نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)علم یا ثروت

حکمت ۱۴۷ صبحی صالح

۱۴۷- وَ مِنْ کَلَامٍ لَهُ ( علیه‏ السلام  ) لِکُمَیْلِ بْنِ زِیَادٍ النَّخَعِیِّ قَالَ کُمَیْلُ بْنُ زِیَادٍ أَخَذَ بِیَدِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ( علیه ‏السلام  ) فَأَخْرَجَنِی إِلَى الْجَبَّانِ فَلَمَّا أَصْحَرَ تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ ثُمَّ قَالَ

یَا کُمَیْلَ بْنَ زِیَادٍ إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ أَوْعِیَهٌ فَخَیْرُهَا أَوْعَاهَا فَاحْفَظْ عَنِّی مَا أَقُولُ لَکَالنَّاسُ ثَلَاثَهٌ فَعَالِمٌ رَبَّانِیٌّ وَ مُتَعَلِّمٌ عَلَى سَبِیلِ نَجَاهٍ وَ هَمَجٌ رَعَاعٌ أَتْبَاعُ کُلِّ نَاعِقٍ یَمِیلُونَ مَعَ کُلِّ رِیحٍ لَمْ یَسْتَضِیئُوا بِنُورِ الْعِلْمِ وَ لَمْ یَلْجَئُوا إِلَى رُکْنٍ وَثِیقٍ

یَا کُمَیْلُ الْعِلْمُ خَیْرٌ مِنَ الْمَالِ الْعِلْمُ یَحْرُسُکَ وَ أَنْتَ تَحْرُسُ الْمَالَ وَ الْمَالُ تَنْقُصُهُ النَّفَقَهُ وَ الْعِلْمُ یَزْکُوا عَلَى الْإِنْفَاقِ وَ صَنِیعُ الْمَالِ یَزُولُ بِزَوَالِهِ

یَا کُمَیْلَ بْنَ زِیَادٍ مَعْرِفَهُ الْعِلْمِ دِینٌ یُدَانُ بِهِ بِهِ یَکْسِبُ الْإِنْسَانُ الطَّاعَهَ فِی حَیَاتِهِ وَ جَمِیلَ الْأُحْدُوثَهِ بَعْدَ وَفَاتِهِ وَ الْعِلْمُ حَاکِمٌ وَ الْمَالُ مَحْکُومٌ عَلَیْهِ

یَا کُمَیْلُ هَلَکَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْیَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِیَ الدَّهْرُ أَعْیَانُهُمْ مَفْقُودَهٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِی الْقُلُوبِ مَوْجُودَهٌ

هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً وَ أَشَارَ بِیَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَهً بَلَى أَصَبْتُ لَقِناً غَیْرَ مَأْمُونٍ عَلَیْهِ مُسْتَعْمِلًا آلَهَ الدِّینِ لِلدُّنْیَا وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَى أَوْلِیَائِهِ

أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَهِ الْحَقِّ لَا بَصِیرَهَ لَهُ فِی أَحْنَائِهِ یَنْقَدِحُ الشَّکُّ فِی قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَهٍ أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاکَ

أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّهِ سَلِسَ الْقِیَادِ لِلشَّهْوَهِ أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِلَیْسَا مِنْ رُعَاهِ الدِّینِ فِی شَیْ‏ءٍ أَقْرَبُ شَیْ‏ءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَهُ کَذَلِکَ یَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِیهِ

اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّهٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ وَ کَمْ ذَا وَ أَیْنَ

أُولَئِکَ أُولَئِکَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً یَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَیِّنَاتِهِ حَتَّى یُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ یَزْرَعُوهَا فِی قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ

هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِیقَهِ الْبَصِیرَهِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْیَقِینِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ وَ صَحِبُوا الدُّنْیَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَهٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى

أُولَئِکَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ الدُّعَاهُ إِلَى دِینِهِ آهِ آهِ شَوْقاً إِلَى رُؤْیَتِهِمْ انْصَرِفْ یَا کُمَیْلُ إِذَا شِئْتَ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۹) و قال علیه السّلام لکمیل بن زیاد النخعی رحمه اللَّه، قال کمیل بن زیاد: أخذ بیدی أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام فأخرجنی إلى الجبان فلمّا أصحر تنفّس الصعداء، ثمّ قال: یا کمیل إنّ هذه القلوب أوعیه فخیرها أوعاها، فاحفظ عنّی ما أقول لک:

النّاس ثلاثه: فعالم ربّانیّ، و متعلّم على سبیل نجاه، و همج رعاع أتباع کلّ ناعق یمیلون مع کلّ ریح، و لم یستضیئوا بنور العلم و لم یلجئوا إلى رکن وثیق. یا کمیل، العلم خیر من المال، العلم یحرسک، و أنت تحرس المال، و المال تنقصه النّفقه، و العلم یزکو على الإنفاق، و صنیع المال یزول بزواله. یا کمیل، العلم دین یدان به، به یکسب الإنسان الطّاعه فی حیاته، و جمیل الاحدوثه بعد وفاته، و العلم حاکم و المال محکوم علیه. یا کمیل، هلک خزّان الأموال و هم أحیاء و العلماء باقون ما بقى الدّهر، أعیانهم مفقوده، و أمثالهم فی القلوب موجوده، ها إنّ ههنا لعلما جمّا-  و أشار بیده إلى صدره-  لو أصبت له حمله، بلى أصیب [أصبت‏] لقنا غیر مأمون علیه مستعملا آله الدّین للدّنیا، و مستظهرا بنعم اللَّه على عباده، و بحججه على أولیائه، أو منقادا لحمله الحقّ لا بصیره له فی أحنائه، ینقدح الشّک فی قلبه لأوّل عارض من شبهه ألا لا ذا و لا ذاک، أو منهوما باللّذّه سلس القیاد للشّهوه، أو مغرما بالجمع و الإدّخار، لیسا من رعاه الدّین فی شی‏ء، أقرب شی‏ء شبها بهما الأنعام السّائمه، کذلک یموت العلم بموت حاملیه. اللّهمّ بلى، لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّه: إمّا ظاهرا مشهورا أو خائفا مغمورا، لئلّا تبطل حجج اللَّه و بیّناته، و کم ذا و أین اولئک أولئک-  و اللَّه-  الأقلّون عددا، و الأعظمون [عند اللَّه‏] قدرا، یحفظ اللَّه بهم حججه و بیّناته حتّى یودعوها نظراءهم، و یزرعوها فی قلوب أشباههم، هجم بهم العلم على حقیقه البصیره، و باشروا روح الیقین و استلانوا ما استوعره المترفون، و أنسوا بما استوحش منه الجاهلون و صحبوا الدّنیا بأبدان أرواحها معلّقه بالمحلّ [لملإ] الأعلى، أولئک خلفاء اللَّه فی أرضه، و الدّعاه إلى دینه، آه آه شوقا إلى رؤیتهم، انصرف یا کمیل إذا شئت.

اللغه

(وعیت) العلم إذا حفظته، و الوعاء بالفتح و قد یضمّ و الأوعاء بالهمز واحد الأوعیه و هو الظرف (الجبان) الصحراء، (الصعداء): نوع من التنفّس یصعده المتلهّف و الحزین (الهمج) ذباب صغیره کالبعوض (الرعاع) کسحاب العوام و السفله و أمثالهم الواحد رعاعه.

(اللّقن): سریع الفهم (الأحناء): الجوانب (المنهوم باللّذه) الحریص‏علیها (المغرم بالجمع): شدید المحبّه له، (هجم): دخل بغته (استلان) الشی‏ء وجده لیّنا (استوعر) المکان أو الطریق: وجده وعرا.

الاعراب

تنفّس الصعداء: الصعداء مفعول مطلق نوعی، أتباع کلّ ناعق، خبر بعد خبر، و جمله یمیلون، صفه، ما بقی الدّهر: لفظه ما، مصدریّه زمانیه، ها، حرف تنبیه، ههنا، ظرف مستقرّ خبر إنّ قدّم على اسمها.

لو أصبت: جمله شرطیه جوابها محذوف، و لو بمعنی إن، لا ذا و لا ذاک: لا نافیه بمعنى لیس، و ذا اسمها، و خبرها محذوف أی لاذا من حمله العلم الأحقاء و لا ذاک و هما المذکوران بعد اصیب.

أو منهوما عطف على لقنا، الأقلّون عددا: خبر لمبتدأ محذوف أی هم الأقلّون آه، من أسماء الأصوات مبنیه و لا محلّ لها من الاعراب کفواتح السور، شوقا مفعول مطلق لفعل محذوف أى اشتاق شوقا.

المعنى

کمیل بن زیاد من خواص علیّ علیه السّلام و من أصحاب سرّه لم یعرف کما هو حاله و لم ینتشر عنه ترجمه تلیق بها فصار سرّا فی سرّ.

قال فی الرجال الکبیر: کمیل بن زیاد النخعی من خواصّهما، من أصحاب أمیر المؤمنین من الیمن کمیل بن زیاد النخعی کذا فی-  صه-  نقلا عنه، و علّق علیه الوحید البهبهانی فی حاشیته: کمیل هذا هو المنسوب إلیه الدّعاء المشهور، قتله الحجاج و کان أمیر المؤمنین قد أخبره بأنّه سیقتله، و هو من أعاظم خواصّه-  إلى أن قال: و فی النهج ما یدلّ على أنّه کان من ولاته على بعض نواحی العراق، انتهى.

و معرّف مقام کمیل دعاؤه المعروف الّذی سار و طار إلى جمیع الأقطار و هو ذکر الأخیار فی لیالی الجمعه بالاعلان و الاسرار، و حدیثه المشهور فی بیان النفس و أصنافه، ذکره الشیخ البهائی قدّس سرّه فی کشکوله، و حدیثه فی السئوال عن الحقیقه و هو من غرائب الحدیث، و لم أجد له سندا و إن کان متنه عالیا و من الأسرار الدقیقه فی مراتب العرفان.

و مصاحبته هذا مع علیّ علیه السّلام، و هو مشهور مستفیض بین الفریقین یقطع بصحته عنه علیه السّلام و یستفاد منه مقام شامخ لکمیل، حیث إنّه علیه السّلام بنى مکتبا خاصّا به فی هذا الحدیث، و قد ابتکر علیّ علیه السّلام بناء المکاتب فی الامّه الإسلامیه و شرع فی درس شتّى العلوم من أدب و عرفان و فقه و تفسیر و غیرها، فالطرق العلمیّه الاسلامیّه کلّها ینتهی إلیه باذعان من الموافق و المخالف، فله مکتب عامّ فی مسجد الکوفه یعلّم النّاس من أیّ مذهب و مسلک من صدیق و عدوّ.

و له مکتب خاصّ بشیعته و معتقدیه و أحبّائه و معتمدیه، یشرح لهم فیها المعارف الحقّه و الاصول المحقّه لمذهب الامامیّه.

و هذا مکتب بناه لکمیل بن زیاد، مکتب خاص فی خلوه عن الأجانب و ضوضاء العامّه.

مکتب صحراوی تحت ظلّ السماء الصافیه و على الأرض الطبیعیه الخالیه عن کلّ صنعه و فنّ بشریه، فلا تجد فیها إلّا الحقّ و الحقیقه، و صفحات کتاب الکون و الطبیعه المؤلّف بید القدره الالهیّه.

مکتب مشائی المظهر یمثّل سیره أرسطا طالیس فی تعلیماته العالیه لخواصّ تلامیذه.

مکتب إشراقی المخبر یمثّل سیره أفلاطون فی الکشف عن الحقائق عند زوایا الاعتزال عن الخلائق.

مکتب تربوی أخلاقی یوسم بالرّفض و السقوط أکثر طلّاب العلم و أصحاب الدعاوی الطنانه الفارغه، و یشیر إلى ما حکى عن فیثاغورث من أنّه أسّس مکتبا أخلاقیا لطلاب العلم مقسوما على صفوف معینه: صفّ للتربیه بالحلم و صفّ للتربیه بالعفّه إلى أن یصل الطالب بعد الفوز فی هذه الصفوف إلى صفّ یعرض علیه أن یموت فیکفن و یجعل فی تابوت و یدفن فی سرداب إلى حین ما، و هو الامتحان النهائی فان فاز فی هذا الامتحان یدخل على الاستاذ فیثاغورث فی قاعه کتب أسرار علمه على‏ جدرانه فیقول: یا ولد الان طاب لک الاستفاده من هذه السطور العلمیّه و الأسرار العرفانیّه.

و لم یذکر فی الحدیث أنّ إخراج کمیل إلى الجبان کان تحت ستار اللّیل و لکن یظهر من التأمّل فی تحصیل هذه الخلوه الروحانیّه أنّه کانت فی اللّیل، فتدبّر.

و یا لیت ارّخت هذه المصاحبه و أنّها کانت قبل حرب صفّین أو بعدها، و إن کان یستشمّ من تنفّسه الصّعداء و التجائه إلى الصحراء أنها کانت بعد حرب صفین و ظهور فتنه الخوارج و خذلان أهل الکوفه، فقد تشتعل من خلاله لو عات قلبه الشریف الأسیف.

و یظهر أنّ کمیل جاهد فی سبیل عقیدته و إیمانه حتّى قتل شهیدا، و مثل فی حیاته حیاه الأحرار المناضلین-  إنّ الحیاه عقیده و جهاد- .

و قام علیه السّلام فی هذه الخلوه مقام استاذ اجتماعی خبیر بروحیّه الامّه و حلّلها تحلیلا دقیقا، و حصرها فی ثلاث: العالم الربانی الّذی کلّمه اللَّه من وراء حجاب، أو یوحى إلیه بکتاب، أو یرسل رسولا إلیه، و من قام مقامه من الأوصیاء الّذین تلقّوا علمهم عن الأنبیاء تلقینا و قذفا فی القلوب.

و المتعلّم من هؤلاء الأنبیاء و الأوصیاء على صحیح الروایه و طریق النجاه.

و العامّه العمیاء یدورون کالذّبان هنا و هنا و یمیلون مع کلّ ریح و یرکضون وراء کلّ ناعق، قلوبهم مظلمه و هم على حیره و شکّ فی حیاتهم.

ثمّ توجّه إلى مفاضله دقیقه بین العلم و المال، و أتى بما لا مزید علیه ترغیبا على طلب العلم، و تزهیدا عن جمع المال و الادّخار.

ثمّ شرع فی تنظیم برنامج أخلاقی لطلّاب العلم، و أسقط منهم أربعه أصناف رفضهم باتا و أخرجهم من مکتبه الرّوحانی:

۱-  اللّقن الغیر المأمون علیه، و هو المنافق الّذی لا إیمان له بما یتعلّمه‏ و کان علمه على لسانه لا یتجاوزه إلى قلبه، و غرضه من کسب العلم طلب الدّنیا و التسلّط على العباد بتصدّى المناصب العالیه و الرتب الحکومیه کأمثال طلحه و الزبیر و معاویه فی عصره، و هم الأکثرون الذین تشکلوا فی جبهه الجمل و صفین تجاه أمیر المؤمنین، و فرّقوا ملّه الاسلام تفریقا، و احتجّوا بما تعلّموه على علیّ علیه السّلام و خدعوا العامّه الهمج و جرّوهم إلى نعیقهم.

۲-  المنقاد، المعتقد الأحمق الّذی لا بصیره له فی تطبیق العلم على الحوادث فینقدح الشکّ فی قلبه بتجدّد الحوادث الّتی لا یستأنسها، و هم الخوارج الّذین ثاروا علیه بعد قضیه الحکمین، و هم جلّ أصحابه المجتهدون العبّاد، قوّام اللیل الصائمون فی النهار، و لکن المبتلون بنحو من الحمق ظهر فیما ارتکبوه بعد ظهورهم نشیر إلى شطر منها:

الالف-  بعد مفارقتهم عنه علیه السّلام کانوا یقتلون المسلمین و یغنمون أموالهم على عاده الغزو و الغاره الّتی اعتادوها فی الجاهلیّه، فانّ أکثرهم من بدو نجد.

ب-  یحاکمون اسراءهم و من یلقونه بالسؤال عن علیّ علیه السلام أ کافر أم مسلم فلو قال المسئول عنه: إنّه کافر رحّبوا به و صافحوه و أدخلوه معهم، و لو قال: إنه مسلم کفّروه و قتلوه فورا، و هل هذا إلّا حمق واضح.

ج-  دخلوا نخیله فی ضواحی النهروان فأخذ أحدهم تمره ضئیله أسقطته الریح من النخله و أراد أن یأکلها فنهروه بحجّه أنّه مال غیر مأذون علیه، و لقوا عبد اللَّه بن خباب بن الأرت ابن صحابی کبیر مع زوجته الحبلى فقتلوه، و قتلوا زوجته الحبلى و هل هذا إلّا الحمق.

و الحمق خفّه و نقصان فی التعقّل عبّر عنه علیه السّلام بعدم البصیره فی جوانب العلم و عدم القدره على تحلیل القضایا، و لا ینافی کون صاحبه عالما و مجتهدا و مرجعا و مقلّدا، فانّ أکثر الخوارج أفاضل العلماء المجتهدین الّذین أخذوا العلم عن النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و عن علیّ علیه السّلام.

و العجب من ابن میثم رحمه اللَّه حیث حمل کلامه فی الصنف الثانی من طلّاب العلم على العوام المقلّدین فقال: و أمّا الثانی ممن لا یصلح لحمله فهو المقلّد-  إلخ.

۳-  من غلب علیه الشهوه و خصوصا الجنسیه منها بحیث تجرّه إلى مناظرها و محالها، و لا یقدر أن یمنع شهوته، فصار سلس القیاد له کبعیر یمشى وراء من یجرّه و لو کانت فاره البرّ، کأمثال مغیره بن شعبه، فانهم مقهورون لشهواتهم، و لا یؤثّر علمهم فی ردعهم عنها.

و قد ثبت فی کتب التاریخ أنه بعد أن صار عاملا لعمر على الکوفه فی سنین شیبته لم یملک نفسه أن فجر بامّ جمیل ذات البعل على منظر جمع من الصّحابه، و رفع إلى محکمه برئاسه عمر نفسه، و نجاه زیاد بن أبیه أحد الشهود باشاره من عمر رئیس المحکمه، من أراد التفصیل فلیرجع إلى التاریخ.

۴-  الطالب للعلم، و لکن المغرم بالجمع و الادّخاد للأموال، فهو طالب الدّینار و الدرهم، و قد غلب علیه حبّ الصفراء و البیضاء حتّى أنساه ما وراه و توجّه إلى أنّ هذه الأوصاف على سبیل منع الخلوّ فربما یجتمع فی طالب أکثر من واحده منها.

و لمّا کانت نتیجه هذا التحلیل الدقیق الاجتماعی من روحیّه الناس عموما و من أصناف طلّاب العلم الّذین یرجى أن یهتدى بهم هؤلاء الرعاع خصوصا منفیّه و موجبه للیأس لقلّه العلماء الربانیّین و المتعلّمین على سبیل النجاه فیخاف من اندراس الحقّ و محو العلم بموت حاملیه بوجه مطلق.

استدرک فی آخر کلامه بما أثبت بقاء العلم و العالم و دوام الحقّ و المعالم و لو فی فئه قلیله حتّى یظهر الحجّه القائم عجّل اللَّه فرجه و تظهر حقیقه الإسلام على الدّین کلّه و لو کره المشرکون.

فقال علیه السّلام: اللّهمّ بلى لا تخلو الأرض من قائم للّه بحجّه، و صرّح بأنهم الأقلّون عددا، و الأعظمون أجرا و قدرا، بهم یحفظ اللَّه حججه و بیناته حتّى‏یودعوها نظراءهم، ثمّ وصفهم بما وصفهم من العلم و الیقین، و قرّر صریحا ما علیه الامامیّه فی أمر الدّین.

و العجب من الشارح المعتزلی الظاهر من کلامه القطع بصدور هذا الحدیث من فم أمیر المؤمنین فقال فی شرح قوله علیه السّلام (بلى لا تخلو الأرض من قائم للّه تعالى بحجّه) «ص ۳۵۱-  ج ۱۸»: و هذا یکاد یکون تصریحا بمذهب الامامیّه، إلّا أنّ أصحابنا یحملونه على أنّ المراد به الأبدال الّذین وردت الأخبار النبویّه عنهم-  إلخ.

فیا لیت خلص نفسه من حباله کید کاد، و اعترف بهذا الحقّ الصریح، و ضرب أخبار الأبدال الموضوعه على الجدار، و فارق هؤلاء الأصحاب الضالّین الحائرین و لحق بأصحاب الحقّ و الیقین.

الترجمه

براى کمیل بن زیاد نخعى فرموده: کمیل گوید. أمیر المؤمنین دستم را گرفت-  خوشا بحالش-  و مرا به بیابان کشید و چون بفضاى صحرا رسید آهى عمیق از دل برآورد و سپس فرمود: اى کمیل این دلها خزانه‏ هائى براى دانشند، بهترین دل آنست که دانشگیرتر باشد، آنچه بتو مى‏ گویم از من بخاطر خود بسپار: مردم سه دسته‏ اند: عالم ربانى، و آموزنده در راه نجات و حق، و مردم عوام مگس‏ منش که پیرو هر بانک خرانه‏ اند، هر بادى بوزد آنها را بسوى خود کشد پرتو دانش بر آنها نتابیده و بستون پایدار تکیه ندارند.

اى کمیل دانش به از دارائى است، دانش تو را پاسبانست و تو باید پاسبان دارائى باشى، مال و دارائی با خرج کردن کاهش یابد ولى دانش بوسیله صرف آن بیفزاید، آنکه ساخته مال است با زوال مال از میان مى ‏رود.

اى کمیل دانش تنها کیش بشر است و باید بدان پاى‏بند بود، بوسیله آن‏ هر انسانى در دوران زندگانى خود شیوه فرمانبرى بدست آرد، و براى پس از مردنش ذکر خیرى بجا گذارد، دانش حکمفرما است ولى مال فرمانگذار است.

اى کمیل، گنجداران اموال و ثروت نابود شدند و دانشمندان زنده ‏اند دانشمندان تا روزگار بر جاست پایدارند اشخاصشان ناپدیدند ولى نمونه‏ هاى عالى آنان در دلها موجودند، بخود باش راستى که در اینجا «با دستش به سینه مبارکش اشارت کرد» دانش انبوه و ژرفی است کاش حاملانى براى آن بدست مى ‏آوردم، آرى شاگردانی در دست دارم ولى: یکی زودآموز طوطى صنعتى است که مورد اطمینان نیست، دین را أبزار دنیا مى ‏سازد و بنعمت قدرت دانش بر بندگان خدا مى‏ ستازد، و از آن شمشیرى بر علیه اولیاء خدا مى‏ سازد.

و دیگرى که منقاد و مطیع پیشوایان بر حق است ولى بجوانب دانش بینا نیست و قدرت تحلیل و تجزیه آن را ندارد آغاز یک شبهه او را مى‏ لرزاند و بشک مى‏اندازد و از راه مى‏برد، نه این بدرد من مى‏ خورد و نه آن سومی آزمند و حریص بر لذّتهاى دنیا است، و مهارش بدست شهوت و دلخواه بیجا است.

و چهارمى پول پرست و شیفته اندوختن زر و سیم و دنبال پس ‏انداز است، این دو هم بهیچ وجه دین نگهدار نیستند مانندترین چیزى بدانها همان چهارپایان چرنده ‏اند، چنین است که دانش با مرگ دانشمند مدفون مى‏ شود.

بار خدایا آرى با این حال زمین از کسى که قیم حجت إلهى است تهى نماند که مقتضیات زمان ظاهر و مشهور باشد و یا این که از نظر سوء پذیرش مردم ترسناک و در پس پرده نهان گردد، براى این که حجتها و بیّنات خدا از میان نروند، اینان چندند و در کجایند بخدا سوگند که شمارى بس اندک و مقامی بس بزرگ دارند بوسیله آنان خداوند حجتها و نشانه‏هاى خود را نگه دارد تا آنها را بهمگنان خود بسپارند و بذر دانش حق را در دلهاى همگنان خود بکارند-  وصف آنان چنین است-

۱-  امواج دانش آنها را تا ژرف بینش و درک حقایق آفرینش بکشاند.

۲-  جان یقین و ایمان بحقائق را با دل پاک خود لمس کنند.

۳-  آنچه را خوشگذرانهاى هوسباز سخت و ناهموار شمارند، دلنشین و هنجار دانند.

۴-  بدانچه نادانان کور دل از آن در هراسند، انس و الفت دارند.

۵-  با تنهاى خاکی خود همراه دنیا هستند و جانهایشان باسایشگاه بلند قدس آویخته است. آنانند جانشینان خدا در روى زمینش و داعیان بر حق دینش آه و افسوس چه اندازه شوق دیدارشان را بر دل دارم.

کمیل آن یار صاحب سرّ حیدر
نسب‏دار از نخع بر همکنان سر

بگفت از حال خود این داستان را
ستایش گر امیر مؤمنان را

که دست من گرفت و برد صحرا
ز آهش خیمه‏گاهى کرد برپا

در آن صحراى خلوت عقده بگشود
ز در معرفت صحرا بر اندود

بگفتا اى کمیل از حال دلها
بگویم با تو اسرارى مهنّا

همه دلها خزینه‏ى علم و دانش‏
هر آن دل بیش گیرد پرستایش‏

بخاطر در سپار آنچه‏ات بگویم
که من این راه را بهر تو پویم‏

همه مردم سه دسته، بیش و کم نیست‏
در این تقسیم بر آنها ستم نیست‏

یکى خود عالم ربّانی آمد
یکى شاگرد وى کو ناجى آمد

سوم آن توده نادان حیران‏
مگس مانند در هر سوى پرّان‏

طرفداران هر بانک خرانه
برد هر بادشان هر سوى لانه‏

نتابیده بر آنها نور دانش‏
نباشد تکیه‏گاهیشان ز بینش‏

کمیلا علم حق بهتر ز مال است
دلیلش صاف چون آب زلال است‏

کند علمت تو را خود پاسبانى‏
ولى بر مال تو چون پاسبانى‏

هزینه کاهد از هر مال و دانش
ز آموزش بخود آرد فزایش‏

هر آنچه ساخته از مال باشد
چه رفت از کف همه پامال باشد

کمیلا علم کیش حق انسان
که انسان زان دهد انجام فرمان‏

چه عالم زنده شد فرمانگزار است
چه میرد ذکر خیرش در شمار است‏

بهر جا علم حاکم بر جهانست‏
و لیکن مال محکوم کسان است‏

کمیلا مالداران مرده باشند
اگر چه زنده و اندر تلاشند

ولى مردان دانش زنده هستند
بدوران تا بود پاینده هستند

اگر اشخاص آنها ناپدیدند
مثلهاشان بدلها آرمیدند

هلا در سینه‏ام علمى است انبوه‏
که سنگینى کند بر آن چنان کوه‏

چه خوش بود ار که دانشجوى لائق
بدست آورد مى در این خلائق‏

بلى باشند اندر پیش دستم‏
کسانى بس ولى طرفی نبستم‏

یکى طوطی صفت آموزد از من
ولى ایمن نه از نیرنگ و از فن‏

نماید علم دین ابزار دنیا
کند گردن کشی‏ء بر پیر و برنا

از آن حجت بدست آرد چه روباه
بضد أولیاء اللَّه، صد آه‏

یکى منقاد حق باشد و لیکن‏
ندارد هوش و بینائی بهر فن‏

ز هر پیشامدى در شبهه افتد
ز شک و ریب فتنه از ره افتد

نه این را دوست مى‏دارم نه آنرا
بدور انداز بهمان و فلان را

سوم شاگرد من لذت‏پرست است
اسیر شهوت و بیقید و مست است‏

چهارم در پى جمع و پس‏انداز
ز بهر دین نباشند این دو سرباز

همانندند حیوان چرا را
که باید برد آنها را بصحرا

چنین باشد که دانش رفته از دست‏
چه دانشمند مرد و رخت بر بست‏

خداوندا تو مى‏دانى بحالی
زمین از حجت حق نیست خالی‏

چه ظاهر باشد و مشهور و منظور
چه از بیم و هراس خلق مستور

براى آنکه حجّتهاى سبحان
نماند باطل و بیهوده برهان‏

چه قدرند و کجا این راد مردان‏
که عالم جسم و اینان اندر آن جان‏

بذات حق که اینان کم شمارند
اگر چه قدر و رتبت بیش دارند

نگهبانان حجّتهاى حقّند
امین بینات و رتق و فتقند

چه دور خدمت آنان سرآید
براى همکنانشان نوبت آید

که بسپارند اسرار امامت‏
بهمکاران خود نوبت بنوبت‏

ز دانش بر بصیرت یورش آرند
بدل روح یقین در گردش آرند

پسندند آنچه مترفهاى بدکیش‏
از آن هستند اندر بیم و تشویش‏

بیارامند با روحى خرامان
از آنچه مى‏هراسد مرد نادان‏

در این دنیا است تنهاشان و لیکن‏
بعرش آویخته جانهاى روشن‏

خدا را در زمین وى خلیفه
دعات ملت پاک حنیفه‏

دریغا از فراق روى آنان‏
بدیدار همه مشتاقم از جان‏

کمیلا باز گرد اکنون دگر بس
اگر خواهی که برگردى تو واپس‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۸۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۴۶ صبحی صالح

۱۴۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )سُوسُوا إِیمَانَکُمْ بِالصَّدَقَهِ

وَ حَصِّنُوا أَمْوَالَکُمْ بِالزَّکَاهِ

وَ ادْفَعُوا أَمْوَاجَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاء

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۸) و قال علیه السّلام: سوسوا إیمانکم بالصّدقه، و حصّنوا أموالکم بالزّکاه، و ادفعوا أمواج البلاء بالدّعاء.

اللغه

(ساس) القوم: دبّرهم، ساس الأمر: قام به-  المنجد.

الاعراب

سوسوا: جمع الأمر الحاضر من ساس یسوس، و إیمانکم مفعوله.

المعنى

الإیمان سراج القلب و نوره الّذی یتلألأ على المشاعر و الحواسّ و الأعضاء فیضیئها، و أماره ضیائها أنها تعمل عملها اللّائق بها، فتفهم الحق و تحسّ احساسا ایمانیا، و تعمل بالخیر و تدعو إلیه، فلا بدّ من تدبیره و القیام بأمره و حفظه عن الضعف و الانطفاء.

و الإنفاق فی سبیل اللَّه و الصدقه للّه یزیده ضیاء و نورا، و أداء الزکاه موجب لاستغناء الفقراء و عفافهم عن مدّ أیدیهم إلى أموال أصحاب الزکاه، مضافا إلى أنّ أداء الزکاه یحصن المال بلطف من اللَّه و حفظه عن التلف و السرقه و الحرقه.

و الدّعاء إلى اللَّه لدفع البلایا و رفعها من الدّعاء المستجاب کما ورد فی کثیر من الأخبار و نصّ علیه الکتاب فقال اللَّه تعالى: «قُلْ ما یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْ لا دُعاؤُکُمْ»

الترجمه

فرمود: إیمان خود را بوسیله صدقه دادن حفظ کنید، و أموال خود را با پرداخت زکاه نگهدارى نمائید و بیمه کنید، و امواج بلا را بوسیله دعاء از خود دور کنید.

تصدّق کن از بهر ایمان خود
زکاتت بده حفظ کن مال خود

بگردان تو موج بلا با دعاء
بدرگاه حق بازگو حال خود

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۴۵ صبحی صالح

۱۴۵-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )کَمْ مِنْ صَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ صِیَامِهِ إِلَّا الْجُوعُ وَ الظَّمَأُ

وَ کَمْ مِنْ قَائِمٍ لَیْسَ لَهُ مِنْ قِیَامِهِ إِلَّا السَّهَرُ وَ الْعَنَاءُ حَبَّذَا نَوْمُ الْأَکْیَاسِ وَ إِفْطَارُهُمْ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۷) و قال علیه السّلام: کم من صائم لیس له من صیامه إلّا الجوع و الظّمأ، و کم من قائم لیس له من قیامه إلّا السّهر و العناء، [و] حبّذا نوم الاکیاس و إفطارهم.

اللغه

(سهر) سهرا: لم ینم لیلا (الکیاسه) تمکین النفس من استنباط ما هو أنفع فهو کیس ج: أکیاس و کیسى-  المنجد.

الاعراب

الجوع مستثنى مفرّغ و فی مقام اسم لیس مرفوعا، حبّذا من أفعال المدح، و ذا فاعله و نوم الأکیاس المخصوص بالمدح خبر مبتدأ محذوف أى هو نوم الأکیاس.

المعنى

التوجّه إلى اللَّه تعالى مع الإخلاص روح العباده، فمن لا یقارن عبادته‏ بحضور القلب و الإخلاص لا تؤثر فی نفسه، فصلاته لا تنهاه عن الفحشاء و المنکر، و لا تقرّبه إلى حضره الخالق الأکبر، و صومه لا یصیر زکاه لبدنه و لا یکون جنّه له من النار، و یشترط فی قبول العباده شروط اخر کالولایه و الأکل الحلال و الاجتناب عن شرب الخمر فاذا فقدت شرائط العباده لم یبق منها إلّا التعب و العناء، و السّهر و الظّماء.

الترجمه

چه بسیار روزه‏ دارى که از روزه‏اش سودى ندارد جز گرسنگى و تشنگی و چه بسیار شب زنده دارى که از شب زنده‏ داریش بهره ‏ای نبرد جز بیخوابى و رنج وه چه خوبست خواب عارفان زیرک، و هم افطارشان در روز.

چه بسیار کس روزه دارد ولى
ندارد بجز جوع زان حاصلى‏

بسا کس که شب زنده دار است لیک‏
نه جز رنج و بیخوابیش نائلى‏

خوشا خواب آن هوشمندان پاک
که افطار دارند و صاحبدلى‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)صبر

حکمت ۱۴۴ صبحی صالح

۱۴۴-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَنْزِلُ الصَّبْرُ عَلَى قَدْرِ الْمُصِیبَهِ وَ مَنْ ضَرَبَ یَدَهُ عَلَى فَخِذِهِ عِنْدَ مُصِیبَتِهِ حَبِطَ عَمَلُهُ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۶) و قال علیه السّلام: ینزل الصّبر على قدر المصیبه، و من ضرب یده على فخذه عند مصیبته حبط أجره [عمله‏].

المعنى

الصّبر، هو المقاومه تجاه المکاره و البلایا قولا و عملا، فالصّابر یستقبل المصیبه مع طمأنینه و وقار و لا یجرى على لسانه الشکوى من اللَّه و لا یرتکب عملا یدلّ على الجزع، و قد نهى عن أعمال مخزیه جرت العاده بها عند المصیبه، کخمش الوجوه و جزّ الشعور، و الویل و الثبور، لأنّ اللَّه تعالى من فضله أعطى قوّه الاصطبار لعباده و ینزل البلاء على مقدار ما أعطاه من الصّبر.

و قد ورد فی الحدیث: إنّ اللَّه أعطى المرأه صبر عشره رجال، لأنها معرض للمکاره و البلایا أکثر من الرّجل، منها الابتلاء بالدّماء الثلاث و الحمل و الولاده و لزوم اطاعتها للزّوج فی امور خاصّه، و هذا کلّه یحتاج إلى قوّه الصّبر و شدّه الشکیمه.

و قد أشار علیه السّلام إلى أنّ أقلّ مراتب إظهار الجزع یوجب حبط أجر المصیبه کضرب الید على الفخذین لاظهار التأسّف و التوجّع.

الترجمه

فرمود: شکیبائى باندازه مصیبت عطا مى‏ شود، و هر کس هنگام مصیبت دستش را برانهایش بکوبد و اظهار بیتابى کند أجرش از میان برود.

بقدر هر مصیبت صبر دادند
وز ان بر ریش دل مرهم نهادند

مکن بیتابى و بر ران مزن دست‏
که اجر خود برى با ضربت دست‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۴۱-۱۴۲-۱۴۳ صبحی صالح

۱۴۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )قِلَّهُ الْعِیَالِ أَحَدُ الْیَسَارَیْنِ

۱۴۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )التَّوَدُّدُ نِصْفُ الْعَقْلِ

۱۴۳-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )الْهَمُّ نِصْفُ الْهَرَم‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۵) و قال علیه السّلام: قلّه العیال أحد الیسارین، و التّودّد نصف العقل، و الهمّ نصف الهرم«».

اللغه

(الیسار) السهوله و الغنى.

المعنى

الیسر و الیسار هو سهوله المعاش لوجود الثروه و المال، فیقدر الموسر على‏ إدرار مصارف النفقه على نفسه و عیاله فیسهل علیه المعاش، و یقابله العسر و قلّه المال فالموسر صفه للغنیّ کما أنّ المعسر صفه للفقیر.

و کما أنّ سهوله المعاش تحصل بوجود المال کذلک تحصل بقلّه العیال و من یلزم الإنفاق علیه، فاطلاق الیسار على قلّه العیال لا یبعد أن یکون على وجه الحقیقه، و قال ابن میثم: إطلاق الیسار على قلّه العیال مجاز إطلاقا لاسم المسبّب على السّبب، فتدبّر.

الترجمه

فرمود: کمى نانخواران یکى از دو نوع خوشگذرانیست، و اظهار مهر با همگنان نیمى از خردمندیست، و اندوهبارى نیمى از شکست پیریست.

کم عیالى نیمى از ثروت بود
مهرورزی نیمى از عقلت بود

نیمى از پیریست اندوه و غمت‏
شاهد آنست چهر در همت‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۴۰ صبحی صالح

۱۴۰-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مَا عَالَ مَنِ اقْتَصَدَ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۴) و قال علیه السّلام: ما عال امرؤ اقتصد.

اللغه

(عال) عیلا و عیله: افتقر.

المعنى

بیّن علیه السّلام أنّ الاقتصاد علاج للفقر و الاعواز، و یطلق على معنیین:

۱-  الاقتصار فی المخارج على قدر المنافع، و تطبیق المصارف المالیّه على ما یحصل من الفائده بالکسب و غیره.

۲-  السعى فی تکثیر الأرباح و الفوائد بتوسیع العمل و تجوید الصناعه و المکاسب الاخر.

الترجمه

هر کس اقتصاد پیشه کند، تنگدست نشود.

هر که دارد اقتصاد اندر معاش            ره نیابد فقر و درویش بجاش‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۹ صبحی صالح

۱۳۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )تَنْزِلُ الْمَعُونَهُ عَلَى قَدْرِ الْمَئُونَهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۳) و قال علیه السّلام: تنزل المعونه على قدر المئونه.

اللغه

(المئونه) تهمز و لا تهمز و هی فعوله، و قال الفرّاء: هی مفعله من الأین و هو التعب و الشدّه و یقال: مفعله من الأون و هو الخروج عن العدل لأنّه ثقل على الإنسان، کذا قال الجوهرى-  مجمع البحرین.

المعنى

الظاهر أنّ المراد من المئونه المصارف المالیه کما ورد فی الحدیث: الخمس بعد المئونه، و من یصرف مالا أکثر على عیاله أو غیرهم فیکسب منهم الاعانه على اموره، فکلّما کان المصرف أکثر کان جلب الاعانه بمقدارها، و إن کان المئونه فی سبیل اللَّه و على وجه التصدّق تندرج فی الحکمه السابقه، و یؤیّده لفظه: تنزل.

الترجمه

کمک باندازه صرف مال نازل مى‏ شود.

اندازه صرف مال و جاهت            آید ز خدا کمک برایت‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۷ صبحی صالح

۱۳۷-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )اسْتَنْزِلُوا الرِّزْقَ بِالصَّدَقَهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۲) و قال علیه السّلام: استنزلوا الرّزق بالصّدقه، و من أیقن بالخلف جاد بالعطیّه.

المعنى

قد ورد فی أخبار کثیره أنّ الرزق مقسوم و مقدّر من اللَّه لکلّ أحد، و قال تعالى «۵۸-  الذاریات-  «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِینُ» أی لا رازق غیره و لکن وصول هذا الرزق المقسوم مشروط بالتکسّب و الاستنزال، و هو على قسمین:

۱-  ما هو المتعارف بین النّاس من طلبه بالأشغال و المکاسب المتعارفه.

۲-  ما قرّر فی الشرع من وسائل طلب الرزق و منها بذل الصدقه للمستحقّ‏ بقصد القربه، و قد قال اللَّه تعالى «مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ» و قد قرّره اللَّه تعالى من أربح المزارعه الّتی تکون وسیله ناجحه لطلب الرزق عند الناس فقال «۲۶۱-  البقره- : «مَثَلُ الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ مِائَهُ حَبَّهٍ».

الترجمه

فرمود: روزى خود را بوسیله صدقه دادن فرود آورید.

گر تصدّق بمستمند دهی            روزیت ز آسمان فرود آید

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۶ صبحی صالح

۱۳۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الصَّلَاهُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ

وَ الْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ

وَ لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ زَکَاهٌ وَ زَکَاهُ الْبَدَنِ الصِّیَامُ

وَ جِهَادُ الْمَرْأَهِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۱) و قال علیه السّلام: الصّلاه قربان کلّ تقیّ، و الحجّ جهاد کلّ ضعیف، و لکلّ شی‏ء زکاه و زکاه البدن الصّیام، و جهاد المرأه حسن التّبعّل.

اللغه

(قرب) قربانا من الشی‏ء: دنا منه-  المنجد-  (التبعّل) معاشره البعل و صحبته.

المعنى

الهدف الغائی من العبادات ردع النفوس عن الشهوات و التوجّه إلى المادّیات و توجیهها إلى حضره القدس الالهیّه، و حظیره الانس الربّانیه، فروح العباده التقرّب إلى اللَّه و الانخلاع عن ظلمات الطبیعه الکامنه فی الغرائز البشریّه.

و أکمل العبادات و عمودها الصّلاه فانها شرعت لقیام العبد بین یدی ربّه و الاشتغال بالمناجاه معه بنفسه من دون وسیط و حاجب، و لکنها تؤثر فی التقرّب باعتبار حضور القلب و التوجّه إلى اللَّه بالعبودیه و الاخلاص و قطع النظر عن الناس و الاتّقاء من کلّ ما یوجب التشویش و الوسواس من الخنّاس، فالتقوى شرط جوهریّ لقبول العباده و قد قال اللَّه تعالى «۲۷-  المائده-  «إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ» فتأثیر الصّلاه فی التقرّب إلیه تعالى مشروط بالتقوى.

و الزکاه شرعت لتطهیر المال عن الحقوق المتعلّقه به للفقراء و المصارف العامّه المعبّر عنها بسبیل اللَّه و غیر ذلک، فاخراجها موجب للبرکه و النموّ، کما أنّ تنمیه الأشجار و الاستثمار منها تحتاج إلى تطهیرها من الزوائد.

و الصّوم تزکیه للبدن تؤثّر فی سلامته عن الأمراض المتولّده من کثره الأکل، و تنوّره برفع أستار الظلمه الملقاه إلیه من عوارض البطنه المذهبه للفطنه.

و الجهاد أشقّ العبادات، لما فیه من تکلّف المواجهه مع العدوّ و الاستعراض للجرح و القتل، و قطع الرجاء من المال و الأهل، و یشترک الحجّ معه من نواح شتّى فکان الحجّ جهاد الضعفاء المعافین أو المعذورین عن الجهاد.

و جهاد المرأه هو حسن المعاشره مع زوجها و تحمّل المکاره المتوجّهه منه إلیها من سوء القول و الفعل، فربما یکون أقواله و أعماله جارحات القلوب، فصبر المرأه تجاهها تعدّ من الجهاد.

الترجمه

نماز وسیله تقرّب هر پرهیزکاریست، و حج جهاد هر ناتوانیست، و براى هر چیزى زکاتى است و زکاه تن سالم روزه است، و جهاد زن خوب شوهردارى کردنست

نماز است قربان پرهیزکار
تو حج را جهاد ضعیفان شمار

ز هر چیز باید زکاتى دهند
زکاه بدن روزه حق‏پسند

جهاد زنان در بر شوهر است
که باشند خوش‏خوى شوهرپرست‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۵ صبحی صالح

۱۳۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنْ أُعْطِیَ أَرْبَعاً لَمْ یُحْرَمْ أَرْبَعاً مَنْ أُعْطِیَ الدُّعَاءَ لَمْ یُحْرَمِ الْإِجَابَهَ وَ مَنْ أُعْطِیَ التَّوْبَهَ لَمْ یُحْرَمِ الْقَبُولَ وَ مَنْ أُعْطِیَ الِاسْتِغْفَارَ لَمْ یُحْرَمِ الْمَغْفِرَهَ وَ مَنْ أُعْطِیَ الشُّکْرَ لَمْ یُحْرَمِ الزِّیَادَهَ

قال الرضی و تصدیق ذلک کتاب الله قال الله فی الدعاء ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ و قال فی الاستغفار وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً

و قال فی الشکر لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ و قال فی التوبه إِنَّمَا التَّوْبَهُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَهٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثلاثون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۳۰) و قال علیه السّلام: من أعطى أربعا لم یحرم أربعا: من أعطى الدّعاء لم یحرم الإجابه، و من أعطى التّوبه لم یحرم القبول، و من أعطى الاستغفار لم یحرم المغفره، و من أعطى الشّکر لم یحرم الزّیاده. و تصدیق ذلک فی کتاب اللَّه تعالى، قال فی الدّعاء-  ۶۰-  المؤمن: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ» و قال فی الاستغفار-  ۱۱۰-  النّساء: «وَ مَنْ یَعْمَلْ سُوءاً أَوْ یَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ یَسْتَغْفِرِ اللَّهَ یَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِیماً»

و قال فی الشّکر-  ۷-  إبراهیم: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ» و قال فی التّوبه-  ۱۷-  النّساء: «إِنَّمَا التَّوْبَهُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَهٍ ثُمَّ یَتُوبُونَ مِنْ قَرِیبٍ فَأُولئِکَ یَتُوبُ اللَّهُ عَلَیْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِیماً حَکِیماً».

الترجمه

فرمود: هر که را چهار چیز دادند از چهار دیگرش دریغ ندارند: هر کس توفیق دعا یافت از اجابت محروم نیست، و هر که توفیق توبه یافت از پذیرش محروم نیست، و هر کس توفیق پوزش و طلب آمرزش یافت از آمرزش محروم نیست، و هر کس بسپاس نعمت پرداخت از فزونی نعمت محروم نیست.

و دلیل بر آن در کتاب خدا است، خدا در باره وى فرموده-  ۶۰ المؤمن: «مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم» و در باره استغفار فرموده-  ۱۱۰-  النساء: «هر که بد کند یا بخود ستم کند سپس از خدا آمرزش خواهد دریابد که خدا بسیار آمرزنده و مهربانست» و در باره شکر فرموده-  ۷-  إبراهیم: «اگر مرا سپاس گزارید نعمت شما را افزون کنم» و در باره توبه فرموده-  ۱۷-  النساء: «همانا پذیرش توبه بر خدا براى کسانیست که بنادانى کار بد کنند سپس زود توبه کنند، آنانند که خداوند توبه‏شان را بپذیرد و خدا دانا و حکیم است».

فرمود علی که چار خصلت
بر هر که نصیب شد ز رحمت‏

محروم نشد ز چار دیگر
قرآن شریف را تو بنگر

توفیق دعاء هر کسى یافت
حق نور اجابتش عیان ساخت‏

هر کس که بتوبه شد موفق‏
دارد ز قبول توبه رونق‏

هر کس طلبید باب غفران
محروم نشد ز مغفرت هان‏

هر کس که بشکر دست یابد
حق نعمت و عزّتش فزاید

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۴ صبحی صالح

۱۳۴-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )لَا یَکُونُ الصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّى یَحْفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلَاثٍ فِی نَکْبَتِهِ وَ غَیْبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۹) و قال علیه السّلام: لا یکون الصّدیق صدیقا حتّى یحفظ أخاه فی ثلاث: فی نکبته، و غیبته، و وفاته.

اللغه

(النکبه) ج: نکبات: المصیبه-  المنجد.

المعنى

قد بیّن علیه السّلام فی هذه الحکمه شرائط الصداقه الصادقه الّتی ما أکثر مدّعیها و أقلّ الوفیّ فیها، و على ما ذکره لا یعرف صداقه الصدیق بکمالها إلّا بعد الموت فمالها إلّا أن یجعل الوفاء بالشرطین الأوّلین أماره قطعیّه على الثالث.

الترجمه

فرمود: یار وفادار نیست تا برادر خود را در سه حال نگه دارد: در گاه سوک و مصیبت، و در نهانى و غیبت، و در وفات درگذشت.

مدان یار، یار وفادار خود
مگر در سه جا دیده غمخوار خود

بگاه بلا و، بحفظ الغیاب‏
بهنگام مردن که کار تو شد

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۳ صبحی صالح

۱۳۳-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ لَا دَارُ مَقَرٍّ

وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ فِیهَا نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۸) و قال علیه السّلام: الدّنیا دار ممرّ، (إلى) لا دار مقرّ، و النّاس فیها رجلان: رجل باع نفسه فأوبقها، و رجل ابتاع نفسه فأعتقها.

اللغه

(أوبقها): أهلکها. (ابتاع): اشترى.

المعنى

(رجلان) فی کلامه عباره عن الجنس فیفید العموم و یشمل النساء و الرّجال و بیع النّفس کنایه عن تعویضها من متاع الدّنیا الفانى باتّباع الشهوات النفسانیّه و ابتیاعها کنایه عن تحریرها من القیود الطبیعیّه الظلمانیّه و الغرائز الحیوانیّه ببذل الریاضه و التزکیه الروحیّه.

الترجمه

فرمود: دنیا گذرگاهى است بپایگاه جاوید دیگر سراى، و مردمش دو کس باشند: مردیکه خود را فروخته و نابودش ساخته، و مردیکه خود را خریده و آزاد کرده.

گذرگاهى است این دنیاى چرخان
بسوى پایگاهى کش نه پایان‏

بشر در آن دو کس باشند ممتاز
ز همدیگر جدا در عیش و سامان‏

یکى از خود فروشى گشته نابود
یکى خود را خرید و شد خرامان‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۲ صبحی صالح

۱۳۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ لِلَّهِ مَلَکاً یُنَادِی فِی کُلِّ یَوْمٍ لِدُوا لِلْمَوْتِ وَ اجْمَعُوا لِلْفَنَاءِ وَ ابْنُوا لِلْخَرَابِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۷) و قال علیه السّلام: إنّ للّه ملکا ینادی فی کلّ یوم: لدوا للموت و ابنوا للخراب، و اجمعوا للفناء.

الاعراب

ینادى فی کل یوم، جمله فعلیه مبدوّه بالمضارع للدّلاله على الاستمرار و هی صفه لقوله: ملکا، لدوا، فعل الأمر الحاضر من یلد خطاب لعامّه الوالدین من الإنسان و الحیوان بل و النباتات و الجمادات، فانّ کلّ موجود مادّى زوج ترکیبی متولّد من أصلین أو من اصول، و هذا هو معنى الکون و التّکوین و ماله إلى الفناء و الفساد لا محاله لتصح القافیه فی جمله-  عالم الکون و الفساد-  و اللّام فی قوله: للموت، لام العاقبه.

الترجمه

فرمود: خداى تعالى فرشته‏ اى دارد که آنرا گماشته تا هر روز جار مى ‏کشد بزائید براى مردن، و بسازید براى ویران شدن، و گرد آورید براى نیست شدن.

از براى خدا فرشته یکى
که بهر روز جار مى ‏کشد علنى‏

بچه آرید تا بمیرد، هان‏
خانه سازید تا شود ویران‏

گرد سازید مال بهر فنا
که بقا خاص حق بود تنها

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)وصف دنیا

حکمت ۱۳۱ صبحی صالح

۱۳۱-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )وَ قَدْ سَمِعَ رَجُلًا یَذُمُّ الدُّنْیَا أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا الْمُغْتَرُّ بِغُرُورِهَا الْمَخْدُوعُ بِأَبَاطِیلِهَا أَ تَغْتَرُّ بِالدُّنْیَا ثُمَّ تَذُمُّهَا أَنْتَ الْمُتَجَرِّمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُتَجَرِّمَهُ عَلَیْکَ

مَتَى اسْتَهْوَتْکَ أَمْ مَتَى غَرَّتْکَ أَ بِمَصَارِعِ آبَائِکَ مِنَ الْبِلَى أَمْ بِمَضَاجِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَى کَمْ عَلَّلْتَ بِکَفَّیْکَ وَ کَمْ مَرَّضْتَ بِیَدَیْکَ

تَبْتَغِی لَهُمُ الشِّفَاءَ وَ تَسْتَوْصِفُ لَهُمُ‏ الْأَطِبَّاءَ غَدَاهَ لَا یُغْنِی عَنْهُمْ دَوَاؤُکَ وَ لَا یُجْدِی عَلَیْهِمْ بُکَاؤُکَ لَمْ یَنْفَعْ أَحَدَهُمْ إِشْفَاقُکَ وَ لَمْ تُسْعَفْ فِیهِ بِطَلِبَتِکَ وَ لَمْ تَدْفَعْ عَنْهُ بِقُوَّتِکَ وَ قَدْ مَثَّلَتْ لَکَ بِهِ الدُّنْیَا نَفْسَکَ وَ بِمَصْرَعِهِ مَصْرَعَکَ

إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا وَ دَارُ عَافِیَهٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًى لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا وَ دَارُ مَوْعِظَهٍ لِمَنِ اتَّعَظَ بِهَا

مَسْجِدُ أَحِبَّاءِ اللَّهِ وَ مُصَلَّى مَلَائِکَهِ اللَّهِ وَ مَهْبِطُ وَحْیِ اللَّهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَهَ وَ رَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّهَ

فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَ قَدْ آذَنَتْ بِبَیْنِهَا وَ نَادَتْ بِفِرَاقِهَا وَ نَعَتْ نَفْسَهَا وَ أَهْلَهَا فَمَثَّلَتْ لَهُمْ بِبَلَائِهَا الْبَلَاءَ وَ شَوَّقَتْهُمْ بِسُرُورِهَا إِلَى السُّرُورِ

رَاحَتْ بِعَافِیَهٍ وَ ابْتَکَرَتْ بِفَجِیعَهٍ تَرْغِیباً وَ تَرْهِیباً وَ تَخْوِیفاً وَ تَحْذِیراً فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاهَ النَّدَامَهِ وَ حَمِدَهَا آخَرُونَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ ذَکَّرَتْهُمُ الدُّنْیَا فَتَذَکَّرُوا وَ حَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا وَ وَعَظَتْهُمْ فَاتَّعَظُوا

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۶) و قال علیه السّلام: و قد سمع رجلا یذمّ الدّنیا: أیّها الذّامّ للدّنیا المغترّ بغرورها المنخدع بأباطیلها أ تغترّ بالدّنیا ثمّ تذمّها أنت المتجرّم علیها أم هى المتجرّمه علیک متى استهوتک أم متى غرّتک أ بمصارع آبائک من البلى أم بمضاجع أمّهاتک تحت الثّرى کم علّلت بکفّیک و کم مرّضت بیدیک تبغى لهم الشّفاء و تستوصف لهم الأطبّاء، غداه لا یغنی عنهم دواؤک، و لا یجدی علیهم بکاؤک، و لم ینفع أحدهم إشفاقک، و لم تسعف بطلبتک و لم تدفع عنه بقوّتک و قد مثّلت لک به الدّنیا نفسک، و بمصرعه مصرعک إنّ الدّنیا دار صدق لمن صدقها، و دار عافیه لمن فهم عنها، و دار غنى لمن تزوّد منها، و دار موعظه لمن اتّعظ بها مسجد أحبّاء اللَّه، و مصلّى ملائکه اللَّه، و مهبط وحى اللَّه، و متجر أولیاء اللَّه، اکتسبوا فیها الرّحمه، و ربحوا فیها الجنّه، فمن ذا یذمّها و قد آذنت ببینها، و نادت بفراقها، و نعت نفسها و أهلها، فمثّلت لهم ببلائها البلاء، و شوّقتهم بسرورها إلى السّرور راحت بعافیه و ابتکرت بفجیعه، ترغیبا و ترهیبا، و تخویفا و تحذیرا، فذمّها رجال غداه النّدامه، و حمدها آخرون یوم القیامه، ذکّرتهم الدّنیا فتذکّروا، و حدّثتهم فصدّقوا، و وعظتهم فاتّعظوا.

اللغه

(تجرّم علیه): اتّهمه بجرم (المصرع): مکان الصرع، صرع صرعا: طرحه على الأرض (ضجع) وضع جنبه بالأرض المضجع ج: مضاجع: موضع الاضطجاع-  المنجد-  (استهوتک) طلبت أن تهویها (مثّلت): صوّرت.

الاعراب

فمن ذا یذّمها، ذا موصوله بمعنى الذى، و جمله یذمّها صله لها. راحت بعافیه، الباء للالصاق. ترهیبا و ثلاث بعدها مفعول له لقوله: راحت و ابتکرت و هل یجرى فیها تنازع العاملین، موضع تأمّل، لأنّ هذه النتائج تحصل بالفعلین معا، و هل یصحّ عمل عاملین فی معمول واحد فتدبّر.

المعنى

قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمه لامور هامّه:

۱-  نقد أدبیّ بالغ متوجّه إلى الشعراء و الخطباء من أهل کلّ لسان‏ فانّ أشعارهم و خطاباتهم ملیئه بذمّ الدّنیا و الشکوى عنها بأرضها و سمائها و أفلاکها و نجومها و أقمارها، فقلّما یخلو شعر شاعر أو کلام خطیب من المذمّه للدّنیا بوجه مّا.

۲-  درس نافع و بلیغ للتربیه و فلسفه رشیقه لطور الاستفاده من الدّنیا و ما فیها، و بیّن علیه السّلام أنّ ما هو خارج عن وجود الانسان ینعکس فیه على ما یطلبه و یبتغیه، فالامور کیف ما کانت فی جوهرها إنما ترتبط بالانسان على ما یشکلها هو لنفسه.

فالمؤثر فی حسن الأشیاء و قبحها و ذمّها و مدحها هو الانسان فانه یقدر أن یستفید من کلّ شی‏ء أحسن استفاده إذا نظر الیه بالتعقّل و التدبّر اللائق.

فالدّنیا و ما فیها کتاب تلقى دروسا نافعه للمتعلّم اللائق و الطالب الشائق و لکن الکسل الرّاغب عن الاستفاده یمقتها و یعرض عنها و یذمّها کالطالب المدرسی اللّاهى الملاعب المعرض عن تحصیل الدروس المقرّره فی المدارس و المکاتب، فانه ینظر إلى الکتب الدرسیه و التعلیمات المدرسیه نظر النفور و العداوه، و یحسبها عداوه لملاهیه و مانعه عما یشتهیه و یتّهمها بالجرم و یحکم علیها بالعقوبه.

کما أنّ الجاهل ینظر إلى ما لا یدرک فائدته من مظاهر الطبیعه بنظر المقت و السخریّه، فیقول: لما هذه الجبال الوعره الشاهقه، و هذه الصحارى القفره المجدبه، و هذه الأبحر الرهیبه الواسعه، و لما ذا و لما ذا.

و لکن العلم الحدیث قد توجّه إلى اکتناه هذه الامور و شرع بدرس کلّ من الکائنات من الذرّه إلى الدرّه، و اکتشف فوائد قیّمه و آثارا معجبه أودعها اللَّه فیها.

۳-  تعرّض لتحلیل الدّنیا و تجزئتها من ناحیه دروس العظه و الاعتبار بها و بما یجری فیها من الحوادث الجاریه الساریه إلى أبناء البشر جمعاء.

فیعاتب من ذمّه بقوله علیه السّلام: متى طلب منک الدّنیا أن تحبّه و جعلت تخدع‏ لک، مع أنها صوّرت لک من نفسها أبشع صور النفور و الرّدع عن التقرّب بها.

فتعرّض علیه السّلام لأنکى مصائب الدّنیا و أفجع حاله منها و هو النظر إلى قبور الاباء و مراقد الامّهات تحت الثرى، و فی مرض الموت حین یتململون من الوجع و یلتمسون النجاه بکلّ جزع، فیطلب الابن علاجهم و یرکض وراء الطبیب و الادواء لشفائهم فلا یغنی عنهم شیئا.

ثمّ نبّه علیه السّلام على أنّ ما یراه الإنسان من مرض الموت فی أبیه و امّه و ما یؤول حاله إلیه من الهلاک و الدفن تحت التراب مقدّر له و مصوّر تجاه عینه بالنسبه إلى نفسه، و کفى بذلک عبره لکلّ أحد.

ثمّ بیّن طریق الاستفاده من الدّنیا و أنها تعاون على السعاده فی العقبى و مدحها بأوصاف حمیده عده:

۱-  دار صدق لمن صدقها.

۲-  دار عافیه لمن فهم عنها.

۳-  دار غنى لمن تزوّد منها.

۴-  دار موعظه لمن اتّعظ بها.

۵-  مسجد أحبّاء اللَّه، و مصلّى الملائکه، و مهبط الوحى، و متجر الأولیاء اکتسبوا فیها الرّحمه، و ربحوا فیها الجنّه.

ثمّ اعتذرت عن الدّنیا بأنها طلبت الفراق و أخبرت عن فنائها مع أهلها و صورت عذاب الاخره و سرور الجنّه و قامت واعظه بلیغه لأبنائها بحوادث العافیه و الفجیعه المتبدّله لیلا و نهارا، و کفى بذلک وسیله للترهیب عن الشرّ و الترغیب إلى الخیر و التخویف و التحذیر عن ارتکاب المعاصی.

۴-  دواء نافع لرفع الکسل و الاهمال العارض لکثیر من الأشخاص و خصوصا الشبّان فی هذا الزمان فیفقدون نشاطهم و یقطعون رجائهم عن الحیاه و یتنفّرون من الدّنیا حتّى یقدمون على الانتحار و قتل النفس.

و قد توجّه علماء علم النفس إلى نفخ روح النشاط و الرّجاء بالحیاه فی عروق هؤلاء و توسّلوا بکلّ وسیله تبلیغیّه، و حکمته هذه من أحسن الوسائل و أنجع‏ الأدواء لهذا الداء العضال، و یستشمّ من التدبّر فیها الاعتماد بالنفس لکلّ شخص.

الترجمه

مردى در حضرتش دنیا را بیاد نکوهش گرفت و چون شنید چنین فرمود: أى کسى که از دنیا نکوهش میکنى و بد میگوئى تو خود فریفته آنی و گول بیهودگی هاى آن دامن‏گیر تو است، تو خود فریفته دنیا شدى و دل بدان بستى سپس از ان بد میگوئى عیبش مى‏ جوئى تو باید دنیا را مجرم شمارى یا این که دنیا حق دارد تو را مجرم بداند، کى دنیا بتو اظهار عشق کرد و کى و کجا تو را فریفت و چه ناز و گرشمه ‏اى با تو کرد راستى تو را بوسیله گورهاى پوسیده پدرانت فریفت یا خوابگاه درون گور مادرانت چه قدر براى زندگى آنها در بستر مرگ دست و پا زدى و از آنها پرستارى کردى و دنبال بیمارستان و پزشک دویدى، در آن بامدادى که درمان تو دردى از آنها دوا نکرد، و گریه و زاریت سودى بدانها نداد، و شفقت و مهربانیت بدرد آنها نخورد و نفعى بر ایشان نداشت، درخواست تو در باره نجات آنها باجابت نرسید، و با همه نیروى خود نتوانستى در برابر مرگ از آنها دفاع کنى، دنیا با همین مناظر آینده خودت را در برابرت مجسم کرد و قتلگاهت را بتو نشان داد.

راستى که دنیا محیط راستى است براى کسى که براستى با آن در آید، و خانه عافیت و آسایش است براى کسى که بخوبی آنرا بفهمد، خانه بى‏ نیازى و ثروتست براى کسى که از آن توشه برگیرد، خانه پند است براى کسى که بدان پند پذیرد، مسجد دوستان خدا است، محل نماز فرشته‏ هاى خدا است، فرودگاه وحى خدا است تجارتخانه اولیاء خداست، در آن کسب رحمت نموده و بهشت را بهره و سود گرفتند کى است آنکه نکوهشش میکند با این که دنیا است که خود اعلام جدائى کرده، و فریاد مفارقت خود را بلند کرده است، و خبر مرگ خود و أهل خود را منتشر ساخته، با بلاهاى خود بلاء دوزخ را مجسم کرده، و با شادمانی خود شادمانى بهشت را پیش چشم آورده، شامگاهان آسایش آرد، و بامدادان فاجعه و سوک زاید براى این که بیم دهد و تشویق سازد و بترساند و اخطار حذر کند، مردمى در فرداى پشیمانی از کارهاى خود آنرا مذمّت کنند، و نیکوکاران در روز قیامت آن را بستایند زیرا دنیا به آنها یادآورى داد و آنها یادآور شدند، و با آنها حدیث کرد و تصدیقش کردند، و آنها را پند داد و پندپذیر شدند.

نپوشید علی ذمّ دنیا ز مردى
بفرمود با وى تو دانى چه کردى‏

تو خوردى فریب جهان فریبا
به بیهودگیهاش دلدادى آیا

تو او را بجرم و خطا درکشیدی
و یا جام جرمت ز دستش چشیدى‏

ز کى از تو دل برده دنیاى زیبا
فریب تو کى داده است آن فریبا

فریبد بپوسیده گور نیایت
و یا مرقد خاکى ما مهایت‏

ندیدى که در بستر مرگ آنان‏
تلاشی نمودى براشان فراوان‏

بر آوردى از آستین دست قدرت
بجستى تو درمانشان را بهمّت‏

پزشکان طلب کردى از بهر آنها
نبردند سودی نه از تو نه زانها

نشد گریه‏هاى تو درمان دردى
نه زان شفقت و مهرکارى تو کردى‏

اجابت نشد بهر آنها دعایت‏
نکردى دفاعی از آنان بقوّت‏

برایت مجسم نمود است دنیا
سرانجام کار خودت را چه آنها

تو دنیا نگر خانه راستى‏
بر آن کس که جوید در آن راستى‏

بود خانه عافیت بهر آن
که فهمد چه بازى کند اندر آن‏

بود خانه بى‏نیازى هر کس‏
که جوید در آن توشه روز واپس‏

بود خانه پند گر تو پذیرى
زهر جنبشش مى‏شود پند گیرى‏

أحبّاء حق راست پاکیزه مسجد
براى ملائک مصلّا و معبد

بود مهبط وحى حق خدایش
تجارت گه بیغش اولیایش‏

در آن کسب رحمت نمایند و غفران‏
وز ان بهره گیرند مینوى رضوان‏

چه کس مى‏نماید ز دنیا نکوهش
که اعلام تفریق کرد است و کوچش‏

خبر داده از مرگ خود باتبارش‏
چه دشمن شمارى تو او را چه یارش‏

مجسّم کند با بلایش بلا را
بشادیش شادى نماید شما را

نمودى ز دوزخ نویدى ز جنّت‏
نمایش دهد بر تو اى بیمروّت‏

نکوهش کنندش فردا کسانى
که هستند نادم ز غفلت پرانى‏

ستایند او را دیگر مردمانى‏
که پندش پذیرفته با شادمانى‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳۰ صبحی صالح

۱۳۰-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )وَ قَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّینَ فَأَشْرَفَ عَلَى الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْکُوفَهِ

یَا أَهْلَ الدِّیَارِ الْمُوحِشَهِ وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَهِ وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَهِ یَا أَهْلَ التُّرْبَهِ یَا أَهْلَ الْغُرْبَهِ یَا أَهْلَ الْوَحْدَهِ یَا أَهْلَ الْوَحْشَهِ أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ وَ نَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ

أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُکِنَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحَتْ وَ أَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ

ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِی الْکَلَامِ لَأَخْبَرُوکُمْ أَنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَى‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۵) و قال علیه السّلام و قد رجع من صفّین فأشرف على القبور بظاهر الکوفه: یا أهل الدّیار الموحشه، و المحالّ المقفره، و القبور المظلمه یا أهل التّربه، یا أهل الغربه، یا أهل الوحده، یا أهل الوحشه، أنتم لنا فرط سابق، و نحن لکم تبع لاحق، أمّا الدّور فقد سکنت، و أمّا الأزواج فقد نکحت، و أمّا الأموال فقد قسمت، هذا خبر ما عندنا فما خبر ما عندکم. ثمّ التفت إلى أصحابه فقال: أما لو أذن لهم فی الکلام لأخبروکم أنّ خیر الزّاد التّقوى.

المعنى

قد رجع علیّ علیه السّلام من صفّین و ملؤ قلبه الأسف على ما جرى فی هذه المعرکه الدامیه الرهیبه من سفک الدّماء و قتل الأبریاء الأتقیاء بید العصابه القاسطه الباغیه أتباع معاویه، و زاد علیه قضیه الحکمین و فتنه الخوارج بما یتفرس منها ما سیقع فی المستقبل القریب من تشتت أصحابه و تفرّق جمعه، فهجم على قلبه الشریف هموما کأداء.

فلمّا أشرف على القبور توجّه إلى الأموات و ناداهم بهذه الکلمات لیخفّف عمّا یجول فی صدره الشریف من الأسفات، و لینبّه أصحابه على ما هو آت و یعظهم بلسان الأموات لعلّه یعالج ما عرض لهم من الجهالات و الشهوات، فیئوبون إلى الحقّ و الطاعه لتدارک ما فات، و لکن هیهات، هیهات.

الترجمه

چون از میدان نبرد صفّین بازگشت و در نزدیک کوفه بگورستان رسید فرمود: أى أهالى خانه‏ هاى هراسناک، و محلّه ‏هاى بى‏ آب و نان، و گورهاى تاریک، أى گرفتاران در زیر خاک، أیا أهالى غربت و آواره‏گى، أیا أهالى تنهائى و یگانگى، أیا أهالى بیم و هراس، شما پیش غراولان ما همه هستید که جلو رفتید، و ما همه بدنبال شما در کوچیم و بشما خواهیم پیوست «بدانید» خانه هاى شما نشیمن دیگران شد، همسران شما شوهر کردند، أموال شما همه تقسیم شد، اینست خبرى که ما براى شما داریم، آیا پیش شما چه خبرى هست سپس رو بیارانش کرد و فرمود: ألا اگر اجازه سخن داشتند بشما گزارش مى‏ دادند که: بهترین توشه راه آخرت همان پرهیزکاریست.

چون علی برگشت از صفّین نزار
بر مقابر پشت کوفه رهگذار

رو بسوى أهل گورستان نمود
با زبانش عقده دل را گشود

گفت اى اهل دیار پر هراس
اى گرفتاران جاى آس و پاس‏

گورتان تاریک و بر سر خاکتان
وحدت و وحشت شده هم چاکتان‏

پیشتازانى ز ما هستید و نک‏
ما بدنبال شما بى‏ریب و شک‏

خانه‏هاتان شد نشیمنگاه غیر
با زنانتان شوهران در گشت و سیر

مالتان بر وارثان قسمت شده‏
اعتبار و جاه بى قیمت شده‏

این گزارش نزد ما بهر شما است
چه گزارش از شماها بهر ما است‏

رو بیاران کرد و مى‏فرمود اگر
رخصتیشان بود در پخش خبر

این گزارش بودشان اندر زمان
بهترین توشه است تقوى اى فلان‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۲۹ صبحی صالح

۱۲۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )عِظَمُ الْخَالِقِ عِنْدَکَ یُصَغِّرُ الْمَخْلُوقَ فِی عَیْنِک‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۴) و قال علیه السّلام: عظم الخالق عندک یصغّر المخلوق فی عینک.

المعنى

طوبى لمن فتح عین قلبه و نفذ بصیرته إلى ما وراء ما یرى ببصره، فیدرک خالق‏ الأشیاء، و مصوّر المصوّر الحسناء، و موجد الأرض و السماء و ما بینهما و ما تحت الثّرى، فیدرک عظمه اللَّه الّذی أوجدها، فکلّما أدرک من عظمه الخالق یدرک صغر المخلوق و یصل إلى حدّ من العرفان یضمحلّ فیه المخلوق و لا یرى إلّا اللَّه تعالى «کُلُّ شَیْ‏ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ».

الترجمه

بزرگوارى آفریننده در پیش تو، آفریده‏ ها را در چشمت کوچک مى ‏نماید.

آفریننده را بزرگ شمار            آفریده بچشمت آید خوار

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)سرما

حکمت ۱۲۸ صبحی صالح

۱۲۸-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )تَوَقَّوُا الْبَرْدَ فِی أَوَّلِهِ وَ تَلَقَّوْهُ فِی آخِرِهِ فَإِنَّهُ یَفْعَلُ فِی الْأَبْدَانِ کَفِعْلِهِ فِی الْأَشْجَارِ أَوَّلُهُ یُحْرِقُ وَ آخِرُهُ یُورِق‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۳) و قال علیه السّلام: توقوا البرد فی أوّله، و تلقّوه فی آخره فإنّه یفعل فی الأبدان کفعله فی الأشجار، أوّله یحرق، و آخره یورق.

اللغه

(توقّى) توقیا فلانا: حذر و خافه، تجنّبه (أورق) الشجر: ظهر ورقه-  المنجد.

الاعراب

توقّوا البرد، أمر من باب التفعّل، و البرد مفعوله، فی أوّله، ظرف مستقرّ حال عن البرد، یحرق و یورق متروکا المفعول، و نزّلا منزله اللازم، و لم نجد فی اللغه أورق متعدیا یفید هذا المعنى المقصود فی المقام.

المعنى

المستفاد من هذا الکلام دستور صحّی لزمن الانتقال من حرّ الصیف و الخریف إلى برد الشتاء، فالبدن یعتاد الحراره فی طول أیّام الحرّ، فاذ جاء البرد یؤثّر فیه‏ و یسبّب أمراضا کثیره، فیلزم حینئذ توقّی البرد و دفعه بالوسائل المعدّه لذلک من اللّباس و المنزل الدافی‏ء.

و لکن بعد مرور الشتاء و حلول فصل الربیع اعتاد البدن بالبرد و استعدّ لتحمّله، فالتعرّض له و تلقّیه بتخفیف اللّباس و الخروج إلى البساتین و المتنزّهات غیر مضرّ، بل نافع للبدن موجب لنشاطه و تقویته و تجدید قواه، کما أشار الیه بأنّه یورق و ینفخ روح الحیاه فی الأشجار.

و قد أعطى اللَّه هذا الأثر الحیوی للربیع بوسیله الأمطار النازله من السماء کما أشار الیه فی غیر واحد من آی القرآن الشریفه مثل قوله تعالى «۵-  الحج-  «یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَهٍ ثُمَّ».

الترجمه

فرمود: خود را نگهدارید از آغاز پیدایش سرما، و در پایان با آن درآمیزید زیرا با تن شما همان کند که با درختان میکند، آغازش خزان سوزنده است، و پایانش برگ سبز پرورنده.

ز آغاز سرما نگه دار خویش
ولى آخرش را بیاور به پیش‏

که سرما کند در بدنها اثر
چنانى که دارد اثر در شجر

در آغاز سوزد بباد خزان
در انجام برگ آرد و ارغوان‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۲۷ صبحی صالح

۱۲۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنْ قَصَّرَ فِی الْعَمَلِ ابْتُلِیَ بِالْهَمِّ

وَ لَا حَاجَهَ لِلَّهِ فِیمَنْ لَیْسَ لِلَّهِ فِی مَالِهِ وَ نَفْسِهِ نَصِیبٌ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۲) و قال علیه السّلام: من قصّر فی العمل ابتلى بالهمّ، و لا حاجه للّه فیمن لیس للّه فی ماله و نفسه نصیب.

المعنى

اللام فی قوله علیه السّلام (فی العمل) یحتمل وجهین:

۱-  لام الجنس، فالمقصود أنّ التقصیر فی کلّ عمل للدّنیا أو الاخره موجب للهمّ بالنسبه إلیه، لأنّ التقصیر سبب لاختلال العمل و نقصانه، فلا یحصل منه الغرض المقصود منه، فیورث الهمّ.

۱-  لام العهد الخارجی، فیکون المقصود التقصیر فی العمل الشرعی، و ترک أداء الوظیفه الدینیه، فالابتلاء بالهمّ عقوبه مترتّبه علیه، فلا ربط له بالجمله التالیه و قد جعلها فی شرح المعتزلی جمله مستقلّه، و فصلها من هذه الجمله.

و قوله علیه السّلام (لیس للّه فی ماله و نفسه نصیب) یمکن أن یکون کنایه عن التعرّض للبلاء و النقص فی المال، أو النفس کما فی بعض الأخبار من أنّ الابتلاء لطف من اللَّه بالنسبه إلى عباده.

الترجمه

هر کس در کردار خود کوتاهى کند گرفتار اندوه شود، و خدا نیاز بکسى ندارد که وى را در مال و جانش بهره ‏ای نیست.

هر که باشد در عمل تقصیرکار            زندگانیش بود اندوهبار

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۲۶ صبحی صالح

۱۲۶-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )عَجِبْتُ لِلْبَخِیلِ یَسْتَعْجِلُ الْفَقْرَ الَّذِی مِنْهُ هَرَبَ وَ یَفُوتُهُ الْغِنَى الَّذِی إِیَّاهُ طَلَبَ فَیَعِیشُ فِی الدُّنْیَا عَیْشَ الْفُقَرَاءِ وَ یُحَاسَبُ فِی الْآخِرَهِ حِسَابَ الْأَغْنِیَاءِ

وَ عَجِبْتُ لِلْمُتَکَبِّرِ الَّذِی کَانَ بِالْأَمْسِ نُطْفَهً وَ یَکُونُ غَداً جِیفَهً

وَ عَجِبْتُ لِمَنْ شَکَّ فِی اللَّهِ وَ هُوَ یَرَى خَلْقَ اللَّهِ

وَ عَجِبْتُ لِمَنْ نَسِیَ الْمَوْتَ وَ هُوَ یَرَى الْمَوْتَى

وَ عَجِبْتُ لِمَنْ أَنْکَرَ النَّشْأَهَ الْأُخْرَى وَ هُوَ یَرَى النَّشْأَهَ الْأُولَى

وَ عَجِبْتُ لِعَامِرٍ دَارَ الْفَنَاءِ وَ تَارِکٍ دَارَ الْبَقَاءِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۱) و قال علیه السّلام: عجبت للبخیل یستعجل الفقر الّذی منه هرب، و یفوته الغنى الّذی إیّاه طلب، فیعیش فی الدّنیا عیش الفقراء و یحاسب فی الاخره حساب الأغنیاء، و عجبت للمتکبّر الّذی کان بالأمس نطفه و یکون غدا جیفه، و عجبت لمن شکّ فی اللَّه و هو یرى خلق اللَّه، و عجبت لمن نسى الموت و هو یرى من یموت (الموتى) و عجبت لمن أنکر النّشأه الاخرى و هو یرى النّشأه الاولى و عجبت لعامر دار الفناء و تارک دار البقاء.

المعنى

قد تعرّض علیه السّلام فی هذا الکلام لأهمّ ذمائم الأخلاق الّتی یکفی واحد منها لهلاک الإنسان و سلب السعاده المعنویه عنه، و هی البخل، و الکبر. و الشکّ فی اللَّه، و الغفله عن الموت، و إنکار النشأه الاخرى، و حبّ الدّنیا.

و اذا تدبّرت فیها وجدتها جماع مفاسد الأخلاق و امّهات الرذائل، و لم یک یهلک امه من الامم، أو فرد من أفراد بنی آدم إلّا بها أو ببعضها، و المبارزه معها أو بعضها مادّه دعوه الأنبیاء العظام، و الرسل الکرام، کما یستفاد من حکایات القرآن المتعلّقه بشرح دعوتهم.

و قد تعرّض علیه السّلام بمعالجتها من طریق مبتکر، و وسیله روحیّه عجیبه، فجعل یحلّلها تحلیلا جبریا و یبیّن أنّ الابتلاء بها خلاف البدیهه و عدول عن الرویّه الانسانیّه، و الروحیّه البشریّه.

فشرع یسأل عن البخیل أنّه یبخل لما ذا لدفع الفقر، أم لطلب الغنى، أم لسعه العیش فی الدّنیا، أم لسهوله الحساب فی الاخرى فیجیب: بأنّ البخل یضادّ هذه المقاصد أجمع.

و یدعو المتکبّر إلى النظر فی مبدء تکوینه و نهایه وجوده المادّی.

و یبیّن أنّ الشک فی اللَّه و نسیان الموت و إنکار النشأه الاخرى خلاف العیان.

و البدیهه، و أنّ حبّ الدّنیا و ترک التوجّه إلى العقبى سفاهه معجبه.

الترجمه

فرمود: در شگفتم از بخیل مى‏ شتابد بسوى فقرى که از آن مى‏ هراسد و از دستش مى‏ رود آن بى‏ نیازى که مى‏ جوید، در دنیا زندگی درویشان دارد و در آخرت محاسبه توانگران.

در شگفتم از متکبّر دیروز نطفه پلیدى بوده و فردا مردار گندیده‏ ایست «بزرگى کجاست» در شگفتم از کسى که در باره خدا شک دارد با این که آفریدگان بى‏ شمار خدا را بچشم خود مى نگرد.

در شگفتم از کسى که مرگ را فراموش کرده با این که مرده‏ ها را بچشم خود مى‏ بیند.

در شگفتم از کسى که زنده شدن در سراى دیگر را منکر است با این که آفرینش این خانه نخست را بچشم خود دیده است.

و در شگفتم از کسى که آبادکننده دنیاى فانی است و جهان پاینده را از دست هشته و از آن گذشته.

اندر شگفتم از بخیل کو مى‏ شتابد بی‏دلیل
بسوى فقرى که از آن مى‏ هراسد چون ذلیل‏

در مى‏رود از دست او آن ثروت دلبست او
تا عمر همچون فقرا مى ‏پرد از شصت او

و اندر سراى آخرت دارد حساب اغنیا
واى از این بخت بد و افسوس از این ماجرا

وز تکبر پیشه ‏ها سر بر زده از نطفه ‏ها
فردا یکایک مرده و گندیده همچون جیفه ‏ها

وز آنکه شک مى آورد اندر خدا و بنگرد
خلق خدا را روز و شب با چشم خود هر جا بود

وز آنکه از یادش برد مرگ خودش در روز و شب‏
بیند همیشه مرده‏ ها افتاده اندر تاب و تب‏

وز منکر بعث و نشور اندر قیامت یا بگور
با آنکه بیند دم بدم صد زنده آید در ظهور

وز آنکه کوشد تا کند آباد این دار فنا
لیکن ز دست خود نهد آبادى دار بقا

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۲۵ صبحی صالح

۱۲۵-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )لَأَنْسُبَنَّ الْإِسْلَامَ نِسْبَهً لَمْ یَنْسُبْهَا أَحَدٌ قَبْلِی الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِیمُ وَ التَّسْلِیمُ هُوَ الْیَقِینُ وَ الْیَقِینُ هُوَ التَّصْدِیقُ وَ التَّصْدِیقُ هُوَ الْإِقْرَارُ وَ الْإِقْرَارُ هُوَ الْأَدَاءُ وَ الْأَدَاءُ هُوَ الْعَمَلُ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

العشرون بعد المائه من حکمه علیه السّلام

(۱۲۰) و قال علیه السّلام: لأنسبنّ الإسلام نسبه لم ینسبها أحد قبلی:

الإسلام هو التّسلیم، و التّسلیم هو الیقین، و الیقین هو التّصدیق و التّصدیق هو الإقرار، و الإقرار هو الأداء، و الأداء هو العمل (الصّالح).

اللغه

(نسب) ینسب نسبا الرجل: وصفه و ذکر نسبه.

الاعراب

هو، فی هذه الجمل ضمیر الفصل بین المبتدأ و الخبر جی‏ء به لافاده الحصر.

المعنى

قد ورد فی کلامه علیه السّلام ستّ جمل حملیه، و القضیّه الحملیه على أقسام:

۱-  الحمل الأولى الذاتی، و هو حمل مفهوم على ذاته، کما تقول: الانسان حیوان ناطق، أو تقول: الأسد أسد.

۲-  الحمل الشائع الصناعی، کما تقول: زید إنسان، الإنسان حیوان الإنسان ضاحک، و مفاده اتّحاد الموضوع و المحمول وجودا.

۳-  الحمل الادّعائی، و هو حمل محمول على موضوع بعنایه ما من الشّبه بینهما، أو کون أحدهما سببا للاخر، أو مسبّبا و لو بعیدا، کما تقول: زید هو الأسد، أو زید أبوه بعینه، و الحمل فی هذه الجمل لیس على نهج واحد، بل الحمل فی بعضها ادّعائی، و فی بعضها حقیقی.

فنقول: الاسلام اطلق على معنیین:

الأوّل-  ما یقابل الکفر، و یعتبر فی الفقه موضوعا لأحکام کثیره، و یبحث عنه فی علم الکلام، و هو عباره عن الاقرار بالشهادتین و الالتزام بما هو ضروریّ فی دین الاسلام، أی عدم الانکار له.

الثانی-  الانقیاد للّه تعالى کما ورد فی القرآن «۲۲-  لقمان-  «وَ مَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَهِ الْوُثْقى‏».

فعلى الأوّل فحمل الاسلام على التسلیم من باب حمل الشی‏ء على أثره الخاصّ، کقولنا: الانسان ضاحک فانّ الانقیاد و التسلیم لاطاعه أمر اللَّه و أمر رسوله أثر للاسلام، و لا یجتمع الاسلام مع التمرّد و الطغیان، و إن یجتمع مع الخلاف و العصیان.

کما أنّ حمل الیقین على التسلیم ادّعائی من باب حمل الشی‏ء على معلوله فانّ التسلیم هو معلول الیقین کالحریق الّذی هو معلول النار، و لکن لیس هو هو و لا متّحدا معه وجودا، فانّ الیقین کیف نفسانی، و التسلیم فعل نفسانی.

و حمل التصدیق على الیقین حمل ذاتی، و لکن حمل الاقرار على التصدیق من قبیل حمل الحاکی على المحکی، بناء على أنّ المقصود من الاقرار هو الاقرار باللّسان.

و حمل الأداء على الاقرار إدّعائی کحمل العمل على العلم، و حمل العمل الصالح على الأداء حمل شایع صناعی، لأنّ العمل الصالح مصداق لأداء ذمّه العبودیّه.

و المقصود من هذه الجمل توصیف الاسلام بصورته الکامله، و بیان أنّ المسلم ینبغی أن یکون واجدا لهذه الصفات.

و لا ینظر إلى تنظیم قیاس منطقی لینتج أنّ الاسلام هو العمل الصالح، و یستفاد منه أنّ العمل الصالح جزء من الاسلام کما استفاده الشارح المعتزلی فقال: خلاصه هذا الفصل تقتضى صحّه مذهب أصحابنا المعتزله فی أنّ الاسلام و الایمان عبارتان عن معبر واحد، و أنّ العمل داخل فی مفهوم هذه اللفظه انتهى.

کیف و قد ادخل فی الاسلام الیقین، و لو کان الیقین جزء من الاسلام لم یکن المنافق مسلما، مع أنهم یعدّون من المسلمین فی عصر النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و الصحابه على وجه الیقین.

الترجمه

فرمود: من نژاد اسلام را چنان توصیف کنم که هیچکس پیش از من چنانش وصف نکرده است:

اسلام انقیاد است، و انقیاد باور کردنست، و باور کردن تصدیق بدرستى است و تصدیق همان اقرار است، و اقرار انجام وظیفه است، و انجام وظیفه همان کار شایسته است.

على گفت اسلام دارد نسب
که باشد براى مسلمان حسب‏

نسب بندم اسلام را من چنان‏
که کس مى ‏نگفته چنان پیش از آن‏

شد اسلام تسلیم و تسلیم هم
یقین است و باشد یقین در قلم‏

همان باور و باور اقرار تست‏
ادا هست اقرار و کار درست‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۸