه-  فمن أراد منها شیئا فلیصبر على معاشره الکلاب- . و قال أبو أمامه الباهلی-  لما بعث الله محمدا ص-  أتت إبلیس جنوده و قالوا-  قد بعث نبی و جدت مله و أمه-  فقال کیف حالهم أ یحبون الدنیا قالوا نعم-  قال إن کانوا یحبونها فلا أبالی ألا یعبدوا الأصنام-  فإنما أغدو علیهم و أروح بثلاث-  أخذ المال من غیر حقه-  و إنفاقه فی غیر حقه و إمساکه عن حقه-  و الشر کله لهذه الثلاث تبع- . و کان مالک بن دینار یقول-  اتقوا السحاره فإنها تسحر قلوب العلماء یعنی الدنیا- .

و قال أبو سلیمان الرازی-  إذا کانت الآخره فی القلب جاءت الدنیا فزاحمتها-  و إذا کانت الدنیا فی القلب لم تزاحمها الآخره-  لأن الآخره کریمه و الدنیا لئیمه- . و قال مالک بن دینار-  بقدر ما تحزن للدنیا یخرج هم الآخره من قلبک-  و بقدر ما تحزن للآخره یخرج هم الدنیا من قلبک-  و هذا مقتبس  من قول أمیر المؤمنین ع الدنیا و الآخره ضرتان-  فبقدر ما ترضی إحداهما تسخط الأخرى

و قال الشاعر

یا خاطب الدنیا إلى نفسها
تنح عن خطبتها تسلم‏

إن التی تخطب غداره
قریبه العرس من المأتم‏

و قالوا لو وصفت الدنیا نفسها- لما قالت أحسن من قول أبی نواس فیها-

إذا امتحن الدنیا لبیب تکشفت
له عن عدو فی ثیاب صدیق‏

و من کلام الشافعی یعظ أخا له-  یا أخی إن الدنیا دحض مزله و دار مذله-  عمرانها إلى الخراب سائر-  و ساکنها إلى القبور زائر-  شملها على الفرقه موقوف-  و غناها إلى الفقر مصروف-  الإکثار فیها إعسار و الإعسار فیها یسار-  فافزع إلى الله و ارض برزق الله-  و لا تستسلف من دار بقائک فی دار فنائک-  فإن عیشک فی‏ء زائل و جدار مائل-  أکثر من عملک و أقصر من أملک- . و قال إبراهیم بن أدهم لرجل-  أ درهم فی المنام أحب إلیک أم دینار فی الیقظه-  فقال دینار فی الیقظه-  فقال کذبت إن الذی تحبه فی الدنیا-  فکأنک تحبه فی المنام-  و الذی تحبه فی الآخره فکأنک تحبه فی الیقظه- . و قال بعض الحکماء-  من فرح قلبه بشی‏ء من الدنیا فقد أخطأ الحکمه-  و من‏ جعل شهوته تحت قدمیه فرق الشیطان من ظله-  و من غلب علمه هواه فهو الغالب- . و قال بعضهم-  الدنیا تبغض إلینا نفسها و نحن نحبها-  فکیف لو تحببت إلینا- .

و قال بعضهم الدنیا دار خراب-  و أخرب منها قلب من یعمرها-  و الجنه دار عمران و أعمر منها قلب من یطلبها- . و قال یحیى بن معاذ العقلاء ثلاثه-  من ترک الدنیا قبل أن تترکه-  و بنى قبره قبل أن یدخله-  و أرضى خالقه قبل أن یلقاه- . و قال بعضهم-  من أراد أن یستغنی عن الدنیا بالدنیا-  کان کمطفئ النار بالتبن- .

و من کلام بعض فصحاء الزهاد-  أیها الناس اعملوا فی مهل-  و کونوا من الله على وجل-  و لا تغتروا بالأمل و نسیان الأجل-  و لا ترکنوا إلى الدنیا-  فإنها غداره غراره خداعه-  قد تزخرفت لکم بغرورها-  و فتنتکم بأمانیها و تزینت لخطابها-  فأضحت کالعروس المتجلیه-  العیون إلیها ناظره-  و القلوب علیها عاکفه و النفوس لها عاشقه-  فکم من عاشق لها قتلت-  و مطمئن إلیها خذلت-  فانظروا إلیها بعین الحقیقه-  فإنها دار کثرت بوائقها و ذمها خالقها-  جدیدها یبلى و ملکها یفنى-  و عزیزها یذل و کثیرها یقل-  و حیها یموت و خیرها یفوت-  فاستیقظوا من غفلتکم-  و انتبهوا من رقدتکم قبل أن یقال-  فلان علیل و مدنف ثقیل-  فهل على الدواء من دلیل-  و هل إلى الطبیب من سبیل-  فتدعى لک الأطباء و لا یرجى لک الشفاء-  ثم یقال فلان أوصى و ماله أحصى-  ثم یقال قد ثقل لسانه فما یکلم إخوانه-  و لا یعرف جیرانه-  و عرق عند ذلک جبینک-  و تتابع أنینک و ثبت یقینک-  و طمحت جفونک و صدقت ظنونک-  و تلجلج لسانک و بکى إخوانک-  و قیل لک هذا ابنک فلان و هذا أخوک فلان-  منعت من الکلام فلا تنطق-  و ختم على لسانک فلا ینطبق-  ثم حل بک القضاء-  و انتزعت روحک من الأعضاء-  ثم عرج بها إلى السماء-  فاجتمع عند ذلک إخوانک-  و أحضرت أکفانک-  فغسلوک و کفنوک ثم حملوک فدفنوک-  فانقطع عوادک و استراح حسادک-  و انصرف أهلک إلى مالک-  و بقیت مرتهنا بأعمالک- .

و قال بعض الزهاد لبعض الملوک-  إن أحق الناس بذم الدنیا و قلاها-  من بسط له فیها و أعطی حاجته منها-  لأنه یتوقع آفه تغدو على ماله فتجتاحه-  و على جمعه فتفرقه-  أو تأتی على سلطانه فتهدمه من القواعد-  أو تدب إلى جسمه فتسقمه-  أو تفجعه بشی‏ء هو ضنین به من أحبابه-  فالدنیا الأحق بالذم و هی الآخذه ما تعطی-  الراجعه فیما تهب-  فبینا هی تضحک صاحبها إذ أضحکت منه غیره-  و بینا هی تبکی له إذ أبکت علیه-  و بینا هی تبسط کفه بالإعطاء-  إذ بسطت کفها إلیه بالاسترجاع و الاسترداد-  تعقد التاج على رأس صاحبها الیوم-  و تعفره فی التراب غدا-  سواء علیها ذهاب من ذهب و بقاء من بقی-  تجد فی الباقی من الذاهب خلفا-  و ترضى بکل من کل بدلا- .

و کتب الحسن البصری إلى عمر بن عبد العزیز-  أما بعد فإن الدنیا دار ظعن لیست بدار إقامه-  و إنما أنزل إلیها عقوبه فاحذرها-  فإن الزاد منها ربحها و الغنى منها فقرها-  لها فی کل حین قتیل-  تذل من أعزها و تفقر من جمعها-  هی کالسم یأکله من لا یعرفه و هو حتفه-  فکن فیها کالمداوی جراحه-  یحمی قلیلا مخافه ما یکرهه طویلا-  و یصبر على شده الدواء مخافه طول البلاء-  فاحذر هذه الدنیا الغداره المکاره الختاله الخداعه-  التی قد تزینت بخدعها و فتنت بغرورها-  و تحلت بآمالها و تشرفت لخطابها-  فأصبحت بینهم کالعروس تجلى على بعلها-  العیون إلیها ناظره و القلوب علیها والهه-  و النفوس لها عاشقه و هی لأزواجها کلهم قاتله-  فلا الباقی بالماضی معتبر-  و لا الآخر بالأول مزدجر-  و لا العارف بالله حین أخبره عنها مدکر-  فمن عاشق لها قد ظفر منها بحاجته-  فاغتر و طغی و نسی المعاد-  و شغل بها لبه حتى زلت عنها قدمه-  فعظمت ندامته و کثرت حسرته-  و اجتمعت علیه سکرات الموت بألمه-  و حسرات الفوت بغصته-  و من راغب فیها لم یدرک منها ما طلب-  و لم یرح نفسه من التعب-  خرج منها بغیر زاد و قدم على غیر مهاد-  فاحذرها ثم احذرها-  و کن أسر ما تکون فیها أحذر ما تکون لها-  فإن صاحبها کلما اطمأن منها إلى سرور-  أشخصته إلى مکروه-  و السار منها لأهلها غار-  و النافع منها فی غد ضار-  قد وصل الرخاء منها بالبلاء-  و جعل البقاء فیها للفناء-  فسرورها مشوب بالأحزان-  و نعیمها مکدر بالأشجان-  لا یرجع ما ولى منها و أدبر-  و لا یدرى ما هو آت فینتظر-  أمانیها کاذبه و آمالها باطله-  و صفوها کدر و عیشها نکد-  و الإنسان فیها على خطر إن عقل و نظر-  و هو من النعماء على غرر و من البلاء على حذر-  فلو کان الخالق لها لم یخبر عنها خبرا-  و لم یضرب لها مثلا-  لکانت هی نفسها قد أیقظت النائم و نبهت الغافل-  فکیف و قد جاء من الله عنها زاجر-  و بتصاریفها واعظ-  فما لها عند الله قدر و لا نظر إلیها منذ خلقها-  و لقد عرضت على نبیک محمد ص بمفاتیحها و خزائنها-  لا ینقصه ذلک عند الله جناح بعوضه-  فأبى أن یقبلها-  کره أن یخالف على الله أمره-  أو یحب ما أبغضه خالقه-  أو یرفع ما وضعه ملیکه-  زواها الرب سبحانه عن الصالحین اختبارا-  و بسطها لأعدائه اغترارا-  فیظن المغرور بها المقتدر علیها أنه أکرم بها-  و ینسى ما صنع الله تعالى بمحمد ص-  من شده الحجر على بطنه-  و قد جاءت الروایه عنه عن ربه سبحانه أنه قال لموسى-  إذا رأیت الغنى مقبلا فقل ذنب عجلت عقوبته-  و إذا رأیت الفقر مقبلا فقل مرحبا بشعار الصالحین-  و إن شئت اقتدیت بصاحب الروح و الکلمه عیسى-  کان یقول إدامی الجوع-  و شعاری الخوف و لباسی الصوف-  و صلائی فی الشتاء مشارق الشمس-  و سراجی القمر و وسادی الحجر-  و دابتی رجلای‏ و فاکهتی و طعامی ما أنبتت الأرض-  أبیت و لیس لی شی‏ء-  و لیس على الأرض أحد أغنى منیو فی بعض الکتب القدیمه أن الله تعالى لما بعث موسى و هارون ع إلى فرعون-  قال لا یروعنکما لباسه الذی لبس من الدنیا-  فإن ناصیته بیدی لیس ینطق-  و لا یطرف و لا یتنفس إلا بإذنی-  و لا یعجبکما ما متع به منها-  فإن ذلک زهره الحیاه الدنیا و زینه المترفین-  و لو شئت أن أزینکما بزینه من الدنیا-  یعرف فرعون حین یراها-  أن مقدرته تعجز عما وهبتما لفعلت-  و لکنی أرغب بکما عن ذلک-  و أزوی ذلک عنکما و کذلک أفعل بأولیائی-  إنی لأذودهم عن نعیمها-  کما یذود الراعی الشفیق غنمه عن مراتع الهلکه-  و إنی لأجنبهم حب المقام فیها-  کما یجنب الراعی الشفیق إبله عن مبارک العر-  و ما ذاک لهوانهم علی-  و لکن لیستکملوا نصیبهم من کرامتی سالما موفورا-  إنما یتزین لی أولیائی بالذل و الخضوع و الخوف-  و إن التقوى لتثبت فی قلوبهم-  فتظهر على وجوههم-  فهی ثیابهم التی یلبسونها-  و دثارهم الذی یظهرون-  و ضمیرهم الذی یستشعرون-  و نجاتهم التی بها یفوزون-  و رجاؤهم الذی إیاه یأملون-  و مجدهم الذی به یفتخرون-  و سیماهم التی بها یعرفون-  فإذا لقیهم أحدکما فلیخفض لهم جناحه-  و لیذلل لهم قلبه و لسانه-  و لیعلم أنه من أخاف لی ولیا فقد بارزنی بالمحاربه-  ثم أنا الثائر به یوم القیامه- . 

و من کلام بعض الحکماء-  الأیام سهام و الناس أغراض-  و الدهر یرمیک کل یوم بسهامه-  و یتخرمک بلیالیه و أیامه-  حتى یستغرق جمیع أجزائک و یصمی جمیع أبعاضک-  فکیف بقاء سلامتک مع وقوع الأیام بک-  و سرعه اللیالی فی بدنک-  و لو کشف لک عما أحدثت الأیام فیک من النقص-  لاستوحشت من کل یوم یأتی علیک-  و استثقلت ممر الساعات بک-  و لکن تدبیر الله تعالى فوق النظر و الاعتبار- .

و قال بعض الحکماء-  و قد استوصف الدنیا و قدر بقائها-  الدنیا وقتک الذی یرجع إلیه طرفک-  لأن ما مضى عنک فقد فاتک إدراکه-  و ما لم یأت فلا علم لک به-  و الدهر یوم مقبل تنعاه لیلته و تطویه ساعاته-  و أحداثه تتوالى على الإنسان بالتغییر و النقصان-  و الدهر موکل بتشتیت الجماعات و انخرام الشمل-  و تنقل الدول و الأمل طویل و العمر قصیر-  و إلى الله تصیر الأمور- . و قال بعض الفضلاء-  الدنیا سریعه الفناء قریبه الانقضاء-  تعد بالبقاء و تخلف فی الوفاء-  تنظر إلیها فتراها ساکنه مستقره-  و هی سائره سیرا عنیفا و مرتحله ارتحالا سریعا-  و لکن الناظر إلیها قد لا یحس بحرکتها فیطمئن إلیها-  و إنما یحس بذلک بعد انقضائها-  و مثالها الظل فإنه متحرک ساکن-  متحرک فی الحقیقه و ساکن فی الظاهر-  لا تدرک حرکته بالبصر الظاهر بل بالبصیره الباطنه فلان-  منعت من الکلام فلا تنطق-  و ختم على لسانک فلا ینطبق-  ثم حل بک القضاء-  و انتزعت روحک من الأعضاء-  ثم عرج بها إلى السماء-  فاجتمع عند ذلک إخوانک-  و أحضرت أکفانک-  فغسلوک و کفنوک ثم حملوک فدفنوک-  فانقطع عوادک و استراح حسادک-  و انصرف أهلک إلى مالک-  و بقیت مرتهنا بأعمالک- . و قال بعض الزهاد لبعض الملوک-  إن أحق الناس بذم الدنیا و قلاها-  من بسط له فیها و أعطی حاجته منها-  لأنه یتوقع آفه تغدو على ماله فتجتاحه-  و على جمعه فتفرقه-  أو تأتی على سلطانه فتهدمه من القواعد-  أو تدب إلى جسمه فتسقمه-  أو تفجعه بشی‏ء هو ضنین به من أحبابه-  فالدنیا الأحق بالذم و هی الآخذه ما تعطی-  الراجعه فیما تهب-  فبینا هی تضحک صاحبها إذ أضحکت منه غیره-  و بینا هی تبکی له إذ أبکت علیه-  و بینا هی تبسط کفه بالإعطاء-  إذ بسطت کفها إلیه بالاسترجاع و الاسترداد-  تعقد التاج على رأس صاحبها الیوم-  و تعفره فی التراب غدا-  سواء علیها ذهاب من ذهب و بقاء من بقی-  تجد فی الباقی من الذاهب خلفا-  و ترضى بکل من کل بدلا- . و کتب الحسن البصری إلى عمر بن عبد العزیز-  أما بعد فإن الدنیا دار ظعن لیست بدار إقامه-  و إنما أنزل إلیها عقوبه فاحذرها-  فإن الزاد منها ربحها و الغنى منها فقرها-  لها فی کل حین قتیل-  تذل من أعزها و تفقر من جمعها-  هی کالسم یأکله من لا یعرفه و هو حتفه-  فکن فیها کالمداوی جراحه-  یحمی قلیلا مخافه ما یکرهه طویلا-  و یصبر على شده الدواء مخافه طول البلاء-  فاحذر هذه الدنیا الغداره المکاره الختاله الخداعه-  التی قد تزینت بخدعها و فتنت بغرورها-  و تحلت بآمالها و تشرفت لخطابها-  فأصبحت بینهم کالعروس تجلى على بعلها-  العیون إلیها ناظره و القلوب علیها والهه-  و النفوس لها عاشقه و هی لأزواجها کلهم قاتله-  فلا الباقی بالماضی معتبر-  و لا الآخر بالأول مزدجر-  و لا العارف بالله حین أخبره عنها مدکر-  فمن عاشق لها قد  ظفر منها بحاجته-  فاغتر و طغی و نسی المعاد-  و شغل بها لبه حتى زلت عنها قدمه-  فعظمت ندامته و کثرت حسرته-  و اجتمعت علیه سکرات الموت بألمه-  و حسرات الفوت بغصته-  و من راغب فیها لم یدرک منها ما طلب-  و لم یرح نفسه من التعب-  خرج منها بغیر زاد و قدم على غیر مهاد-  فاحذرها ثم احذرها-  و کن أسر ما تکون فیها أحذر ما تکون لها-  فإن صاحبها کلما اطمأن منها إلى سرور-  أشخصته إلى مکروه-  و السار منها لأهلها غار-  و النافع منها فی غد ضار-  قد وصل الرخاء منها بالبلاء-  و جعل البقاء فیها للفناء-  فسرورها مشوب بالأحزان-  و نعیمها مکدر بالأشجان-  لا یرجع ما ولى منها و أدبر-  و لا یدرى ما هو آت فینتظر-  أمانیها کاذبه و آمالها باطله-  و صفوها کدر و عیشها نکد-  و الإنسان فیها على خطر إن عقل و نظر-  و هو من النعماء على غرر و من البلاء على حذر-  فلو کان الخالق لها لم یخبر عنها خبرا-  و لم یضرب لها مثلا-  لکانت هی نفسها قد أیقظت النائم و نبهت الغافل-  فکیف و قد جاء من الله عنها زاجر-  و بتصاریفها واعظ-  فما لها عند الله قدر و لا نظر إلیها منذ خلقها-  و لقد عرضت على نبیک محمد ص بمفاتیحها و خزائنها-  لا ینقصه ذلک عند الله جناح بعوضه-  فأبى أن یقبلها-  کره أن یخالف على الله أمره-  أو یحب ما أبغضه خالقه-  أو یرفع ما وضعه ملیکه-  زواها الرب سبحانه عن الصالحین اختبارا-  و بسطها لأعدائه اغترارا-  فیظن المغرور بها المقتدر علیها أنه أکرم بها-  و ینسى ما صنع الله تعالى بمحمد ص-  من شده الحجر على بطنه-  و قد جاءت الروایه عنه عن ربه سبحانه أنه قال لموسى-  إذا رأیت الغنى مقبلا فقل ذنب عجلت عقوبته-  و إذا رأیت الفقر مقبلا فقل مرحبا بشعار الصالحین-  و إن شئت اقتدیت بصاحب الروح و الکلمه عیسى-  کان یقول إدامی الجوع-  و شعاری الخوف و لباسی الصوف-  و صلائی فی الشتاء مشارق الشمس-  و سراجی القمر و وسادی الحجر-  و دابتی رجلای‏ و فاکهتی و طعامی ما أنبتت الأرض-  أبیت و لیس لی شی‏ء-  و لیس على الأرض أحد أغنى منی و فی بعض الکتب القدیمه أن الله تعالى لما بعث موسى و هارون ع إلى فرعون-  قال لا یروعنکما لباسه الذی لبس من الدنیا-  فإن ناصیته بیدی لیس ینطق-  و لا یطرف و لا یتنفس إلا بإذنی-  و لا یعجبکما ما متع به منها-  فإن ذلک زهره الحیاه الدنیا و زینه المترفین-  و لو شئت أن أزینکما بزینه من الدنیا-  یعرف فرعون حین یراها-  أن مقدرته تعجز عما وهبتما لفعلت-  و لکنی أرغب بکما عن ذلک-  و أزوی ذلک عنکما و کذلک أفعل بأولیائی-  إنی لأذودهم عن نعیمها-  کما یذود الراعی الشفیق غنمه عن مراتع الهلکه-  و إنی لأجنبهم حب المقام فیها-  کما یجنب الراعی الشفیق إبله عن مبارک العر-  و ما ذاک لهوانهم علی-  و لکن لیستکملوا نصیبهم من کرامتی سالما موفورا-  إنما یتزین لی أولیائی بالذل و الخضوع و الخوف-  و إن التقوى لتثبت فی قلوبهم-  فتظهر على وجوههم-  فهی ثیابهم التی یلبسونها-  و دثارهم الذی یظهرون-  و ضمیرهم الذی یستشعرون-  و نجاتهم التی بها یفوزون-  و رجاؤهم الذی إیاه یأملون-  و مجدهم الذی به یفتخرون-  و سیماهم التی بها یعرفون-  فإذا لقیهم أحدکما فلیخفض لهم جناحه-  و لیذلل لهم قلبه و لسانه-  و لیعلم أنه من أخاف لی ولیا فقد بارزنی بالمحاربه-  ثم أنا الثائر به یوم القیامه- .

و من کلام بعض الحکماء-  الأیام سهام و الناس أغراض-  و الدهر یرمیک کل یوم بسهامه-  و یتخرمک بلیالیه و أیامه-  حتى یستغرق جمیع أجزائک و یصمی جمیع أبعاضک-  فکیف بقاء سلامتک مع وقوع الأیام بک-  و سرعه اللیالی فی بدنک-  و لو کشف لک عما أحدثت الأیام فیک من النقص-  لاستوحشت من کل یوم یأتی علیک-  و استثقلت ممر الساعات بک-  و لکن تدبیر الله تعالى فوق النظر و الاعتبار- .

و قال بعض الحکماء-  و قد استوصف الدنیا و قدر بقائها-  الدنیا وقتک الذی یرجع إلیه طرفک-  لأن ما مضى عنک فقد فاتک إدراکه-  و ما لم یأت فلا علم لک به-  و الدهر یوم مقبل تنعاه لیلته و تطویه ساعاته-  و أحداثه تتوالى على الإنسان بالتغییر و النقصان-  و الدهر موکل بتشتیت الجماعات و انخرام الشمل-  و تنقل الدول و الأمل طویل و العمر قصیر-  و إلى الله تصیر الأمور- . و قال بعض الفضلاء-  الدنیا سریعه الفناء قریبه الانقضاء-  تعد بالبقاء و تخلف فی الوفاء-  تنظر إلیها فتراها ساکنه مستقره-  و هی سائره سیرا عنیفا و مرتحله ارتحالا سریعا-  و لکن الناظر إلیها قد لا یحس بحرکتها فیطمئن إلیها-  و إنما یحس بذلک بعد انقضائها-  و مثالها الظل فإنه متحرک ساکن-  متحرک فی الحقیقه و ساکن فی الظاهر-  لا تدرک حرکته بالبصر الظاهر بل بالبصیره الباطنه

 

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۳)

ایها الناس متاع الدنیا حطام موبى‏ء، فتجنّبوا مرعاه قلعتها احظى من طمانیتها، و بلغتها ازکى من ثروتها، حکم على مکثریها بالفاقه، و اعین من غنى عنها بالراحه، من راقه زبرجها اعقبت ناظریه کمها، و من استشعر الشغف بها ملأت ضمیره اشجانا، لهن رقص على سویداء قلبه، همّ یشغله، و غمّ یحزنه، کذلک حتى یؤخذ بکظمه فیلقى بالفضاء منقطعا ابهراه، هیّنا على الله فناؤه، و على الاخوان القاؤه.

انما ینظر المومن الى الدنیا بعین الاعتبار، و یقتات منها ببطن الاضطرار، و یسمع فیها باذن المقت و الابغاض، ان قیل اثرى قیل اکدى، و ان فرح له بالبقاء حزن له بالفناء، هذا و لم یأتهم یوم هم فیه مبلسون.

«اى مردم خواسته دنیا خرده گیاه آلوده است، از چراگاهى که دل کندن از آن خوشتر از درنگ در آن است و اندکى روزى از آن پسندیده‏ تر از توانگرى آن است دورى گزینید، آن کس که از آن بسیار برداشت به درویشى محکوم است و آن کس که خود را از آن بى ‏نیاز پنداشت به آسایش یارى داده مى‏ شود، آن کس را که زیور دنیا در نظرش خوش آمد، نابینایى از پى آن دو چشمش را فرو مى‏ گیرد، و آن کس که خود را شیفته دنیا دارد، دنیا درونش را آکنده از اندوه ها مى‏ سازد که در سویداى دلش به جنبش مى‏ آید، غمى که او را گرفتار مى‏ سازد و اندوهى که اندوهگینش مى‏ دارد تا آنکه گریبانش را مى‏ گیرد و به گوشه‏اى فکنده مى‏ شود و رگهاى گردنش بریده مى‏ شود، نابودى او در نظر خدا و به خاک کردنش در نظر برادرانش آسان و بى‏ارزش است.

همانا که مؤمن به دنیا با دیده اعتبار مى ‏نگرد و از آن به اندازه ضرورت بهره مى‏ برد، سخن دنیا را به گوش خشم و دشمنى مى‏ شنود، که اگر گویند توانگر شد، دیرى نپاید که گویند تهیدست گردید، اگر به بودنش شاد شوند به زودى به نبودنش اندوهگین شوند. این حال دنیاست و حال آنکه هنوز روزى که در آن نومید شوند-  رستاخیز-  فرا نرسیده است.» ابن ابى الحدید پس از توضیح لغات و استعاراتى که در این سخن آمده است بخشى را در دوازده صفحه درباره سخنان حکمت آمیز که در وصف دنیا و دگرگونیهاى آن گفته شده است اختصاص داده است و در آن به گفتار پارسایان و بزرگان صوفیه استناد کرده است که چند نمونه آن ترجمه مى‏ شود.

انس روایت مى ‏کند و مى ‏گوید: هیچ شترى بر ناقه غضباى پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم پیشى‏ نمى‏ گرفت، قضا را عربى بادیه‏ نشین با ناقه خود آمد که در مسابقه بر ناقه غضبا پیشى گرفت و این کار بر مسلمانان گران آمد. پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: «بر خداوند حق است که هیچ چیز در دنیا برترى داده نشود، مگر آنکه آن را فرو نهد.» یکى از حکیمان گفته است: چه کسى بر موج دریا خانه مى‏ سازد دنیاى شما چنین است، آن را قرارگاه خویش مگیرید.

به حکیمى گفته شد: یک کار به ما بیاموز که چون آن را انجام دهیم، خداى ما را در قبال آن عمل دوست بدارد، گفت: دنیا را دشمن بدارید تا خدایتان دوست بدارد.

ابو الدرداء گوید: پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: «اگر آنچه را که من مى‏ دانم شما بدانید کم مى‏ خندید و فراوان مى‏ گریید و دنیا در نظرتان بى‏ ارزش مى‏ شود و آخرت را برخواهید گزید.» حکیمى به یارانش گفت: با سلامت دین به اندکى از دنیا خشنود شوید، همان‏گونه که دنیاداران براى سلامت دنیاى خود به اندکى از دین خشنودند.

و در حدیث مرفوع آمده است: همانا پس از من دنیا به شما روى مى ‏آورد و ایمان شما را مى ‏خورد، همان گونه که آتش هیمه را مى‏ خورد.

به یکى از راهبان گفتند: دنیا را چگونه مى‏ بینى گفت: بدنها را فرسوده و آرزوها را تجدید و مرگ را نزدیک و امنیت را دور مى‏ سازد. گفته شد: احوال اهل آن چگونه است گفت: هر که بدان دست یابد به رنج مى‏افتد و آن کس که آن را از دست مى ‏دهد اندوهگین مى ‏شود.

یحیى بن معاذ گفته است: دنیا دکان شیطان است، از دکان او چیزى مدزد که ابلیس چندان به طلب تو مى‏ آید تا تو را فرو گیرد.

فضیل گفته است: اگر دنیاى فانى شونده از زر مى ‏بود و آخرت از مهره ناسره پایدار، شایسته بود که همان مهره پایدار را بر زر ناپایدار برگزینیم تا چه رسد به آنکه مهره ناپایدار را بر زر پایدار گزیده‏ ایم.

به ابراهیم بن ادهم گفته شد: چگونه ‏اى این بیت را خواند: دنیاى خود را با دریدن دین خویش وصله مى ‏زنیم، نه دین ما باقى مى ‏ماند و نه آنچه را که وصله مى ‏زنیم.

رابعه عدویه را یارانش دیدار کردند و سخن از دنیا به میان آوردند و آن را نکوهش کردند، گفت: خاموش باشید و از نام بردن آن دست بدارید که اگر موقعیت آن در دلهاى شما متمکن نبود این همه درباره‏ اش سخن نمى‏ گفتید که هر کس چیزى را دوست مى ‏دارد فراوان یاد مى‏ کند.

یکى از صوفیان گوید: دنیا خانه ‏اى ویرانه است و ویرانه‏ تر از آن دل کسى است که آن را آباد مى‏ دارد و بهشت، خانه آبادى است و آبادتر از آن، دلى است که در جستجوى آن است.

یحیى بن معاذ گوید: عاقلان سه دسته ‏اند، آنان که دنیا را رها کنند پیش از آنکه دنیا ایشان را رها کند، و گور خود را پیش از آنکه به آن درآیند، بسازند و خداى خود را پیش از آنکه دیدارش کنند، خشنود کنند.

یکى از فاضلان گفته است: دنیا به سرعت فناپذیر است، وعده بقا مى‏ دهد و وفا نمى‏ کند. بدان مى‏ نگرى آن را آرام و بى ‏حرکت مى‏ پندارى، در حالى که به سختى در حال حرکت و کوچ کردن است ولى کسى که به آن مى ‏نگرد حرکت آن را احساس نمى‏ کند. به آن مطمئن مى‏ شود ولى پس از سپرى شدنش متوجه آن مى‏ شود نظیر آن سایه است که در عین متحرک بودن ساکن مى‏ نماید، در حقیقت متحرک و به ظاهر ساکن است، حرکت سایه با چشم ظاهر دیده نمى‏ شود ولى با بینش درونى احساس مى‏ شود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۳۵۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۲ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۶ صبحی صالح

۳۶۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ

حکمت ۳۷۲ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۲: الْعِلْمُ مَقْرُونٌ بِالْعَمَلِ فَمَنْ عَلِمَ عَمِلَ-  وَ الْعِلْمُ یَهْتِفُ بِالْعَمَلِ-  فَإِنْ أَجَابَ وَ إِلَّا ارْتَحَلَ عَنْهُ لا خیر فی علم بلا عمل-  و العلم بغیر العمل حجه على صاحبه-  و کلام أمیر المؤمنین ع یشعر-  بأنه لا عالم إلا و هو عامل-  و مراده بالعلم هاهنا العرفان-  و لا ریب أن العارف لا بد أن یکون عاملا- . ثم استأنف فقال العلم یهتف بالعمل أی ینادیه-  و هذه اللفظه استعاره- . قال فإن أجابه و إلا ارتحل-  أی إن کان الإنسان عالما بالأمور الدینیه-  ثم لم یعمل بها سلبه الله تعالى علمه-  و لم یمت إلا و هو معدود فی زمره الجاهلین-  و یمکن أن یفسر على أنه أراد بقوله-  ارتحل ارتحلت ثمرته و نتیجته و هی الثواب-  فإن الله تعالى لا یثیب المکلف-  على علمه بالشرائع إذا لم یعمل بها-  لأن إخلاله بالعمل-  یحبط ما یستحقه من ثواب العلم-  لو قدرنا أنه استحق على العلم ثوابا-  و أتى به على الشرائط التی معها یستحق الثواب

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۲)

العلم مقرون بالعمل، فمن علم عمل، و العلم یهتف بالعمل فان اجاب و الا ارتحل عنه.

«علم باید پیوسته به عمل باشد و هر کس دانست باید عمل کند، علم عمل را فرا مى‏ خواند اگر پاسخ داد-  نفس به کمال خواهد رسید-  و گرنه روى از او بگرداند.»

در علم بدون عمل خیرى نیست و علم بدون عمل حجت بر عالم است و از سخن امیر المؤمنین علیه السّلام چنین استنباط مى‏شود که هیچ عالمى نیست مگر اینکه عمل کند و ظاهرا مقصود آن حضرت از علم عرفان است و شک نیست که عارف باید عامل باشد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۴۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۱ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۵ صبحی صالح

۳۶۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ وَ الِاعْتِبَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ وَ کَفَى أَدَباً لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیْرِکَ

حکمت ۳۷۱ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۱: الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ وَ الِاعْتِبَارُ مُنْذِرٌ نَاصِحٌ-  وَ کَفَى أَدَباً لِنَفْسِکَ تَجَنُّبُکَ مَا کَرِهْتَهُ لِغَیْرِکَ قد تقدم القول فی نحو هذا-  و فی المثل کفى بالاعتبار منذرا-  و کفى بالشیب زاجرا و کفى بالموت واعظا-  و قد سبق القول-  فی وجوب تجنب الإنسان ما یکرهه من غیره- . و قال بعض الحکماء-  إذا أحببت أخلاق امرئ فکنه-  و إن أبغضتها فلا تکنه-  أخذه شاعرهم فقال- 

إذا أعجبتک خصال امرئ
فکنه یکن منک ما یعجبک‏

فلیس على المجد و المکرمات‏
إذا جئتها حاجب یحجبک‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۱)

الفکر مرآه صافیه، و الاعتبار منذر ناصح، و کفى ادبا لنفسک تجنبک ما کرهته لغیرک.

«اندیشه آینه ‏اى تابناک است و عبرت بیم‏دهنده‏ اى خیرخواه است و براى ادب کردن تو نفس خود را همین بس است که از آنچه براى غیر خود خوش نمى ‏دارى، دورى گزینى.»

یکى از حکیمان گفته است: هرگاه اخلاق کسى را خوش مى‏ دارى، خود نظیر آن باش و هرگاه اخلاق کسى را زشت و ناخوش مى‏دارى، خود چنان مباش.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۰ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۴ صبحی صالح

۳۶۴-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَا یَکُونُ فَفِی الَّذِی قَدْ کَانَ لَکَ شُغُلٌ

حکمت ۳۷۰ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۷۰: لَا تَسْأَلْ عَمَّا لَمْ یَکُنْ-  فَفِی الَّذِی قَدْ کَانَ لَکَ شُغُلٌ من هذا الباب قول أبی الطیب فی سیف الدوله- 

لیس المدائح تستوفی مناقبه
فمن کلیب و أهل الأعصر الأول‏

خذ ما تراه و دع شیئا سمعت به‏
فی طلعه البدر ما یغنیک عن زحل‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۷۰)

لا تسأل عمّا لم یکن، ففى الذى قد کان لک شغل.

«از آنچه که نباشد مپرس که در آنچه هست و رخ داده است براى تو مشغولى و کفایت است.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۳۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۹ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۳ صبحی صالح

۳۶۳-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ وَ الْأَنَاهُ بَعْدَ الْفُرْصَهِ

حکمت ۳۶۹ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۹: مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَهُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ-  وَ الْأَنَاهُ بَعْدَ الْفُرْصَهِ قد تقدم القول فی هذین المعنیین- . و من کلام ابن المعتز-  إهمال الفرصه حتى تفوت عجز-  و العجله قبل التمکن خرق- . و قد جعل أمیر المؤمنین ع کلتا الحالتین خرقا-  و هو صحیح لأن الخرق الحمق و قله العقل-  و کلتا الحالتین دلیل على الحمق و النقص

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۹)

من الخرق المعاجله قبل الامکان، و الاناه بعد الفرصه.

«شتاب کردن بیش از امکان و درنگ ورزیدن پس از به دست آمدن فرصت از حماقت است.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۳۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۸ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۲ صبحی صالح

۳۶۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیَدَعِ الْمِرَاء

حکمت ۳۶۸ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۸: مَنْ ضَنَّ بِعِرْضِهِ فَلْیَدَعِ الْمِرَاءَ قد تقدم من القول فی المراء ما فیه کفایه-  و حد المراء الجدال المتصل لا یقصد به الحق- . و قیل لمیمون بن مهران-  ما لک لا تفارق أخا لک عن قلى-  قال لأنی لا أشاریه و لا أماریه- . و کان یقال ما ضل قوم بعد إذ هداهم الله تعالى-  إلا بالمراء و الإصرار فی الجدال على نصره الباطل- . و قال سفیان الثوری-  إذا رأیتم الرجل لجوجا مماریا معجبا بنفسه-  فقد تمت خسارته

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۸)

من ضنّ بعرضه فلیدع المراء.

«هر کس مى‏ خواهد آبروى خویش را نگه دارد، ستیز را رها کند.»

پیش از این سخن درباره ستیزه گفته شد و ستیز جدال پیوسته است که به قصد حق صورت نگیرد. سفیان ثورى گفته است: هرگاه مردى را لجباز و ستیزه ‏گر و به خود شیفته دیدید، زیان او به حد کمال رسیده است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۳۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۷ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۱ صبحی صالح

۳۶۱-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَاجَهٌ فَابْدَأْ بِمَسْأَلَهِ الصَّلَاهِ عَلَى رَسُولِهِ ( صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله ‏وسلم  )ثُمَّ سَلْ حَاجَتَکَ فَإِنَّ اللَّهَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ حَاجَتَیْنِ فَیَقْضِیَ إِحْدَاهُمَا وَ یَمْنَعَ الْأُخْرَى

حکمت ۳۶۷ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۷: إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَاجَهٌ-  فَابْدَأْ بِمَسْأَلَهِ الصَّلَاهِ عَلَى رَسُولِهِ ص-  ثُمَّ سَلْ حَاجَتَکَ-  فَإِنَّ اللَّهَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ حَاجَتَیْنِ-  فَیَقْضِیَ إِحْدَاهُمَا وَ یَمْنَعَ الْأُخْرَى هذا الکلام على حسب الظاهر-  الذی یتعارفه الناس بینهم-  و هو ع یسلک هذا المسلک کثیرا-  و یخاطب الناس على قدر عقولهم-  و أما باطن الأمر فإن الله تعالى لا یصلی على النبی ص-  لأجل دعائنا إیاه أن یصلی علیه-  لأن معنى قولنا اللهم صل على محمد-  أی أکرمه و ارفع درجته-  و الله سبحانه قد قضى له بالإکرام التام-  و رفعه الدرجه من دون دعائنا-  و إنما تعبدنا نحن بأن نصلی علیه-  لأن لنا ثوابا فی ذلک-  لا لأن إکرام الله تعالى له أمر-  یستعقبه و یستتبعه دعاؤنا- . و أیضا فأی غضاضه على الکریم-  إذا سئل حاجتین فقضى إحداهما دون الأخرى-  إن کان علیه فی ذلک غضاضه-  فعلیه فی رد الحاجه الواحده غضاضه أیضا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۷)

اذا کانت لک الى الله سبحانه حاجه فابدأ بمسأله الصلاه على رسوله صلّى اللّه علیه و آله و سلّم، ثمّ سل حاجتک، فانّ الله اکرم من ان یسأل حاجتین، فیقضى احداهما و یمنع الاخرى.

«چون تو را به خداوند سبحان نیازى باشد نخست از خداوند درود بر رسول او صلّى اللّه علیه و آله و سلّم را مسألت کند و سپس حاجت خویش را بخواه که خداوند کریمتر از این است که چون دو نیاز از او بخواهند، یکى را برآورد و دیگرى را اجابت نفرماید.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۳۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۶ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۶۰ صبحی صالح

۳۶۰-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لَا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَهٍ خَرَجَتْ مِنْ أَحَدٍ سُوءاً وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیْرِ مُحْتَمَلا

حکمت ۳۶۶ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۶: لَا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَهٍ خَرَجَتْ مِنْ أَحَدٍ سُوءاً-  وَ أَنْتَ تَجِدُ لَهَا فِی الْخَیْرِ مُحْتَمَلًا هذه الکلمه-  یرویها کثیر من الناس لعمر بن الخطاب-  و یرویها بعضهم لأمیر المؤمنین ع-  و کان ثمامه یحدث بسؤدد یحیى بن خالد و ابنه جعفر-  و یقول إن الرشید نکب علی بن عیسى بن ماهان-  و ألزمه مائه ألف دینار-  أدى منها خمسین ألفا و یلح بالباقی فأقسم الرشید-  إن لم یؤد المال فی بقیه هذا الیوم و إلا قتله-  و کان علی بن عیسى عدوا للبرامکه مکاشفا-  فلما علم أنه مقتول-  سأل أن یمکن من السعی إلى الناس یستنجدهم-  ففسح له فی ذلک فمضى-  و معه وکیل الرشید و أعوانه إلى باب یحیى و جعفر-  فأشبلا علیه و صححا من صلب أموالهما-  خمسین ألف دینار فی باقی نهار ذلک الیوم-  بدیوان الرشید باسم علی بن عیسى و استخلصاه-  فنقل بعض المتنصحین لهما إلیهما-  أن علی بن عیسى قال فی آخر نهار ذلک الیوم متمثلا- 

فما بقیا علی ترکتمانی
و لکن خفتما صرد النبال‏

فقال یحیى للناقل إلیه ذلک- یا هذا إن المرعوب لیسبق لسانه إلى ما لم یخطر بقلبه- . و قال جعفر و من أین لنا أنه تمثل بذلک و عنانا- و لعله أراد أمرا آخر فکان ثمامه یقول- ما فی الأرض أسود من رجل- یتأول کلام عدوه فیه- و یحمله على أحسن محامله- .

و قال الشاعر

إذا ما أتت من صاحب لک زله
فکن أنت محتالا لزلته عذرا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

 

حکمت (۳۶۶)

لا تظنن بکلمه خرجت من احد سوءا و انت تجد لها فى الخیر محتملا.

«هرگز تا جایى که براى خیر محملى مى ‏یابى به سخنى که از دهان کسى بیرون مى‏ آید، بدگمان مشو.»

این سخن را بسیارى از مردم از گفته ‏هاى عمر بن خطاب مى‏ دانند و برخى هم آن را از امیر المؤمنین علیه السّلام مى ‏دانند.

ثمامه ضمن نقل کردن سیادت و سرورى یحیى بن خالد و پسرش جعفر برمکى چنین مى‏ گفته است که هارون، على بن عیسى بن ماهان را فرو گرفت و پرداخت صد هزار دینار را بر او مقرر داشت. على بن عیسى پنجاه هزار دینار پرداخت و تقاضا کرد بقیه را بر او ببخشند، ولى هارون سوگند خورد که اگر پنجاه هزار دینار دیگر را همان روز بپردازد، او را خواهد کشت. على بن عیسى از دشمنان آشکار و سرسخت برمکیان بود و چون دانست که اگر آن مال را نپردازد کشته خواهد شد، تقاضا کرد به او اجازه داده شود پیش مردم رود و از ایشان یارى بخواهد. چنان اجازه‏اى به او داده شد.

على بن عیسى در حالى که وکیل هارون و یاران او همراهش بودند، بر در خانه یحیى و جعفر آمد. آن دو بر او مهربانى کردند و از اموال ویژه خودشان پنجاه هزار دینار در همان روز به نام على بن عیسى به دیوان هارون تسلیم کردند و او را رها ساختند. یکى از به ظاهر خیراندیشان برمکیان به یحیى و جعفر گزارش داد که على بن عیسى غروب همان روز به این بیت تمثل مى‏ جسته است: «شما نه براى اینکه من زنده بمانم، رهایم ساختید بلکه از تیزى و برندگى پیکانها ترسیدید.» یحیى به آن شخص گفت: اى فلان آن کس که ترسیده است چیزهایى به زبانش مى‏آید که به دل او خطور نکرده است.

جعفر گفت: وانگهى از کجا براى ما ثابت شود که او در این شعر ما را منظور داشته و در مورد ما تمثیل زده است، شاید چیز دیگرى را اراده کرده باشد.

ثمامه مى ‏گفته است: در زمین سرور و سالار کسى است که سخن دشمن خود را درباره خویشتن به چیز دیگر تأویل و به بهترین وجهیى آن را حمل و تعبیر کند.

شاعر چنین سروده است: هرگاه از دوستى براى تو لغزشى پیش آمد، تو خود براى لغزش او در جستجوى عذرى باش.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۶۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۵ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۵۹ صبحی صالح

۳۵۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )یَا أَسْرَى الرَّغْبَهِ أَقْصِرُوافَإِنَّ الْمُعَرِّجَ عَلَى الدُّنْیَا لَا یَرُوعُهُ مِنْهَا إِلَّا صَرِیفُ أَنْیَابِ الْحِدْثَان‏

حکمت ۳۶۵ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۵: یَا أَسْرَى الرَّغْبَهِ اقْصُرُوا-  فَإِنَّ الْمُعَرِّجَ عَلَى الدُّنْیَا لَا یَرُوعُهُ مِنْهَا-  إِلَّا صَرِیفُ أَنْیَابِ الْحِدْثَانِ-  أَیُّهَا النَّاسُ تَوَلَّوْا عَنْ أَنْفُسِکُمْ تَأْدِیبَهَا-  وَ اعْدِلُوا بِهَا عَنْ ضِرَایَهِ عَادَاتِهَا ضرى یضری ضرایه مثل رمى یرمی رمایه-  أی جرى و سال ذکره ابن الأعرابی-  و علیه ینبغی أن یحمل کلام أمیر المؤمنین ع-  أی اعدلوا بها عن عاداتها الجاریه-  من باب إضافه الصفه إلى الموصوف-  و هذا خیر من تفسیر الراوندی-  و قوله إنه من ضری الکلب بالصید-  لأن المصدر من ذلک الضراوه بالواو و فتح الضاد-  و لم یأت فیه ضرایه- . و قوله یا أسرى الرغبه کلمه فصیحه-  و کذلک قوله-  لا یروعه منها إلا صریف أنیاب الحدثان-  و ذلک لأن الفهد إذا وثب-  و الذئب إذا حمل یصرف نابه-  و یقولون لکل خطب و داهیه-  جاءت تصرف نابها-  و الصریف صوت الأسنان-  إما عند رعده أو عند شده الغضب و الحنق-  و الحرص على الانتقام أو نحو ذلک- . و قد تقدم الکلام فی الدنیا و الرغبه فیها-  و غدرها و حوادثها و وجوب العدول عنها-  و کسر عادیه عادات السوء المکتسبه فیها

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۵)

یا اسرى الرغبه، اقصروا، فانّ المعرّج على الدنیا لا یروعه منها الا صریف انیاب الحدثان.ایها الناس، تولّوا عن انفسکم تأدیبها، و اعدلوا بها عن ضراوه عاداتها.

«اى اسیران آرزو، باز ایستید و اندک کنید، که گراینده به دنیا را چیزى جز آواى دندان ساییدن حوادث به خود نمى ‏آورد. اى مردم، خویشتن ادب کردن نفس خود را بر عهده گیرید و آن را از آزمند شدن بر عادتها باز دارید.»

ابن ابى الحدید ضمن شرح مختصرى که داده است مى‏ گوید: پلنگ به هنگام جهیدن بر شکار و گرگ به گاه حمله دندانهاى خود را بر هم مى‏ سایند و در مورد هر خطر و حادثه چنین گفته مى‏ شود که دندان بر هم مى‏ فشرد و به هنگام بیم و شدت خشم و کینه و انتقام صداى سایش دندانها به یکدیگر شنیده مى ‏شود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۴ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۵۸ صبحی صالح

۳۵۸-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )أَیُّهَا النَّاسُ لِیَرَکُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَهِ وَجِلِینَ کَمَا یَرَاکُمْ مِنَ النِّقْمَهِ فَرِقِینَ – إِنَّهُ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَرَ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجاً فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً – وَ مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَرَ ذَلِکَ اخْتِبَاراً فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولًا

حکمت ۳۶۴ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۴: أَیُّهَا النَّاسُ لِیَرَاکُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَهِ وَجِلِینَ-  کَمَا یَرَاکُمْ مِنَ النِّقْمَهِ فَرِقِینَ-  إِنَّهُ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ-  فَلَمْ یَرَ ذَلِکَ اسْتِدْرَاجاً فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً-  وَ مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِی ذَاتِ یَدِهِ-  فَلَمْ یَرَ ذَلِکَ اخْتِبَاراً فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولًا قد تقدم القول فی استدراج المترف الغنی-  و اختبار الفقیر الشقی-  و أنه یجب على الإنسان و إن کان مشمولا بالنعمه-  أن یکون وجلا کما یجب علیه إذا کان فقیرا-  أن یکون شکورا صبورا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۴)

ایها الناس لیرکم الله من النعمه وجلین. کما یراکم من النقمه فرقین. انّه من وسّع علیه فى ذات یده، فلم یر ذلک استدراجا، فقد امن مخوفا و من ضیّق علیه فى ذات یده، فلم یر ذلک اختبارا، فقد ضیّع مأمولا.

«اى مردم باید که خداوند شما را از نعمت ترسان بیند، همان گونه که از کیفر هراسان مى ‏بیندتان، آن را که گشایشى در دست و مال فراهم مى ‏شود و آن را مایه غافلگیرى نمى‏ داند، از کارى بیمناک، خود را ایمن پنداشته است و آن را که تنگدستى‏ پیش مى ‏آید و آن را مایه آزمون نمى‏ بیند، پاداشى را که امید مى‏ رود، ضایع ساخته است.»

در این باره پیش از این سخن گفته شد و بر آدمى واجب است که چون مشمول نعمت است، ترسان باشد و در تنگدستى و درویشى، شکیبا و سپاسگزار.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۳۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۳ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۵۷ صبحی صالح

۳۵۷-وَ عَزَّى قَوْماً عَنْ مَیِّتٍ مَاتَ لَهُمْ فَقَالَ ( علیه‏السلام  )إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَیْسَ لَکُمْ بَدَأَ وَ لَا إِلَیْکُمُ انْتَهَى وَ قَدْ کَانَ صَاحِبُکُمْ هَذَا یُسَافِرُ فَعُدُّوهُ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَإِنْ قَدِمَ عَلَیْکُمْ وَ إِلَّا قَدِمْتُمْ عَلَیْهِ

حکمت ۳۶۳ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۳: وَ عَزَّى قَوْماً عَنْ مَیِّتٍ مَاتَ لَهُمْ فَقَالَ ع-  إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَیْسَ بِکُمْ بَدَأَ-  وَ لَا إِلَیْکُمُ انْتَهَى-  وَ قَدْ کَانَ صَاحِبُکُمْ هَذَا یُسَافِرُ فَقَالُوا نَعَمْ-  قَالَ فَعُدُّوهُ فِی بَعْضِ سَفَرَاتِهِ-  فَإِنْ قَدِمَ عَلَیْکُمْ وَ إِلَّا قَدِمْتُمْ عَلَیْهِ قد ألم إبراهیم بن المهدی-  ببعض هذا فی شعره الذی رثى به ولده فقال- 

یئوب إلى أوطانه کل غائب
و أحمد فی الغیاب لیس یئوب‏

تبدل دارا غیر داری و جیره
سوای و أحداث الزمان تنوب‏

أقام بها مستوطنا غیر أنه
على طول أیام المقام غریب‏

و إنی و إن قدمت قبلی لعالم‏
بأنی و إن أبطأت عنک قریب‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۳)

و عزّى قومأ عن میت مات لهم فقال علیه السّلام: ان هذا لامر لیس لکم بداء، و لا الیکم انتهى، و قد کان صاحبکم هذا یسافر فقالوا: نعم، قال: فعدوّه فى بعض سفراته، فان قدم علیکم و الا قدمتم علیه.

گروهى را درباره مرده‏اى که از ایشان مرده بود تسلیت داد و چنین فرمود: «همانا که این کار نه براى شما آغاز شده است و نه به شما پایان خواهد یافت، آیا این دوست شما مسافرت مى‏ کرد گفتند: آرى. فرمود: اینک او را در یکى از سفرهایش تصور کنید، اگر او پیش شما باز آمد چه خوب و گرنه شما پیش او خواهید رفت.»

ابراهیم بن مهدى در مرثیه ‏اى که براى پسرش سروده است به همین موضوع اشاره کرده و گفته است: «گر چه تو بر من پیشى گرفته ‏اى ولى من به خوبى مى‏ دانم که اگر چه از تو واپس ماندم ولى به پیوستن به تو نزدیکم.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۷۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۲ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۵۶ صبحی صالح

۳۵۶-وَ قِیلَ لَهُ ( علیه‏السلام  )لَوْ سُدَّ عَلَى رَجُلٍ بَابُ بَیْتِهِ وَ تُرِکَ فِیهِ مِنْ أَیْنَ کَانَ یَأْتِیهِ رِزْقُهُ فَقَالَ ( علیه‏السلام  )مِنْ حَیْثُ یَأْتِیهِ أَجَلُهُ

حکمت ۳۶۲ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۲: وَ قِیلَ لَهُ ع لَوْ سُدَّ عَلَى رَجُلٍ بَابُ بَیْتٍ وَ تُرِکَ فِیهِ-  مِنْ أَیْنَ کَانَ یَأْتِیهِ رِزْقُهُ-  فَقَالَ ع مِنْ حَیْثُ یَأْتِیهِ أَجَلُهُ لیس یعنی ع أن کل من یسد علیه باب بیت-  فإنه لا بد أن یرزقه الله تعالى-  لأن العیان و المشاهده تقتضی خلاف ذلک-  و ما رأینا من سد علیه باب بیت مده طویله فعاش-  و لا ریب أن من شق أسطوانه و جعل فیها حیا-  ثم بنیت الأسطوانه علیه فإنه یموت مختنقا-  و لا یأتیه رزقه و لا حیاته-  و لأن للحکماء أن یقولوا فی الفرق بین الموضعین-  إن أجله إنما یأتیه لأن الأجل عدم الحیاه-  و الحیاه تعدم لعدم ما یوجبها-  و الذی یوجب استمرارها الغذاء-  فلما انقطع الغذاء حضر الأجل-  فهذا هو الوجه الذی یأتیه منه أجله-  و لا سبیل إلى ذکر مثله فی حضور الرزق-  لمن یسد علیه الباب- .

فإذا معنى کلامه ع أن الله تعالى-  إذا علم فیمن یجعل فی دار و یسد علیه بابها-  أن فی بقاء حیاته لطفا لبعض المکلفین-  فإنه یجب على الله تعالى أن یدیم حیاته-  کما یشاء سبحانه-  إما بغذاء یقیم به ماده حیاته-  أو یدیم حیاته بغیر سبب-  و هذا هو الوجه الذی منه یأتیه أجله أیضا-  لأن إماته الله المکلف أمر تابع للمصلحه-  لأنه لا بد من انقطاع التکلیف على کل حال-  للوجه الذی یذکره أصحابنا فی کتبهم-  فإذا کان الموت تابعا للمصلحه-  و کان الإحیاء تابعا للمصلحه-  فقد أتى الإنسان رزقه یعنی حیاته-  من حیث یأتیه أجله و انتظم الکلام

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۲)

و قیل له علیه السّلام: لو سدّ على رجل باب بیت و ترک فیه، من این کان یأتیه رزقه فقال علیه السّلام: من حیث یأتیه اجله.

به آن حضرت گفته شد اگر در خانه مردى را ببندند و او را در آن خانه رها کنند.روزیش از کجا مى‏ رسد فرمود: «از همانجا که اجل او مى ‏رسد.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۱ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۵۵ صبحی صالح

۳۵۵-وَ بَنَى رَجُلٌ مِنْ عُمَّالِهِ بِنَاءً فَخْماً فَقَالَ ( علیه‏السلام  )أَطْلَعَتِ الْوَرِقُ رُءُوسَهَا إِنَّ الْبِنَاءَ یَصِفُ لَکَ الْغِنَى

حکمت ۳۶۱ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۱: وَ بَنَى رَجُلٌ مِنْ عُمَّالِهِ بِنَاءً فَخْماً-  فَقَالَ ع أَطْلَعَتِ الْوَرِقُ رُءُوسَهَا-  إِنَّ الْبِنَاءَ یَصِفُ لَکَ الْغِنَى قد رویت هذه الکلمه عن عمر رضی الله عنه-  ذکر ذلک ابن قتیبه فی عیون الأخبار- . و روی عنه أیضا-  لی على کل خائن أمینان الماء و الطین- . قال یحیى بن خالد لابنه جعفر-  حین اختط داره ببغداد لیبنیها-  هی قمیصک فإن شئت فوسعه و إن شئت فضیقه- . و رآه و هو یجصص حیطان داره المبنیه بالآجر-  فقال له إنک تغطی الذهب بالفضه-  فقال جعفر لیس فی کل مکان-  یکون الذهب خیرا من الفضه-  و لکن هل ترى عیبا-  قال نعم مخالطتها دور السوقه- . و قیل لیزید بن المهلب-  أ لا یبنی الأمیر دارا-  فقال منزلی دار الإماره أو الحبس- . و کان یقال فی الدار-  لتکن أول ما یبتاع و آخر ما تباع- . و مر رجل من الخوارج بآخر من أصحابهم و هو یبنی دارا-  فقال من ذا الذی یقیم کفیلا-  و قالوا کل ما یخرج بخروجک و یرجع برجوعک-  کالدار و النخل و نحوهما فهو کفیل

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۱)

بنى رجل من عمّاله بناء فخما، فقال علیه السّلام: اطلعت الورق رئوسها، انّ البناء یصف لک الغنى.

مردى از کارگزاران آن حضرت ساختمانى بزرگ ساخت، فرمود: «درمهاى سیمین سر بر آورده، خود را مى‏ نمایاند. همانا که این ساختمان براى تو توانگرى را وصف مى‏ کند.»

این سخن از عمر هم روایت شده است و ابن قتیبه در کتاب عیون الاخبار این موضوع را آورده است.و هم از عمر روایت شده که گفته است: مرا بر هر خائنى دو امین گماشته است که آب و گل است.

یحیى بن خالد به پسر خویش جعفر هنگامى که نقشه کاخ خود را در بغداد مى‏کشید، گفت: این کاخ همچون پیراهن توست. اگر مى‏ خواهى آن را فراخ قرار بده و اگر مى‏ خواهى تنگ.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۷۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۰ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۵۴ صبحی صالح

۳۵۴-وَ هَنَّأَ بِحَضْرَتِهِ رَجُلٌ رَجُلًا بِغُلَامٍ وُلِدَ لَهُ فَقَالَ لَهُ لِیَهْنِئْکَ الْفَارِسُ فَقَالَ ( علیه‏السلام )لَا تَقُلْ ذَلِکَ وَ لَکِنْ قُلْ شَکَرْتَ الْوَاهِبَ وَ بُورِکَ لَکَ فِی الْمَوْهُوبِ وَ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ رُزِقْتَ بِرَّهُ

حکمت ۳۶۰ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۳۶۰: وَ هَنَّأَ بِحَضْرَتِهِ رَجُلٌ رَجُلًا آخَرَ بِغُلَامٍ وُلِدَ لَهُ- فَقَالَ لَهُ لِیَهْنِئْکَ الْفَارِسُ- فَقَالَ ع لَا تَقُلْ ذَلِکَ- وَ لَکِنْ قُلْ شَکَرْتَ الْوَاهِبَ- وَ بُورِکَ لَکَ فِی الْمَوْهُوبِ- وَ بَلَغَ أَشُدَّهُ وَ رُزِقْتَ بِرَّهُ هذه کلمه کانت من شعار الجاهلیه- فنهی عنها کما نهی عن تحیه الجاهلیه- أبیت اللعن و جعل عوضها سلام علیکم- . و قال رجل للحسن البصری و قد بشره بغلام- لیهنئک الفارس فقال بل الراجل- ثم قال لا مرحبا بمن إن عاش کدنی- و إن مات هدنی و إن کنت مقلا أنصبنی- و إن کنت غنیا أذهلنی- ثم لا أرضى بسعیی له سعیا- و لا بکدی علیه فی الحیاه کدا- حتى أشفق علیه بعد موتی من الفاقه- و أنا فی حال لا یصل إلی من فرحه سرور- و لا من همه حزن

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۳۶۰)

و هنّأ بحضرته رجل رجلا آخر بغلام ولد له فقال له: لیهنئک الفارس فقال علیه السّلام: لا تقل ذلک، و لکن قل: شکرت الواهب، و بورک لک فى الموهوب، و بلغ اشده، و رزقت برّه.

در حضور آن حضرت مردى به مرد دیگرى که برایش پسرى متولد شده بود، چنین شادباش گفت: این گزیده سوار بر تو مبارک باد. فرمود: «چنین مگو، بگو بخشنده را سپاس دار و بخشیده شده براى تو فرخنده باد، به کمال رسد و نیکى او روزى تو باد.» این سخن «گزیده سوار بر تو مبارک باد» از شعارهاى دوره جاهلى است که مانند دیگر تحیتهاى دوره جاهلى از آن نهى شده است، چنانکه به جاى «سلام علیکم» «ابیت اللعن» مى‏ گفته ‏اند.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۳