نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)بدترین برادرها

  حکمت ۴۷۵ صبحی صالح

۴۷۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )شَرُّ الْإِخْوَانِ مَنْ تُکُلِّفَ لَهُ

قال الرضی لأن التکلیف مستلزم للمشقه و هو شر لازم عن الأخ المتکلف له فهو شر الإخوان

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۵) و قال علیه السّلام: شرّ الأخوان من تکلّف له.

المعنى

الاخوان جمع لأخ على أصله و هو أخو و یطلق على الشقیق و الصدیق و المعاشر و له موارد اخر فاذا کان الأخ صدیقا وفیّا یحسب بیت أخیه کبیته و لا یتوقّع نزلا و تکلّفا، و إذا توقّع ذلک و أوقع الأخ فی التکلّف و التعب فلیس صدیقا وفیّا قیل فی حقّه: ابذل نفسک و مالک لصدیقک، بل من اخوان المکاشره و المضاحکه الّذین قال علیه السّلام فی حقّهم: خذ حظک ممّا بذلوه لک من حلاوه اللسان و طلاقه الوجه.

و قد ذکر الشارح المعتزلی قصّه یتبیّن منها التکلّف و عدم التکلّف نلخّصها فیما یلی: أمر المأمون حسن بن سهل بتعلّم المروءه من عمرو بن مسعده فدخل علیه و فی داره بناء و هو قاعد على الاجر ینظرهم و طلب منه تعلیم المروءه فدعا باجره فأقعده‏ علیها فاغتاظ من ذلک ثمّ دعا بالطعام فقدّم غلامه طبقا فیه رغیفان و خلّ و مرى‏ء و ملح ثمّ جاء بالسّراج و قال له: إذا شئت فلمّا نهض دعاه لمثل هذا الیوم فلما جاءه استقبله و أجلسه على الدّست و تکلّف له أنواع النزل و الوسائل.

الترجمه

فرمود: بدترین برادرها صاحب توقّعى است که پذیرائى رنج ‏آور دارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۶ صبحی صالح

۴۷۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )لِزِیَادِ ابْنِ أَبِیهِ وَ قَدِ اسْتَخْلَفَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَى فَارِسَ وَ أَعْمَالِهَا فِی کَلَامٍ طَوِیلٍ کَانَ بَیْنَهُمَا نَهَاهُ فِیهِ عَنْ تَقَدُّمِ الْخَرَاجِ. اسْتَعْمِلِ الْعَدْلَ وَ احْذَرِ الْعَسْفَ وَ الْحَیْفَ فَإِنَّ الْعَسْفَ یَعُودُ بِالْجَلَاءِ وَ الْحَیْفَ یَدْعُو إِلَى السَّیْفِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۲) و قال علیه السّلام لزیاد بن أبیه-  و قد استخلفه لعبد اللَّه بن العبّاس على فارس و أعمالها، فی کلام طویل کان بینهما نهاه فیه عن تقدیم الخراج: استعمل العدل، و احذر العسف و الحیف، فإنّ العسف یعود بالجلاء و الحیف یدعو إلى السّیف.

اللغه

(العسف) الظلم و العسف فی الأصل أن یأخذ المسافر على غیر طریق و لا جادّه و لا علم، فنقل إلى الظلم و الجور (حاف) حیفا: جار علیه-  المنجد.

المعنى

زیاد بن أبیه أحد دهاه عصره الفتاکین و من الّذین خمرت طینتهم بالظلم و الجور، و لعلّ استعماله من قبله علیه السّلام لتوقّع إصلاحه و تأدیبه و تقییده باللّطف لعلّه یرجع عن غیّه، و یظهر من کلامه هذا معه عنایه أمیر المؤمنین علیه السّلام بارشاده و تعلیمه و قد شاع العسف و الحیف على أهل فارس من زمن عثمان بوسیله عمّاله الجائرین، قال فی الشرح المعتزلی: و کانت عاده أهل فارس فی أیّام عثمان أن یطلب الوالی منهم خراج أملاکهم قبل بیع الثمار على وجه الاستسلاف-  إلخ.

أقول: و یظهر من ذلک شدّه العسف و الجور، لأنّ هذا الاستسلاف یضیق المعاش على أهل فارس من وجوه، فانّ أخذ الخراج قبل بیع الثمره معناه تقویم الثمره علیهم بأغلى ثمن، ثمّ الضغط علیهم فی تسلیم الخراج من مالهم فیلجئون إلى بیع الثمره سلفا بأرخص القیم، أو الاقتراض بالرّبح المجحف، و هذا الضغط یوجب جلائهم عن الأریاف و المزارع فینجرّ إلى الخراب و الدّمار، أو إلجائهم إلى المقاومه و الثوره فینجرّ إلى الحرب و إعمال السیف و القتل و التدمیر و لا ینتج إلّا الخراب و نقصان الخراج و کان زیاد أخذ أهل فارس على سنّه عمّال عثمان، فنهاه علیه السّلام عن طلب الخراج قبل بیع الثمار، و بیّن له أنّ هذا العسف و الحیف یوجب خراب البلاد و قطع الخراج رأسا للجوء أهلها إلى الجلاء عنها أو القیام بالسیف على وجه الحکومه و الدوله، و هو أکثر فسادا و أخیب مغبّه.

الترجمه

بزیاد بن أبیه که بجاى عبد اللَّه بن عباسش بر فارس و توابع آن حکمرانش کرده بود در ضمن سخن طولانى وى را از پیش گرفتن خراج نهی کرد و چنین فرمود: عدالت را بکار بند و از زورگوئی و خلاف حق حذر کن، زیرا زورگوئی مایه جلاء از وطن و کوچیدنست، و ستم و خلاف حق مایه بروز شورش و تیغ کشیدن.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۳ صبحی صالح

۴۷۳-وَ قِیلَ لَهُ ( علیه ‏السلام  )لَوْ غَیَّرْتَ شَیْبَکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ ( علیه ‏السلام  )الْخِضَابُ زِینَهٌ وَ نَحْنُ قَوْمٌ فِی مُصِیبَهٍ

یُرِیدُ وَفَاهَ رَسُولِ اللَّهِ ( صلى‏ الله ‏علیه ‏وآله‏ وسلم  )

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۹) و قیل له علیه السّلام: لو غیّرت شیبک یا أمیر المؤمنین، فقال: الخضاب زینه و نحن قوم فی مصیبه. یرید وفاه رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله.

المعنى

الخضاب سنّه ورد التأکید بها فی الأخبار و خصوصا مع الحناء کما یستفاد من إطلاق هذه اللفظه و توصیفه بأنها زینه، و قال أبو تمام:

         خضبت خدّها إلى لؤلؤ العقد            دما أن رأت شواتى خضیبا.

 و الشوات، جلده الرأس فوصف لون الخضاب بالدّم و هو لون الخضاب بالحناء و مات النّبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و عمر علیّ علیه السّلام یقارب ثلاثین سنه و یبعد منه الشّیب حینئذ، و الظاهر أنّ هذا الکلام قیل له فی أیّام حکومته، فجوا به بأنا فی مصیبه یبعد أن یفسّر بالمصیبه على رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و لم یصرّح الشراح بمن فسّر المصیبه فی کلامه، و لکن عباره المتن فی الشرح المعتزلی هکذا «و نحن قوم فی مصیبه برسول اللَّه».

فالظاهر أنّ المراد من المصیبه مطلقا أو مسندا إلیه صلّى اللَّه علیه و آله لیست مصیبه موته و فقدانه، بل المصیبه الّتی حلّت بشرعه الشریف من طغیان المغرضین و المفسدین فی السقیفه و فی بیعه عثمان و ما ترتّب علیهما من الاختلاف و الشقاق و النفاق الّذی جرّ إلى حرب الجمل و صفّین و سفک الدّماء العزیزه، و یقرب أن یکون هذا الکلام فی أواخر أیّام عمره و کان علیه السّلام ینتظر بشیبته الخضاب من دمه الطاهر الزّکى کما أخبره به رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و ذکره مرارا لأصحابه.

الترجمه

باو گفته شد: کاش موى سپیدت را با خضاب تغییر رنگ مى ‏دادى، در پاسخ فرمود: خضاب خود زیوریست و ما خاندانى هستیم که در سوک و مصیبت گرفتاریم «مقصودش مصیبت داری بر پیغمبر صلّى اللَّه علیه و آله بوده است».

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۹ صبحی صالح

۴۶۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَهْلِکُ فِیَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ وَ بَاهِتٌ مُفْتَرٍ

قال الرضی و هذا مثل قوله ( علیه ‏السلام  )هَلَکَ فِیَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ قَال‏

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۵) و قال علیه السّلام: یهلک فیّ رجلان: محبّ مفرط، و باهت مفتر. قال الرّضیّ رحمه اللَّه: و هذا مثل قوله علیه السّلام: هلک فیّ رجلان [اثنان‏]: محبّ غال و مبغض قال.

اللغه

(أطرى) إطراء فلانا: أحسن الثناء علیه و بالغ فی مدحه فکأنه جعله غضّا-  المنجد- .

المعنى

الاطراء هو المبالغه فی الثناء، و هی فی حقّه القول بربوبیّته کما صدر عن الغالین، فانّ کلّ ثناء علیه دونه لیس مبالغه فی مدحه، و الباهت المفترى من أنکر حقه اللّائق به و أقلّه إنکار وصایته عن النبی صلّى اللَّه علیه و آله و إنکار امامته بعده فیشمل غیر الشیعه، لأنّ کلّهم بهتوا فی أمره و تاهوا فی منزلته الّتی نصّ علیها النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله بقوله: «یا علی أنت منّی بمنزله هارون من موسى إلّا أنه لا نبیّ بعدی» و لا اشکال فی أنّ کلّ هذه الفرق قد افترى علیه ما لیس من شأنه، و أضلّهم الخوارج الّذین افتروا علیه بالکفر.

الترجمه

فرمود: دو کس در باره من بهلاکت رسیدند: دوستى که ستایش مرا از حد گزراند و مرا خدا خواند، و دشمنى که در درک مقامم درماند و بمن ناروا گفت.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)پیشگویی وپیش بینی

  حکمت ۴۶۸ صبحی صالح

۴۶۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ یَعَضُّ الْمُوسِرُ فِیهِ عَلَى مَا فِی یَدَیْهِ وَ لَمْ یُؤْمَرْ بِذَلِکَ قَالَ اللَّهُ‏ سُبْحَانَهُ وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ‏ تَنْهَدُ فِیهِ الْأَشْرَارُ وَ تُسْتَذَلُّ الْأَخْیَارُ وَ یُبَایِعُ الْمُضْطَرُّونَ وَ قَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ( صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله ‏وسلم  )عَنْ بَیْعِ الْمُضْطَرِّینَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۴) و قال علیه السّلام: یأتی على النّاس زمان عضوض یعضّ الموسر فیه على ما فی یدیه و لم یؤمر بذلک، قال اللَّه سبحانه: «وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ»-  ۲۳۷-  البقره» تنهد فیه الأشرار، و تستذلّ فیه الأخیار، و یبایع المضطرّون، و قد نهى رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله عن بیع المضطرّین.

اللغه

(عضوض): کلب على الناس کأنه یعضّهم و فعول للمبالغه، عضّ فلان على مافی یدیه أى بخل و أمسک (تهد) أى ترتفع و تعلو.

المعنى

هذه الحکمه من ملاحمه علیه السّلام و تنبأته عن المستقبل، و هی غیر قلیله فی خطبه و حکمه یخبر فیها عن زمان یقرب من زمانه إلى هذه العصور و یعلمه بخمس علامات:

۱-  زمان الضیق و الشدّه على أهله من جهه ضیق المعاش و تنوّع الملاذّ و کثره القوانین و الحدود الموضوعه من الظلمه و الجبّارین على الضّعفاء و المساکین و غیر ذلک.

۲-  إمساک الأثریاء على أموالهم و منع الحقوق الواجبه و الانفاق على ذوی الحاجه.

۳-  نهوض الأشرار إلى تصدّی الولایات و الرئاسات و تسلّطهم على الامور و ارتفاع أقدارهم فی الدّنیا.

۴-  استذلال أهل الایمان و الأبرار و عدم الاعتناء بهم فی الامور و مظانّ الاقتدار.

۵-  الاضطرار على المعامله من وجوه شتّى یبیع الناس نفوسهم للبیعه و الانتخاب و یضطرّون إلى بیع أموالهم من ذوى النفوذ و السلطه و الاقتدار.

الترجمه

فرمود: زمانى بر مردم رسد گزنده و آزار دهنده، توانگران بر آنچه دارند دندان نهند و از خود جدا نکنند با این که بدان دستور ندارند، و خداوند سبحان فرماید: «احسان میان خود را فراموش مکنید-  ۲۳۷-  البقره» بدمنشان در آن زمان سرورى یابند و نیکان بخوارى گرایند، و از روى ضرورت و بیچاره‏ گى خرید و فروش شود با این که رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله از فروش بیچاره‏ها غدقن فرموده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۶۰ صبحی صالح

۴۶۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْحِلْمُ وَ الْأَنَاهُ تَوْأَمَانِ یُنْتِجُهُمَا عُلُوُّ الْهِمَّهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۶) و قال علیه السّلام: الحلم و الأناه توأمان ینتجهما علوّ الهمّه.

المعنى

الأناه هو التأخیر و الإمهال فی مجازات و معادات الخاطئ و المذنب الناتج من الحلم تجاه سفاهه السفیه، فیقول علیه السّلام: إنّ الحلم و الأناه نتیجه علوّ الهمّه و الکرامه و یقابلهما الطیش و العجله و التهوّر الناشی من الخفّه و حقاره النفس.

الترجمه

فرمود: بردباری و مهلت دوقلو باشند که از همّت والا زائیده شوند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۵۴ صبحی صالح

۴۵۴-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مَا لِابْنِ آدَمَ وَ الْفَخْرِ أَوَّلُهُ نُطْفَهٌ وَ آخِرُهُ جِیفَهٌ وَ لَا یَرْزُقُ نَفْسَهُ وَ لَا یَدْفَعُ حَتْفَهُ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۰) و قال علیه السّلام: ما لابن آدم و الفخر: أوّله نطفه، و آخره جیفه، و لا یرزق نفسه، و لا یدفع حتفه.

المعنى

الفخر إمّا بمظاهر جسمانیّه من القوّه و الجمال، و إمّا بقوى معنویّه من‏ القدره و الکمال، فنبّه علیه السّلام إلى أنّ ابن آدم مسلوب الفخر من الجهتین: أمّا من جهه جسمه فأوّله نطفه قذره لا قوّه فیها و لا جمال، و آخره جیفه نتنه عفنه یفرّ منها، و أمّا من جهه القوى المعنویّه فانّه لا یقدر على رزق نفسه فضلا عن غیره فهو عبد کلّ على مولاه، و لا یقدر على حفظ نفسه من الموت و الفناء فمن أین له الفخر.

الترجمه

فرمود: فخر کجا و آدمیزاده کجا آغازش نطفه است و انجامش مردار گندیده، روزى‏ ده خود نیست، و مرگ خود را دفع نتواند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)مزاح وشوخی

  حکمت ۴۵۰ صبحی صالح

۴۵۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَا مَزَحَ امْرُؤٌ مَزْحَهً إِلَّا مَجَّ مِنْ عَقْلِهِ مَجَّهً

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۸) و قال علیه السّلام: ما مزح امرء مزحه إلّا مجّ من عقله مجّه.

اللغه

(مجّ) مجّا الشراب أو الشی‏ء من فمه: رمى به.

المعنى

المزاح قول أو عمل یصدر لا على وجه الجدّ و الغرض العقلانى، و لا یصدر المزاح من المازح إلّا و قد نزّل نفسه منزله صبیّ أو سفیه، و هذا هو سرّ عدم الاعتناء به و عدم مسئولیه المازح عند العقلاء، لأنّ کلامه أو عمله ینزل منزله کلام أو عمل من لا تکلیف علیه، و یعدّ فی من وضع عنهم القلم، و هذا هو مجّ العقل و طرده عینا.

 

الترجمه

فرمود: هیچ مردى یک شوخى نکند جز این که از خردش از دهانش پرانده است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۴۸ صبحی صالح

۴۴۸-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )مَنْ عَظَّمَ صِغَارَ الْمَصَائِبِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِکِبَارِهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۶) و قال علیه السّلام: من عظّم صغار المصائب ابتلاه اللَّه بکبارها.

المعنى

لعلّ سرّه أنّ من حکم نزول البلا تأدیب العبد على الصّبر و حصول ملکه الصبر له بالمقاومه تجاه البلا، فاذا عظّم المصیبه الصغیره یظهر منه الجزع فیبتلیه اللَّه بکبیرتها لیرضى بصغیرتها و یصبر علیها، کما حکى أنّ رجلا رکب البحر مع عبد له فشرع العبد یجزع عن أهوال البحر و أحوالها و هو یسلّیه و لا یفید، فعرض حاله على حکیم معه فی السفینه فقال: ألقه فی البحر ثمّ خذه، ففعل فسکت العبد بعد ذلک و اطمأنّ.

 

الترجمه

فرمود: هر که مصیبت کوچک را بزرگ شمارد خداوندش بمصیبتهاى بزرگ گرفتار کند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۴۷ صبحی صالح

۴۴۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْهٍ فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۵) و قال علیه السّلام: من اتّجر بغیر فقه فقد ارتطم فی الرّبا.

اللغه

(ارتطم) فی الوحل و نحوه: وقع فیه فلم یمکنه الخلاص یقال: تجر فلان و اتّجر فهو تاجر.

المعنى

الربا یقع على وجهین:

۱-  ربا البیع و هو مبادله جنس بمثله مع الزیاده.

۲-  ربا القرض و هو اقراض شی‏ء مع اشتراط الزیاده فی ردّه، و فی کلّ منهما مسائل دقیقه لا یمیّزها إلّا الفقیه الماهر، حتّى أنّ العظماء من الفقهاء قد اشتبه علیهم الأمر فی بعض الفروع و اختلفوا فیها أشدّ الاختلاف کبیع لحم البقر بلحم الغنم متفاضلا، و کذا لبنهما و جلودهما و غیر ذلک.

الترجمه

فرمود: هر کس نادان بمسائل کسب معامله کند در منجلاب ربا فرو افتد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)وصف مالک اشتر

 حکمت ۴۴۳ صبحی صالح

۴۴۳- وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  ) وَ قَدْ جَاءَهُ نَعْیُ الْأَشْتَرِ رَحِمَهُ اللَّهُمَالِکٌ وَ مَا مَالِکٌ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ جَبَلًا لَکَانَ فِنْداً وَ لَوْ کَانَ حَجَراً لَکَانَ صَلْداً لَا یَرْتَقِیهِ الْحَافِرُ وَ لَا یُوفِی عَلَیْهِ الطَّائِرُ

قال الرضی و الفند المنفرد من الجبال

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۱) و قال علیه السّلام و قد جاءه نعى الأشتر رحمه اللَّه: مالک و ما مالک، و اللَّه لو کان جبلا لکان فندا، [و لو کان حجرا لکان صلدا]: لا یرتقیه الحافر، و لا یوفی علیه الطائر. قال الرّضیّ رحمه اللَّه: و الفند المنفرد من الجبال.

الاعراب

مالک، مبتدأ أو فاعل أى مات مالک، و ما استفهامیّه فی معرض التّعجب من مالک و قوّته فی الدین.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: الفند قطعه الجبل طولا و لیس الفند القطعه من الجبل کیفما کانت و لذلک قال علیه السّلام: (لا یرتقیه الحافر) إلى أن قال-  ثمّ وصف تلک القطعه بالعلوّ العظیم فقال (و لا یوفی علیه الطائر) أی لا یصعد علیه، یقال: أوفى فلان على الجبل: أشرف.

أقول: الجملتان بعد الفنذ صفتان له، و قد جعلهما هذا الشارح توضیحا له و فیه نظر.

الترجمه

چون خبر مرگ اشتر را باو دادند فرمود: مالک درگذشت وه چه مالکى بود اگر کوهى بحساب آید یکتا کوهى بود که نه سم‏دارى را توان برآمدن بر آن بود، و نه پرنده ‏اى را نیروى پرواز بر سر آن.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)معنى زهد

 حکمت ۴۳۹ صبحی صالح

۴۳۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ کَلِمَتَیْنِ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ‏ وَ مَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَى الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۷) و قال علیه السّلام: الزّهد کلّه بین کلمتین من القرآن قال اللَّه سبحانه «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»-  ۲۳-  الحدید» و من لم یأس على الماضی و لم یفرح بالاتی فقد أخذ الزّهد بطرفیه.

 

اللغه

(الأسى): الحزن.

المعنى

الزهد هو عدم الرغبه إلى شی‏ء کما قال اللَّه تعالى: «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَهٍ وَ کانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ»-  ۲۰-  یوسف» و دلیل عدم الرغبه فی الدّنیا عدم الحزن على ما فات منها و عدم الفرح بما یأتی منها، فیساوی عند الزاهد وجدان الدنیا و فقدانها، و هذا تعریض على من تظاهر بالزهد بترک العمل و لبس الخشن.

الترجمه

فرمود: تمام معنى زهد در دو کلمه از قرآن قرار دارد خدای سبحان فرماید «تا اندوه نخورند بر آنچه از دست آنها رفته، و شاد نشوند بدانچه بدست آنها آید ۲۳-  الحدید» و کسى که بر گذشته اندوه نخورد و به آینده شاد نشود زهد را از دو سو بدست آورده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۷ صبحی صالح

۴۳۷-وَ سُئِلَ ( علیه ‏السلام  )أَیُّهُمَا أَفْضَلُ الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ فَقَالَ ( علیه‏السلام  )الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَ الْجُودُ یُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۵) و سئل منه علیه السّلام أیّما أفضل العدل أو الجود فقال علیه السّلام: العدل یضع الأمور مواضعها، و الجود یخرجها من جهتها، و العدل سائس عامّ، و الجود عارض خاصّ، فالعدل أشرفهما و أفضلهما.

المعنى

العدل هو الاستقامه فی جمیع شئون الحیاه و التساوی فی الحقوق و المبادلات فرجل عادل یعمل بوظیفته فی جمیع اموره و منها الکسب لمعاشه و رفع حاجته بیده، و جامعه عادله تعطى کلّ ذى حق حقها، فلا یوجد فیها أحد یکفّ نفسه عن العمل لحیاته و یعیش من کدّ ید غیره، و لا یوجد فیها عمل بلا اجره عادله و لا احتکار للثروه و استثمار للأیادی الضعیفه فلا مورد فی الجامعه العادله التی تضع کلّ شی‏ء فی موضعها للجود، فانّه بذل بلا عوض لمن یسئل أو لا یسئل، فانّ المعطی إن أعطى ما احتاج إلیه فی نفسه و عیاله فقد أخرج المال فی غیر جهته، و إن أعطى من فاضل معاشه فقد أخرجه من جهه ادّخاره و جمعه، فانّ جمع المال من الحلال یحاسب علیه و من الحرام موجب للعقاب، و الاخذ إن أخذه لحاجته فقد قصّر فی تحصیل معاشه أو لم یساعده الاجتماع علیه لعدم عدالته، و إن أخذه مزیدا على الحاجه فقد ابتلى بالحرص و الطمع فالجود إخراج للامور عن جهتها العادله مضافا إلى أنّه یدعو إلى الکسل و الافتقار إلى الجواد.

و العدل إذا عمّ و تمّ یسوس النّاس جمیعا فی جمیع الشئون الحیویّه، فلا یبقى‏ذو حاجه للانفاق علیه، و الجود بذل خاص لأفراد خاصّه و عارض مفارق من الاجتماع فقد یکون و قد لا یکون، فلا یصحّ الاعتماد علیه فی إداره الامور.

الترجمه

از آن حضرت پرسش شد که عدالت بهتر است یا جود و سخاوت در پاسخ فرمود: عدالت هر چیزى را در جاى خود قرار مى ‏دهد و نظم اقتصادى و اجتماعى کامل فراهم میکند، ولى جود و بخشش کارها را از مجاری طبیعى خود بیرون مى‏ برد و نظم را برهم مى ‏زند، عدالت سیاست عموم و تدبیر زندگانى براى همه است، ولى جود عارضه مخصوصى است که شامل حال بعضى مى‏ شود پس عدالت أشرف و أفضل است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۲ صبحی صالح

۴۳۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ هُمُ الَّذِینَ نَظَرُوا إِلَى بَاطِنِ الدُّنْیَا إِذَا نَظَرَ النَّاسُ إِلَى ظَاهِرِهَا وَ اشْتَغَلُوا بِآجِلِهَا إِذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعَاجِلِهَا فَأَمَاتُوا مِنْهَا مَا خَشُوا أَنْ یُمِیتَهُمْ وَ تَرَکُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَیَتْرُکُهُمْ وَ رَأَوُا اسْتِکْثَارَ غَیْرِهِمْ مِنْهَا اسْتِقْلَالًا وَ دَرَکَهُمْ لَهَا فَوْتاً

أَعْدَاءُ مَا سَالَمَ النَّاسُ وَ سَلْمُ مَا عَادَى النَّاسُ

بِهِمْ عُلِمَ الْکِتَابُ وَ بِهِ عَلِمُوا وَ بِهِمْ قَامَ الْکِتَابُ وَ بِهِ قَامُوا

لَا یَرَوْنَ مَرْجُوّاً فَوْقَ مَا یَرْجُونَ وَ لَا مَخُوفاً فَوْقَ مَا یَخَافُونَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۱) و قال علیه السّلام: إنّ أولیاء اللَّه هم الّذین نظروا إلى باطن الدّنیا إذا نظر النّاس إلى ظاهرها، و اشتغلوا باجلها إذا اشتغل النّاس بعاجلها، فأماتوا منها ما خشوا أن یمیتهم، و ترکوا منها ما علموا أنّه سیترکهم، و رأوا استکثار غیرهم منها استقلالا، و درکهم لها فوتا، أعداء ما سالم النّاس، و سلم ما عادى النّاس، بهم علم الکتاب و به علموا، و بهم قام الکتاب و [هم‏] به قاموا، لا یرون مرجوّا فوق ما یرجون، و لا مخوفا فوق ما یخافون.

 

المعنى

قال الشارح المعتزلی: هذا یصلح أن تجعله الامامیه شرح حال الأئمه المعصومین على مذهبهم لقوله: فوق ما یرجون بهم علم الکتاب و به علموا، و أمّا نحن فنجعله حال العلماء العارفین.. أقول: ما تبادر إلى فکره من إمام کلامه علیه السّلام إلى شرح حال الأئمه المعصومین علیهم السّلام حق لا یصحّ العدول عنه، و هو معترف بوجود هذه الصفات و الألقاب فیهم علیهم السّلام فیا لیت عرّف أعیان و أشخاص بعض العارفین و الأولیاء غیرهم علیهم السّلام ممّن حازوا هذه الصّفات حتّى نعرفهم و ندرس حالهم، و لو کان قد عرفهم لعرّفهم و لم یکتف بوصفهم العام و ذکرهم على وجه الابهام، و أین اولئک و کم عددهم

الترجمه

فرمود: براستى أولیاء خدا هم آن کسانند که درون دنیا را نگرانند در آن گاه که مردم بظاهر فریبایش چشم دارند، و به آینده و سرانجام مشغولند در حالى که مردم بنقد دنیا سرگرم و در تلاشند، اولیاء حق آنچه از دنیا را که مایه هلاک آنها است چون نفس أمّاره و هوا نابود مى‏ سازند و خود را رها مى‏ نمایند، و آنچه از دنیا که از آنها جدا میشوند وامى‏نهند و بدان زهد مى ‏ورزند و مى‏ دانند هر آنچه از دنیا را که دنیاطلبان فزون مى‏ دانند و افزون مى‏ خواهند اندک و ناچیز است، و رسیدن بدان فوت سعادت و نجاتست، اولیاء خدا دشمن آنچه هستند که مردم دنیاطلب با آن در سازشند و سازگارند با هر که دشمن مردم دنیادار است، بوجود آنها قرآن خدا دانسته شود و بنشانه‏ هاى قرآنى آنها شناخته شوند، کتاب خداى تعالى بوجود آنان برپا است و آنها هستند که بأحکام آن قیام کنند، امیدوارترى از امید مقدّس آنان نیست و بیمناکترى از آنچه در بیم آنند وجود ندارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۱ صبحی صالح

۴۳۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الرِّزْقُ رِزْقَانِ طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ فَمَنْ طَلَبَ الدُّنْیَا طَلَبَهُ الْمَوْتُ حَتَّى یُخْرِجَهُ عَنْهَا وَ مَنْ طَلَبَ الْآخِرَهَ طَلَبَتْهُ الدُّنْیَا حَتَّى یَسْتَوْفِیَ رِزْقَهُ مِنْهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

العاشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۰) و قال علیه السّلام: الرّزق رزقان: طالب، و مطلوب، فمن طلب الدّنیا طلبه الموت حتّى یخرجه عنها، و من طلب الاخره طلبته الدّنیا حتّى یستوفى رزقه منها.

 

المعنى

تقسیم الرزق إلى قسمین باعتبار حال المرزوق، فالرزق الطالب لمن صرف همّه فی أمر آخرته و لا یتوجّه إلى تحصیل الدّنیا لعلوّ همّته، فالرزق المقدّر له یطلبه حتّى یصل إلیه و الکسب بمقدار تحصیل القوت لنفسه و عیاله الواجبى النفقه من طلب الاخره أیضا.

و الرزق المطلوب لمن طلب الدّنیا و لم یهتمّ بالاخره، و هو الذی یطلبه الموت حتّى یخرجه من الدّنیا.

الترجمه

فرمود: روزى دو تا است: یکى جویاى روزی خور است و یکى را جویند، هر کس بدنبال دنیا رود مرگ در دنبال او باشد تا از دنیاش بیرون برد، و هر کس دنبال آخرت رود دنیا بدنبال او باشد تا همه روزى او را بوى بپردازد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۲۷ صبحی صالح

۴۲۷-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مَنْ شَکَا الْحَاجَهَ إِلَى مُؤْمِنٍ فَکَأَنَّهُ شَکَاهَا إِلَى اللَّهِ وَ مَنْ شَکَاهَا إِلَى کَافِرٍ فَکَأَنَّمَا شَکَا اللَّهَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۰۶) و قال علیه السّلام: من شکا الحاجه إلى مؤمن فکأنّه شکاها إلى اللَّه، و من شکاها إلى کافر فکأنّما شکا اللَّه.

المعنى

روى فی الحدیث القدسى أنّه «لا یسعنی أرضی و لا سمائی و لکن یسعنی قلب عبدی المؤمن» و فی حدیث الکافی: لا یزال عبدى یتقرّب إلىّ بالنوافل حتّى کنت سمعه الّذی یسمع به، و بصره الّذی یبصر بهما.. فاذا کان المؤمن بهذه المثابه من القرب إلى اللَّه و ینعکس فی قلبه و إحساسه عنایه اللَّه تعالى و رحمته، فالشکایه إلیه کالشکایه إلى اللَّه تعالى، و لکن الکافر فی جمیع ذلک ضدّ للمؤمن فالشکایه إلیه شکایه من اللَّه عند عدوّه.

الترجمه

فرمود: هر که بمؤمنى شکایت کند مانند آنست که بخدا شکایت کرده، و هر کس بکافری شکایت برد مانند آنست که از خدا شکایت کرده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۹۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۱۹ صبحی صالح

۴۱۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مِسْکِینٌ ابْنُ آدَمَ مَکْتُومُ الْأَجَلِ مَکْنُونُ الْعِلَلِ مَحْفُوظُ الْعَمَلِ تُؤْلِمُهُ الْبَقَّهُ وَ تَقْتُلُهُ الشَّرْقَهُ وَ تُنْتِنُهُ الْعَرْقَهُ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و التسعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۹۸) و قال علیه السّلام: مسکین ابن آدم: مکتوم الأجل، مکنون العلل، محفوظ العمل، تؤلمه البقّه، و تقتله الشّرقه، و تنتنه العرقه.

اللغه

(الشّرقه): المرّه من شرق تقول: و أخذته شرقه کاد یموت منها أی غصّه-  المنجد.

 

الاعراب

مسکین، خبر مقدّم لقوله: ابن آدم، و قال ابن میثم: حذف تنوینه تخفیفا مکتوم، مضاف إلى الأجل و هو نائب عن الفاعل: أی أجله مکتوم، و کذا الکلام فی ما بعده.

المعنى

بیّن علیه السّلام فی کلامه هذا ما أحاط على الانسان من الضّعف و المسکنه فی ذاته و فی مقابل مضادّاته.

أمّا الأوّل فلخّصها فی ثلاث: عدم العلم على مقدار عمره و موعد أجله فهو معرض الهلاک و الموت فی کلّ حال و فی أیّ ساعه فلا سبیل له إلى تحصین حیاته حینا ما، و عدم الثّبات فی صحّه أیّ أجزاء و أعضاء فی وجوده و اکتنان العلل و الأمراض فی وجوده فهو معرض البلاء و المرض فی کلّ حین و لا سبیل إلى تحصین صحّته یوما ما و عدم إمکان صرف النظر عما یرتکبه من الأعمال و کتم ما یرتکبه على کلّ حال فعمله مکتوب محفوظ و هو معرض للسؤال عن صغیره و کبیره کما قال اللَّه تعالى: «وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَهً وَ لا کَبِیرَهً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً»-  ۴۹-  الکهف».

و أمّا الثانی فلخّصها فی ثلاث أیضا: یکون فی ألم من بقّه ضعیفه تقرصه، و تقتله شرقه شربه ماء یشربها، و ینتن من عرقه تعرضه من جوفه فلا یقدر على دفع أهون ما یکرهه و معالجه أصغر ما یضادّه و کان ضعیفا عاجزا فمن أین النخوه و الکبریاء و الغفله

الترجمه

فرمود: بیچاره آدمیزاده، اجلش نهانست، و بیماریش در آستین و آستان و کردارش سپرده بنگهبان، پشّه ‏ای آزارش، و گلوگیرى جرعه آبی کشدش و نم عرقی گند ندهش.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۹۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۱۷ صبحی صالح

۴۱۷-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لِقَائِلٍ قَالَ بِحَضْرَتِهِ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ أَ تَدْرِی مَا الِاسْتِغْفَارُ

الِاسْتِغْفَارُ دَرَجَهُ الْعِلِّیِّینَ وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَى سِتَّهِ مَعَانٍ

أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَى مَا مَضَى

وَ الثَّانِی الْعَزْمُ عَلَى تَرْکِ الْعَوْدِ إِلَیْهِ أَبَداً

وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّیَ إِلَى الْمَخْلُوقِینَ حُقُوقَهُمْ حَتَّى تَلْقَى اللَّهَ أَمْلَسَ لَیْسَ عَلَیْکَ تَبِعَهٌ

وَ الرَّابِعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى کُلِّ فَرِیضَهٍ عَلَیْکَ ضَیَّعْتَهَا فَتُؤَدِّیَ حَقَّهَا

وَ الْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَى اللَّحْمِ‏ الَّذِی نَبَتَ عَلَى السُّحْتِ فَتُذِیبَهُ بِالْأَحْزَانِ حَتَّى تُلْصِقَ الْجِلْدَ بِالْعَظْمِ وَ یَنْشَأَ بَیْنَهُمَا لَحْمٌ جَدِیدٌ وَ السَّادِسُ أَنْ تُذِیقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَهِ کَمَا أَذَقْتَهُ حَلَاوَهَ الْمَعْصِیَهِ فَعِنْدَ ذَلِکَ تَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و التسعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۹۶) و قال علیه السّلام لقائل قال بحضرته «أستغفر اللَّه»: ثکلتک أمّک أ تدری ما الاستغفار إنّ الاستغفار درجه العلّیّین، و هو اسم واقع على ستّه معان: أوّلها النّدم على ما مضى، و الثانی العزم على ترک العود إلیه أبدا، و الثالث أن تؤدّى إلى المخلوقین حقوقهم حتّى تلقى اللَّه أملس لیس علیک تبعه، و الرّابع أن تعمد إلى کلّ فریضه علیک ضیّعتها فتؤدّى حقّها، و الخامس أن تعمد إلى اللّحم الّذی نبت على السّحت فتذیبه بالأحزان حتّى تلصق الجلد بالعظم و ینشأ بینهما لحم جدید، و السّادس أن تذیق الجسم ألم الطّاعه کما أذقته حلاوه المعصیه فعند ذلک تقول: «أستغفر اللَّه».

اللغه

(العلّیّین) جمع فعّیل کضلّیل و خمّیر تقول: هذا رجل علیّ، أی کثیر العلوّ، و منه العلیه للغرفه على إحدى اللغتین، و فسّره الراوندى بأنّه اسم السماء السابعه، و بسدره المنتهى، و بموضع تحت قائمه العرش الیمنى، و بأمکنه فی السّماء و لکن ضعّفها ابن أبی الحدید فی شرحه بوجوه ضعیفه.

اقول: العلّیّین من الملحقات بالجمع المذکر السالم کالسنین، و هو درجه عالیه فیها کتاب الأبرار قال اللَّه تعالى: «کَلَّا إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ لَفِی عِلِّیِّینَ»-  ۱۸ المطفّفین» (السّحت) الحرام، یقال: سحت بالتسکین و سحت بالضّم و أسحت الرجل فی تجارته أی اکتسب السّحت.

الاعراب

درجه العلیّین، على تقدیر حذف مضاف أی لصاحب الاستغفار درجه العلّیین

المعنى

الاستغفار هو طلب المغفره للنّدم على الذّنب بوجه لا یرجع إلیه، أی النّدم خوفا من اللَّه، و ما ذکره علیه السّلام من المعانی شرائط و لوازم للنّدم الحقیقى خوفا من اللَّه تعالى، و لیس الغرض وضع الاستغفار لمعنى جدید شرعی کما ذکره ابن میثم قال: ظاهر کلامه یقتضى أنّ اسم الاستغفار الحقّ الذی له درجه العلّیین و یستحقّها صاحبها به واقع على مجموع المعانی الستّه الّتی أشار إلیها و ذکرها لیتعرّف حقیقته منها، و یکون إراده هذا المعنى من لفظ الاستغفار بعرف جدید شرعی.

أقول: المقصود من اطلاقه على ستّه معان أنها آثار الندم و الانابه إلى اللَّه لا أنّها أجزاء لمفهومه.

الترجمه

بکسى که در حضورش گفت «أستغفر اللَّه» فرمود: مادرت بر تو بگرید آیا مى ‏دانى استغفار چیست استغفار درجه علیّین است و آن نامی است که بر شش معنا إطلاق مى‏ شود:

۱-  پشیمانى از آنچه گذشته

۲-  تصمیم ابدی بر ترک بازگشت بدان

۳-  این که حقوق مردمى که برده‏اى بدانها بپردازى تا خدا را پاک ملاقات کنى‏و بر تو بدهکارى نباشد

۴-  آنکه توجّه کنی بهر واجبى که آنرا ضایع کردی و حقّش را أدا کنی

۵-  توجّه کنى بگوشتى که از حرام بر تو روئیده و آنرا بر اندوه از گناه خود آب کنی تا پوستت باستخوانت بچسبد و گوشت تازه میان آنها بروید

۶-  بتنت سختى طاعت بچشانى چنانچه شیرینى گناهش چشاندى و آن گاه بگوئى: «أستغفر اللَّه».

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۹۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)وصف دنیا

 حکمت ۴۱۵ صبحی صالح

۴۱۵-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )فِی صِفَهِ الدُّنْیَا:

تَغُرُّ وَ تَضُرُّ وَ تَمُرُّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ یَرْضَهَا ثَوَاباً لِأَوْلِیَائِهِ وَ لَا عِقَاباً لِأَعْدَائِهِ

وَ إِنَّ أَهْلَ الدُّنْیَا کَرَکْبٍ بَیْنَا هُمْ حَلُّوا إِذْ صَاحَ بِهِمْ سَائِقُهُمْ فَارْتَحَلُوا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و التسعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۹۴) و قال علیه السّلام فی صفه الدّنیا: الدّنیا تغرّ و تضرّ و تمرّ إنّ اللَّه سبحانه لم یرضها ثوابا لأولیائه، و لا عقابا لأعدائه، و إنّ أهل الدّنیا کرکب بیناهم حلّوا إذ صاح بهم سائقهم، فارتحلوا.

الاعراب

تغرّ مضارع غرّ بصیغه المؤنث و فاعله هی مستتر فیه ترجع إلى مبتدأ محذوف و هى «الدّنیا» و ما بعدها عطف علیها. ثوابا تمیز، بینا ظرف مضاف إلى قوله: «هم».

المعنى

وصف علیه السّلام الدّنیا بأنها تغرّ المائل إلیها بزینتها و بهرجها و آمالها، و تضرّ من توجّه إلیها بما فیها من المصائب و المحن و الدسائس و الفتن، و لا تفى لطلابها بما وعدتهم بل تترکهم و تمرّ عنهم و تذیقهم مراره الفراق و ألم الاشتیاق، فلا خیر فیها حتّى لم یرضها اللَّه تعالى ثوابا و أجرا لأولیائه فیعطیها إیّاهم فی مقابل أعمالهم و لم یجعل ما فیها من الألم و المشقّه عقابا لأعدائه بما ارتکبوه من الجرائم‏ بل أخّر عقابهم للاخره.

ثمّ أشار إلى دلیل ما قال: بأنّ الدّنیا سریعه الزوال، و أهلها على اهبه السّفر و الاستعجال، فلا مجال فیها لاعطاء الثواب على الأولیاء، و لا إجراء العقاب على الأعداء فأهل الدّنیا کرکب سائرین نزلوا فیها للاستراحه، و لکن بیناهم حلّوا رحالهم إذا ناداهم سائقهم للرّحیل فارتحلوا إلى الدّار الاخره.

الترجمه

در وصف دنیا فرمود: مى‏ فریبد و زیان مى رساند و مى‏ گذرد، راستى که خداوند تعالى آنرا براى پاداش دوستانش نپسندید، و براى کیفر دشمنانش هم برنگزید و راستى که أهل دنیا چون کاروانى باشند که تا بار گشودند، قافله ‏سالارشان فریاد کشد بار کنید و بکوچید.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۹۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۱۲ صبحی صالح

۴۱۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )کَفَاکَ أَدَباً لِنَفْسِکَ اجْتِنَابُ مَا تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِکَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و التسعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۹۲) و قال علیه السّلام: کفاک أدبا لنفسک اجتناب ما تکرهه من غیرک.

المعنى

یرى الانسان عیوب غیره أوضح و أسهل من عیوب نفسه، لأنّه ینظر إلى‏ عیوب غیره و یشتغل عن عیوب نفسه، و لأنّه یحبّ ذاته حتّى یخفى علیه عیوبها فینبّه علیه السّلام إلى أنّ الغیر مرآه لکشف العیوب و الرذائل، و ینبغی أن یتعلّم منها کشف عیوب النفس و فهمها و الاجتناب منها، و حکى أنه قیل للقمان: ممّن تعلّمت الأدب فأجاب: ممن لا أدب له.

الترجمه

فرمود: براى ادب‏ آموزى خودت همین بس که آنچه را از دیگران بد دارى فرو گزارى.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۸۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)معنى کلمه «لا حول و لا قوّه إلّا باللّه»

 حکمت ۴۰۴ صبحی صالح

۴۰۴-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَعْنَى قَوْلِهِمْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ

إِنَّا لَا نَمْلِکُ مَعَ اللَّهِ شَیْئاً وَ لَا نَمْلِکُ إِلَّا مَا مَلَّکَنَا فَمَتَى مَلَّکَنَا مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنَّا کَلَّفَنَا وَ مَتَى أَخَذَهُ مِنَّا وَضَعَ تَکْلِیفَهُ عَنَّا

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الثمانون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۸۴) و قال علیه السّلام و قد سئل عن معنى قولهم «لا حول و لا قوّه إلّا باللّه»: إنّا لا نملک مع اللَّه شیئا، و لا نملک إلّا ما ملّکنا فمتى ملّکنا ما هو أملک به منّا کلّفنا، و متى أخذه منّا وضع تکلیفه عنّا.

المعنى

الظاهر أنّ مقصد السائل أنّه إذا لم یکن للانسان حول و لا قوّه إلّا باللّه یلزم الجبر، لأنّ کلّ عمل یصدر عن الانسان یحتاج إلى الحول أی الحرکه نحو الفعل و إلى القوّه أی استطاعه العمل، فاذا کان الحول و القوّه فی العمل للّه فلا اختیار للعبد فی عمله و یلزم الجبر.

فأجاب علیه السّلام أنّ هذه الجمله ناظره إلى ما قبل الاختیار، فالمقصود منه أنّا لا نملک شیئا إلّا ما أوجده اللَّه لنا کأصل ایجادنا، فمبادی الفعل کالمیل و التصوّر امور أوجدها اللَّه لنا کالشرائط العامّه للتکلیف من العلم و القدره، و کان من الامور الّتی ملکنا اللَّه إیّاه کالاختیار الّذی هو الشرط الأساسى للتکلیف، و بعد ما ملکنا شرائط التکلیف کلّفنا، فیتوجه إلینا المسئولیه فی الطاعه و العصیان، و إذا أخذ منّا شرائط التکلیف و مبادیها کلّها أو بعضها یسقط التکلیف، و أهمّ شرائطها القدره و الاختیار، فمعنى هذه الکلمه یؤیّد الاختیار و لا ینافیه.

الترجمه

در پاسخ پرسش از معنى کلمه «لا حول و لا قوّه إلّا باللّه» فرمود: براستى که ما در برابر خدا چیزى نداریم و داراى چیزى نباشیم، مگر همان را که خداوند بما داده باشد، و چون آنچه را که از ما دارنده‏تر است بما بدهد ما را مکلّف مى‏ سازد، و هر گاه آنرا از ما بگیرد تکلیفش را هم برمیدارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۸۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۳۹۶ صبحی صالح

۳۹۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ

وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ

وَ مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً

وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثمانون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۸۰) و قال علیه السّلام: المنیّه و لا الدّنیّه، و التّقلل و لا التّوسّل و من لم یعط قاعدا لم یعط قائما، و الدّهر یومان: یوم لک، و یوم علیک، فإذا کان لک فلا تبطر، و إذا کان علیک فاصبر.

اللغه

(المنیّه): الموت (الدنیّه): فعیله من الدنائه و هی الخسّه و العار.

الاعراب

قال ابن میثم: المنیّه مبتدأ دلّ على خبره بقوله: و لا الدنیّه أی أسهل من الدّنیّه.

أقول: فیه ضعف لأنّه لا یستقیم حینئذ عطف و لا الدنیّه علیها، لأنه یصیر الجمله بعد ذکر المبتدأ المقدّر هکذا المنیّه أسهل من الدنیّه و لا الدنیّه و لا یخفى سماجته، و الأولى أن یقال: إنّ المنیّه اسم لکان التامّه المقدّره بقرینه المقام أی کانت المنیّه و لا الدنیّه، و هکذا الکلام فی قوله: التقلل و لا التوسّل.

المعنى

حکمته الاولى جمله تنبأ عن الشرف و الحمیّه الرجولیّه، فالانسان الشریف و الرّجل الحمىّ یختار الموت بالعزّه على الحیاه فی الذلّه و الاسر کما أفاده الامام علیه السّلام الشهید فی خطبته الشهیره یوم عاشورا فقال: «ألا إنّ الدّعی ابن الدّعی قد رکز بین اثنتین‏ بین السلّه و الذلّه و هیهات أخذ الدّنیّه أبى اللَّه ذلک و رسوله و جدود طابت و حجور طهرت و انوف حمیّه و نفوس أبیّه و لا تؤثر مصارع اللئام على مصارع الکرام» و الحکمه الثانیه تنبأ عن النبل و الکرامه و مناعه النفس فالرّجل النبیل یختار القناعه و الاکتفاء بالمیسور عن التّوسل بالمزید هنا وهنا.

ثمّ أشار إلى أنّ مزید الطلب لا یزید فی الرزق المقدّر فمن لم یعط و هو قاعد فی بیته یکتفى بأجمل الطلب لا یعطى بالقیام و الکدّ وراء الرّزق و مزیده.

ثمّ أشار إلى حفظ الاعتدال فی کلّ حال و قال: إذا أقبل علیک الدّنیا و نلت بالمال و الجاه فلا تبطر و لا تسرف فی المعیشه، و إذا ضاق علیک الزّمان و بلیت بالفقر و البؤس فاصبر حتّى یأتیک الفرج.

الترجمه

فرمود: مرگ باشد و زبونى نباشد، کم باشد و دست نیاز دراز نشود، اگر بهر کس که آرام دارد ندادند اگر هم بجنبد و برپا شود و یورش برد ندهند، روزگار برای تو دو روز است: روزی که بسود تو است، و روزى که بزیان و کم بود تو است در روزى که سودمند و توانگرى، خوشگذرانی را از حد مگزران، و چون گرفتار روز کمبود و بینوائى شدى بردبار باش.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۳۹۲ صبحی صالح

۳۹۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )تَکَلَّمُوا تُعْرَفُوا فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و السبعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۷۶) و قال علیه السّلام: تکلّموا تعرفوا فإنّ المرء مخبوء تحت لسانه.

المعنى

قد وصّى علیه السّلام فی غیر واحد من حکمه بتقلیل الکلام و ملازمه الصّمت و قد أمر فی هذه الحکمه بالتکلّم لتعریف المتکلّم نفسه، و ذلک لأنّ بعض الکلام واجب و بعضه حسن فی محلّه، و لیس الصموت و السکوت حسنا على وجه الاطلاق، و من الموارد الّتی یستحسن فیه الکلام و ربّما یجب فی مقام تعریف الانسان نفسه فانّ لکلّ شخص قدرا و حرمه بمقدار علمه و معرفته، و معرّف العلم و المعرفه هو التکلّم بل الکلام موجب لمعرفه الانسان من نواح شتّى لها تأثیر فی معاملته و معاشرته و کثیر من اموره فقال علیه السّلام: یلزم علیکم الکلام لتعرفوا به.

الترجمه

فرمود: سخن گوئید تا شناخته شوید زیرا هر کس زیر زبان خود پنهانست.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۷۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)وصف دنیا

 حکمت ۳۸۵ صبحی صالح

۳۸۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَى اللَّهِ أَنَّهُ لَا یُعْصَى إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بِتَرْکِهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السبعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۷۰) و قال علیه السّلام: من هوان الدّنیا على اللَّه أنّه لا یعصى‏ إلّا فیها، و لا ینال ما عنده إلّا بترکها.

المعنى

الربوبیّه فی أعلى درجات الوجود و النور المطلق، و الدّنیا فی أسفل درکات الکون و یکاد أن یکون عدما و ظلمات بعضها فوق بعض، و هذا معنى هوان الدّنیا و بیان أنّها فی حدود عالم الوجود المطلق، و علامته أنّ اللَّه یعصى فیها فکان اللَّه لا یحسبها فی محیط ملکه الواسع اللّا یتناهى و لا ینال ما عند اللَّه إلّا بترکها و الخروج منها إلى عالم القدس الإلهی.

الترجمه

فرمود: از زبونى دنیا است که خداوند جز در آن نافرمانى نشود، و بدانچه در مائده لطف او است نتوان رسید مگر بگذشتن از آن.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۳۸۱ صبحی صالح

۳۸۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْکَلَامُ فِی وَثَاقِکَ مَا لَمْ تَتَکَلَّمْ بِهِ فَإِذَا تَکَلَّمْتَ بِهِ صِرْتَ فِی وَثَاقِهِ فَاخْزُنْ لِسَانَکَ کَمَا تَخْزُنُ ذَهَبَکَ وَ وَرِقَکَ فَرُبَّ کَلِمَهٍ سَلَبَتْ نِعْمَهً وَ جَلَبَتْ نِقْمَهً

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الستون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۶۶) و قال علیه السّلام: الکلام فی وثاقک ما لم تتکلّم به، فإذا تکلّمت به صرت فی وثاقه، فاخزن لسانک کما تخزن ذهبک و ورقک، فربّ کلمه سلبت نعمه و جلبت نقمه.

اللغه

(الوثاق): الحبل الّذی یشدّ به الأسیر.

المعنى

قد حرّض علیه السّلام على حفظ اللسان و ملازمه الصمت بوجهین لطیفین:

۱-  أفاد أنّ الکلام عبد للانسان و أسیر عنده ما دام لم یتفوّه به و لم یطلقه من لسانه، و لکن لما تکلّم و أطلقه ینعکس الأمر فیصیر الانسان أسیرا له و مسئولا عنه عند اللَّه و عند النّاس.

۲-  أنّ اللّسان من أغلا أعضاء الانسان فکانه ذهب عالم وجوده، فینبغی أن یخزنه و لا یشغله بالکلام لیظهر على الأنام، کما یخزن الذّهب و الورق و یخفیان عن أعین النّاس، ثمّ نبّه علیه السّلام على أنّه ربّ کلمه سلبت نعمه و جلبت نقمه، و هذا هو سرّ هذه الحکمه.

 

الترجمه

فرمود: تا نگفته باشی سخن را در بند خودداری و چون گفتی خود را در بند سخن انداختی و أسیر آن ساختی، زبانت را زرت شمار و آنرا در گنج دار چونان که زر و سیمت را گنج کنى، بسا یک کلمه نعمتی را بر باید و بلائى را بگشاید.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)اقسام رزق

 حکمت ۳۷۹ صبحی صالح

۳۷۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )یَا ابْنَ آدَمَ الرِّزْقُ رِزْقَانِ رِزْقٌ تَطْلُبُهُ وَ رِزْقٌ یَطْلُبُکَ فَإِنْ لَمْ تَأْتِهِ أَتَاکَ فَلَا تَحْمِلْ هَمَّ سَنَتِکَ عَلَى هَمِّ یَوْمِکَ کَفَاکَ کُلُّ یَوْمٍ عَلَى مَا فِیهِ فَإِنْ تَکُنِ السَّنَهُ مِنْ عُمُرِکَ فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَیُؤْتِیکَ فِی کُلِّ غَدٍ جَدِیدٍ مَا قَسَمَ لَکَ وَ إِنْ لَمْ تَکُنِ السَّنَهُ مِنْ عُمُرِکَ فَمَا تَصْنَعُ بِالْهَمِّ فِیمَا لَیْسَ لَکَوَ لَنْ یَسْبِقَکَ إِلَى رِزْقِکَ طَالِبٌ وَ لَنْ یَغْلِبَکَ عَلَیْهِ غَالِبٌ وَ لَنْ یُبْطِئَ عَنْکَ مَا قَدْ قُدِّرَ لَکَ

قال الرضی و قد مضى هذا الکلام فیما تقدم من هذا الباب إلا أنه هاهنا أوضح و أشرح فلذلک کررناه على القاعده المقرره فی أول الکتاب

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الستون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۶۴) و قال علیه السّلام: [یا ابن آدم‏] الرّزق رزقان: رزق تطلبه و رزق یطلبک فإن لم تأته أتاک، فلا تحمل همّ سنتک على همّ یومک، کفاک کلّ یوم ما فیه، فإن تکن السّنه من عمرک فإنّ اللَّه تعالى [جدّه‏] سیؤتیک فی کلّ غد جدید ما قسم لک، و إن لم تکن السّنه من عمرک فما تصنع بالهمّ لما لیس لک، و لن یسبقک إلى رزقک طالب و لن یغلبک علیه غالب، و لن یبطى‏ء عنک ما قد قدّر لک. قال الرّضیّ: قد مضى هذا الکلام فیما تقدّم من هذا الباب إلّا أنه ههنا أوضح و أشرح فلذلک کرّرناه على القاعده المقرّره فی أوّل الکتاب.

المعنى

یظهر من کلامه علیه السّلام هذا أنّ الرزق ینقسم إلى مکتسب و إلى مقدّر فللطلب و الکسب أثر فی الرّزق، و معناه أنّ الرزق قد یکون مثبتا فی لوح القضاء الالهی معلّقا على شرط کالطلب و الدّعاء، فان حصل شرطه وصل إلى صاحبه، و إن لم یحصل لم‏ یصل، و قد یکون مثبتا فی لوح القدر غیر مشروط بشرط فیصل إلى صاحبه على کلّ حال.

و ظاهره بل صریحه أنّ القسم الثانی عامّ لکلّ فرد و لکنه مشروط بیومه فالرّزق المقدّر لکلّ فرد یصل إلیه فی کل یوم و لا یتقدّم على حینه، و غرضه التنفیر عن الاهتمام بالدّنیا و مزید الاشتغال بها عن العباده و الذّکر و الاهتمام بادّخار الرزق فقال (فانّ اللَّه تعالى سیؤتیک فی کلّ غد جدید ما قسّم لک).

الترجمه

فرمود: اى آدمیزاده روزى دو روزیست: یک روزى که در جستجوى آنی، و یک روزی که خود در جستجوی تو است و اگر بدنبالش نروى بدنبالت آید، نباید اندوه یک سال را بر یک روز خود تحمیل کنی، هر روز که برآید تو را کفایت روزى نماید، اگر این سال آینده از عمر تو باشد براستی که خداى تعالى در هر روز تازه‏ اى آنچه برایت قسمت مقدّر شده بتو مى‏ دهد، و اگر این سال از عمر تو نباشد تو را چه کار که اندوه آنچه را بتو مربوط نیست بخوری، هرگز هیچ جوینده ‏اى بروزى تو پیشدستى نکند، و هرگز هیچ غالبى بر تو در آن غلبه نکند، و هرگز آنچه برایت مقدّر شده از تو کندی ندارد و تأخیر نیفتد.

سید رضى رحمه اللَّه فرماید: گذشت سخن در این باره در آنچه پیش از این باب گذشت، جز این که در اینجا واضح‏تر و روشنتر أدا شده و از این جهت با طبق آنچه در آغاز کتاب دستور نهادیم بتکرار آن پرداختیم.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۶۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)مراتب جهاد

 حکمت ۳۷۵ صبحی صالح

۳۷۵-وَ عَنْ أَبِی جُحَیْفَهَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ( علیه‏السلام  )یَقُولُ:

أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَادِ الْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ ثُمَّ بِأَلْسِنَتِکُمْ ثُمَّ بِقُلُوبِکُمْ

فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بِقَلْبِهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الستون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۶۰) و عن أبی جحیفه قال: سمعت أمیر المؤمنین علیه السّلام یقول: [إنّ‏] أول ما تغلبون علیه من الجهاد الجهاد بأیدیکم ثمّ بألسنتکم ثمّ بقلوبکم، فمن لم یعرف بقلبه معروفا، و لم ینکر منکرا قلب فجعل أعلاه أسفله و أسفله أعلاه.

 

المعنى

أخبر علیه السّلام فی هذا الکلام إلى تسلّط الجائرین على حکومه الاسلام فیسلبون من المسلمین المؤمنین القوّه و القدره على إجراء أحکام الدّین و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فلم یکن لهم إمام ظاهر قاهر یمنع من المناهی و یجری الحدود على من ارتکب المعاصی فیکتفون بالوعظ و الانذار باللّسان، فلمّا استکمل سلطه الغاصب منع من ذلک فلا یقدرون على أداء الوظیفه باللّسان أیضا. ثمّ إذا دام ملک الجور و الباطل و نشأ بینهم الولدان الأصاغر لا یحصل لهم ملکه الایمان و الاعتقاد، فلا ینکرون المنکر بقلوبهم، بل یصیر المنکر معروفا و المعروف منکرا فینتکس قلوبهم و یدرکون الحق باطلا، و الباطل حقا فقوله علیه السّلام (جعل أعلاه أسفله) کنایه عن درک خلاف الحق و الواقع. قال الشارح المعتزلی: و من یقول بالأنفس الجسمانیه، و أنها بعد المفارقه یصعد بعضها إلى العالم العلوی، و هی نفوس الأبرار، و بعضها ینزل إلى المرکز و هی نفوس الأشرار، یتأوّل هذا الکلام على مذهبه، فیقول: إنّ من لا یعرف بقلبه معروفا أی لا یعرف من نفسه باعثا علیه و لا متقاضیا بفعله، و لا ینکر بقلبه منکرا أى لا یأنف منه و لا یستقبحه و یمتعض من فعله یقلب نفسه الّتی کان سبیلها أن تصعد إلى عالمها فتجعل هاویه فی حضیض الأرض، و ذلک عندهم هو العذاب و العقاب-  انتهى.

الترجمه

أبی جحیفه گوید: شنیدم أمیر المؤمنین مى‏ فرمود: نخست چیزى که از وظیفه جهاد از دست شما گرفته شود جهاد با دست است، و سپس جهاد با زبان، و سپس جهاد با دل، و کسى که از دل شناساى معروف نباشد و با دل منکر را ناپسند نداند دلش وارونه شده و سروته گردیده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۵۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)مراتب نهی ازمنکر

 

حکمت ۳۷۴ صبحی صالح

۳۷۴-وَ فِی کَلَامٍ آخَرَ لَهُ یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَى فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ فَذَلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ

وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَهً

وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ وَ التَّارِکُ بِیَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَذَلِکَ الَّذِی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّکَ بِوَاحِدَهٍ

وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَ قَلْبِهِ وَ یَدِهِ فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ

وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْکَرِ إِلَّا کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ

وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و الخمسون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۵۹) و قال علیه السّلام فی کلام آخر له یجری هذا المجرى: فمنهم المنکر للمنکر بیده و لسانه و قلبه فذلک المستکمل لخصال الخیر و منهم المنکر بلسانه و قلبه و التّارک بیده فذلک متمسّک بخصلتین من خصال الخیر و مضیّع خصله، و منهم المنکر بقلبه، و التّارک بیده و لسانه فذلک الّذی ضیّع أشرف الخصلتین من الثّلاث و تمسّک بواحده، و منهم تارک لإنکار المنکر بلسانه و قلبه و یده فذلک میّت الأحیاء، و ما أعمال البرّ کلّها و الجهاد فی سبیل اللَّه عند الأمر بالمعروف و النّهى عن المنکر إلّا کنفثه فی بحر لجّیّ، و إنّ الأمر بالمعروف و النّهى عن المنکر لا یقرّبان من أجل، و لا ینقصان من رزق، و أفضل من ذلک [کلّه‏] کلمه عدل عند إمام جائر.

 

 اللغه

(لجّه) الماء: أعظمه و بحر لجّى ذو ماء عظیم، و (النفثه): المرّه من نفثت الماء من فمی أی قذفته بقوّه.

المعنى

المعروف و المنکر یطلق على الواجب و الحرام فی قول الفقهاء: «یجب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر» لأنّ ظاهر لفظ المنکر القبیح الّذی یرادف الفحشاء و یقارنه فی آیات القرآن کما قال تعالى: «إِنَّ الصَّلاهَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» ۴۵-  العنکبوت» و أمّا المعروف فیختصّ بالواجب بقرینه وجوب الأمر به، و أمّا إذا کان مندوبا أو مباحا فلا یجب الأمر به، کما أنّ لفظ الأمر المتعلّق به یخصّصه بالوجوب، لأنّ الأمر المطلق یفید الوجوب. و الأمر بالمعروف کالنهی عن المنکر یجبان بشرائط مقرّره فی مقامه، و لهما مراتب کما ذکرنا، یسقط وجوب کلّ مرتبه غیر مقدوره و ینتقل إلى مرتبه نازله حتّى ینتهی إلى الانکار بالقلب الّذی هو واجب بالنسبه إلى المنکر مطلقا. و لکن المستفاد من کلامه هذا علیه السّلام أمر أهمّ و أتمّ و یشبه أن یکون مقصوده الاعانه على الخیر المطلق و الدّفاع عن الشرّ المطلق، فأشار إلى أنّ أهل الخیر ینقسمون إلى ثلاث مراتب باعتبار استعداداتهم و جوهر ذاتهم. فمنهم خیّرون مطلقا و طاردون للشرّ و المنکر بالید و اللّسان و القلب، و هم المهذّبون و واصلون إلى أعلى درجات الخیر المعبّر عنه فی الفلسفه التربویه الفارسیه بقولهم «پندار نیک، کردار نیک، گفتار نیک». و منهم من حاز الدرجه الثانیه، و هو المنکر بلسانه و قلبه و التارک بیده، یعنی بلغ فی التربیه الاخلاقیه إلى حیث صار لسانه خیّرا و داعیا إلى الخیر و قلبه طاهرا ینوی الخیر، و لکن لم یصر عمله خیرا مطلقا فذلک حصّل خصلتین من خصال الخیر و منهم المنکر بقلبه، أی نیّته الخیر و لکن لم یملک لسانه و یده لیکونا ممحّضا للخیر و داعیا إلیه بوجه مطلق، فقد ذهب منه أشرف الخصلتین.

 

و الدّلیل على إراده هذا المعنى العامّ التامّ قوله (و ما أعمال البرّ کلّها و الجهاد فی سبیل اللَّه عند الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر إلّا کنفثه فی بحر لجّى) فکلامه علیه السّلام یرجع إلى الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر بالنظر إلى الوجهه الأخلاقیه للامر و الناهی، لا بالنظر إلى حکمه الفقهی المعنون فی کتاب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فی الفقه.

الترجمه

در سخن دیگر آن حضرت که در این باب است چنین فرماید: برخی از آنان منکر را بدست و زبان و دل برانند و آن کسی است که همه خصائل نیکى را کامل کرده، و برخی منکر را با زبان و دل برانند و دست را وانهند این دو خصلت خیر را داراست و یک خصلت را ضایع گزارده، و برخی تنها بهمان دل خود انکار منکر کند و با دست زبان تارک آن باشد اینست که أشرف خصال را نهاده و بیکى از آن سه تمسّک دارد، و برخی انکار منکر را با زبان و دل و دست همه وانهاده او چون مرده‏ایست میان زنده‏ها، و همه کردارهاى نیک و حتّى جهاد و جانبازى در راه خدا نسبت بأمر بمعروف و نهی از منکر چون مشتى آبست در دریاى ژرف و براستى که أمر بمعروف و نهی از منکر مرگ مقدّر را جلوتر نیندازند، و مایه نقصان روزی مقدّر نباشند، و بهتر از همه اینها یک کلمه حق و عدالتی است که در برابر پیشواى ستمگری گفته شود.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۵۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۳۷۲ صبحی صالح

۳۷۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )لِجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ یَا جَابِرُ قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا بِأَرْبَعَهٍ عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ وَ جَاهِلٍ لَا یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ جَوَادٍ لَا یَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ وَ فَقِیرٍ لَا یَبِیعُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ

فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بِدُنْیَاهُ

یَا جَابِرُ مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَیْهِ کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاسِ إِلَیْهِ فَمَنْ قَامَ لِلَّهِ فِیهَا بِمَا یَجِبُ فِیهَا عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ فِیهَا بِمَا یَجِبُ عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و الخمسون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۵۷) و قال علیه السّلام لجابر بن عبد اللَّه الأنصاری: یا جابر، قوام [الدّین و-  ج ۱۹ ابن أبی الحدید ط مصر] الدّنیا بأربعه: عالم مستعمل علمه، و جاهل لا یستنکف أن یتعلّم، و جواد لا یبخل بمعروفه، و فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه، فإذا ضیّع العالم علمه استنکف الجاهل أن یتعلّم، و إذا بخل الغنىّ بمعروفه باع الفقیر آخرته بدنیاه. یا جابر، من کثرت نعم اللَّه علیه کثرت حوائج النّاس إلیه فمن قام للّه فیها بما یجب فیها عرّضها للدّوام و البقاء، و من لم یقم فیها بما یجب عرّضها للزّوال و الفناء.

المعنى

العلم مصباح الهدایه للجامعه البشریّه فی شتّى نواحى حیاته، و لا یمکن الارتقاء فی الشئون المعنویّه و المادیّه و الروحیّه و الجسمیّه و الدینیّه و الدنیویّه إلّا بالعلم و المعرفه، و إنّما یثمر العلم فی ترقیه شئون الحیاه باستعماله و العمل به، و إلّا فمجرّد الصور الذهنیّه لا تفید شیئا إذا لم تقترن بالعمل و لا تقع فی سبیل الاستفاده و الاجراء. و حیث إنّ العلم قائم بوجود العالم و العالم معرض للموت و الفناء کسائر الأفراد فلا بدّ من بقاء العلم و العالم من وجود المتعلّم و المستفید لیقوم التّلمیذ مقام الاستاذ إذا مات أو عجز عن العمل، فالجاهل المتعلّم هو الرکن الثانی لقوام العالم و بقائه. و حیث إنّ العمل بالعلم و تعلیمه و إبقائه یحتاج إلى مصارف مالیّه من معاش العالم و مصارف تحصیل المتعلّم و المدارس و المکاتب و الکتب المحتاج إلیها لحفظ العلم و للتعلیم، فلا بدّ من وجود الأفراد ذوی الثروه و الجود لیصرفوا مالهم فی هذا السبیل و ینشئوا مدارس و مکاتب و خزنه الکتب و یبنوا جامعات و مساجد للدّرس و العباده، فهذا هو الرکن الثالث لقوام الدّین و الدّنیا. و حیث إنّ الفقر و الحاجه ماسّه بالاجتماع البشری من وجوه شتّى فلا بدّ من حسن النظام الاجتماعی أن یکون الفقیر صابرا دیّنا لا یبیع آخرته بدنیاه فیرتکب الجرائم المخلّ بنظام الاجتماع کالسرقه و الخیانه و الضوضاء، فیصیر الفقیر الصابر الدّین هو الرکن الرابع. و کلّ هذه الأرکان الأربعه یرتبط بعضها ببعض و إذا اخلّ منها رکن یسرى خلله إلى سائر الأرکان، فاذا ضیّع العالم علمه استنکف الجاهل من التعلّم لما رأى من عدم فائده العلم مع الصّعوبه فی طریق تحصیله، و إذا بخل الغنیّ بمعروفه الواجب علیه فی صرف ماله اختلّ نظام العلم و المعرفه و ینقص التربیه المؤثّره فی نفوس الفقراء فصاروا جهله غیر مثقفین و یبیعوا الاخره بالدّنیا، و یرتکبوا الجرائم العظمى. و نبّه علیه السّلام فی آخر کلامه إلى أنّ شکر نعم اللَّه من العلم و المال و غیرهما بالقیام فیها بما یجب من بذلها للمستحقّ و صرفها فی مصارفها، و إلّا فیکون کفرانا لها موجبا لزوالها و فنائها.

الترجمه

بجابر بن عبد اللَّه أنصارى فرمود: أی جابر نظام جهان بر چهار پایه استوار است دانشمندى که علم خود را بکار بندد، و نادانى که از آموختن دانش سرباز نزند و بخشنده ‏اى که از صرف مال خود دریغ نورزد، و فقیرى که آخرتش را بدنیا نفروشد و چون دانشمند علم خود را ضایع گذاشت و بدان عمل نکرد، نادان از تحصیل و آموختن علم روگردان مى‏ شود، و چون توانگر بمال خود دریغ کرد و بمصرف شایسته صرف نکرد فقیر هم آخرتش را بدنیا بفروشد. اى جابر هر کس نعمت فراوان خدا را داشت نیاز مردم بوى بسیار گردد و هر کس براى خدا بدانچه در شکر نعمتش باید قیام کند آن نعمت را در معرض دوام و پایش نهاده، و هر کس بدانچه بایدش در نعمت حق قیام نکند آنرا در معرض زوال و فنا در آورده و از دست بدهد.

علی با جابر انصارى راد
حکیمانه چنین داد سخن داد

که ای جابر قوام دین و دنیا
بود بر چار پایه پاى بر جا

بدانشمند اندر کار دانش
بدانشجوى باهوش پر ارزش‏

بثروتمند راد با سخاوت‏
که صرف حق نماید مال و ثروت‏

بدرویش صبور با دیانت
که نفروشد بدنیا دین و ملّت‏

چه دانا علم خود را کرد ضایع‏
ز کسب علم نادان گشت مانع‏

توانگر چون باحسان بخل ورزید
فقیر از آخرت چشمان بپوشید

أیا جابر هر آن کس نعمت افزود
نیاز مردمان بر خود بیفزود

اگر صرف نعم در راه حق کرد
دوام نعمتش را مستحق کرد

و گر در راه باطل صرف سازد
بزودی نعمت خود را ببازد

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۵۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)پیش گویی وپیش بینی

حکمت ۳۶۹ صبحی صالح

۳۶۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَبْقَى فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ وَ مَسَاجِدُهُمْ یَوْمَئِذٍ عَامِرَهٌ مِنَ الْبِنَاءِ خَرَابٌ مِنَ الْهُدَى سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ

مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَهُ وَ إِلَیْهِمْ تَأْوِی الْخَطِیئَهُ یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِیهَا وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَیْهَا یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَبِی حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَى أُولَئِکَ فِتْنَهً تَتْرُکُ الْحَلِیمَ فِیهَا حَیْرَانَ وَ قَدْ فَعَلَ وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللَّهَ عَثْرَهَ الْغَفْلَهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الخمسون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۵۴) و قال علیه السّلام: یأتی على النّاس زمان لا یبقى فیهم من القرآن إلّا رسمه، و من الإسلام إلّا اسمه، و مساجدهم یومئذ عامره من البناءخراب من الهدى، سکّانها و عمّارها شرّ أهل الأرض، منهم تخرج الفتنه، و إلیهم تأوى الخطیئه، یردّون من شذّ عنها فیها، و یسوقون من تأخّر عنها إلیها، یقول اللَّه سبحانه: فی حلفت لأبعثنّ على أولئک فتنه أترک الحکیم [تترک الحلیم‏] فیها حیران، و قد فعل، و نحن نستقیل اللَّه عثره الغفله.

المعنى

قال ابن میثم: رسم القرآن أثره و هو تلاوته.

أقول: الظاهر أنّ المراد من رسم القرآن خطوطه و نقوشه، فانه المفهوم من رسم الخطّ و رسم المصحف فانّه قلّ فی زماننا هذا تلاوه القرآن و کثر طبعه و نشره و هل یشمل کلامه علیه السّلام لزمانه أم هو إخبار عمّا بعده، ظاهر کلام الشارح المعتزلی ذلک اعتمادا على قوله علیه السّلام (و قد فعل) قال: و ینبغی أن یکون قد قال هذا الکلام أیّام خلافته، لأنها کانت أیام السیف المسلّط على أهل الضلال من المسلمین و کذلک ما بعثه اللَّه تعالى على بنی امیّه و أتباعهم من سیوف بنی هاشم بعد انتقاله علیه السّلام أقول: تاویله هذا مبنیّ على تفسیره الفتنه فی قوله (على اولئک فتنه) بالاستیصال و السیف الحاصد، و فیه تأمّل کما أنّ حمل الاناس المذمومین على من سلّط علیهم السیف مورد تأمّل.

و لا بدّ حینئذ من حمل قوله: یأتی على معنى الحال، فلا یشمل کلامه ما بعد زمانه إلّا على جواز استعمال الفعل المضارع فی الزمان الشامل للحال و الاستقبال معا، و هو خلاف ظاهر کلام النحویّین و مورد إشکال و خلاف ظاهر کلامه.

و الظاهر أنّ المقصود من قوله علیه السّلام: (و قد فعل) أنّه فعل الحلف أو تأکید على إنجاز هذا الوعید فی موعده، فانّ الوعید غیر لازم الانجاز، بخلاف الوعد.

 

و کلامه هذا ینطبق على زماننا هذا، فانّ المساجد عامره البناء جدّا و لکن خراب من الهدى و من السکان، و عمّارها الأیدی السائسه الخبیثه و مثیرى الفتن فی الأرض و مأوى الخطایا و المظالم الکبرى یسوقون الناس إلى الفتنه و الحیره بکلّ شدّه، و هم غیر سکانها من العجزه و المساکین و فئه من المسلمین الّذین یلجئون إلیها من الفتن و الشرور.

الترجمه

فرمود: زمانى بر سر مردم آید که از قرآن جز رسمى نماند، و از إسلام جز اسمى، مسجدها در این زمان از نظر ساختمان آبادانست و از نظر هدایت و رهنمائى ویران، ساکنان و آباد کنندگان مساجد بدترین مردم روى زمین باشند، فتنه از آنها برآید و خطاء بدانها گراید، هر که از فتنه برکنار ماند بدانش برگردانند و هر کس از آن بدنبال باشد بسوى آتش برانند، خداوند سبحان مى ‏فرماید: بخودم سوگند بدانها یک فتنه برانگیزم که هر بردبارى را گیج کند و این کار را هم کرده و ما از خدا خواستاریم تا از لغزش غفلت ما درگذرد.

بمردم زمانی رسد تیره وش
ز قرآن نماند بجز رسم خوش‏

ز اسلام جز نام چیزى نباشد
ز ایمان کسى بذر در آن نپاشد

بناى مساجد بعمران گراید
و لیکن هدایت از آن بر نیاید

بتر مردمانند عمار آنها
که فتنه بزاید چه آتش از آنها

خطا گردشان حلقه دارد چه هاله
نمایند هر کس بسویش حواله‏

خدا خورده سوگند بر ذات خویش‏
که یک فتنه آرد در آنها به پیش‏

که حیران بماند در آن هر حلیم
کند گیج فرزانگان حکیم‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۴۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)فضیلت صلوات

حکمت ۳۶۱ صبحی صالح

۳۶۱-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )إِذَا کَانَتْ لَکَ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ حَاجَهٌ فَابْدَأْ بِمَسْأَلَهِ الصَّلَاهِ عَلَى رَسُولِهِ ( صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم  )ثُمَّ سَلْ حَاجَتَکَ فَإِنَّ اللَّهَ أَکْرَمُ مِنْ أَنْ یُسْأَلَ حَاجَتَیْنِ فَیَقْضِیَ إِحْدَاهُمَا وَ یَمْنَعَ الْأُخْرَى

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و الاربعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۴۷) و قال علیه السّلام: إذا کانت لک إلى اللَّه سبحانه حاجه فابدأ بمسأله الصّلاه على رسوله، صلّى اللَّه علیه و آله، ثمّ سل حاجتک فإنّ اللَّه أکرم من أن یسأل حاجتین فیقضى إحداهما و یمنع الأخرى.

المعنى

أمر علیه السّلام بالدّعاء للرّسول صلّى اللَّه علیه و آله قبل الدّعاء لنفسه باعتبار أنّ إجابه الدّعاء الأوّل ضامن لاجابه الدّعاء الثانی، لأنّ الکریم لا یتبعّض الصّفقه.

 

و قد استبعد الشارح المعتزلی ذلک فقال: هذا الکلام على حسب الظاهر الّذی یتعارفه الناس، بینهم، و هو علیه السّلام یسلک هذا المسلک کثیرا و یخاطب الناس على قدر عقولهم، و أنکر فی آخر کلامه أن یکون لصلاه النّاس أثر فی إکرام النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و حمله على صرف التعبّد، و فی کلامه هذا موارد للنظر نشیر إلى بعضها:

۱-  حمله أمر أمیر المؤمنین علیه السّلام على متابعته للنّاس، و فیه من البعد و الاهانه بمقامه علیه السّلام ما لا یخفى.

۲-  إنکار تأثیر دعاء المسلمین فی مزید إکرام النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله، مع أنّه بنفسه إکرام له عند اللَّه و عند الناس.

الترجمه

فرمود: چون تو را بدرگاه حق سبحانه حاجتی است دعا را با صلوات بر پیغمبر صلّى اللَّه علیه و آله آغاز کن و سپس حاجتت را بخواه تا بر آورده شود، زیرا خداوند کریمتر از آنست که دو حاجت از او خواسته شود و یکى را برآورد و دیگرى را دریغ دارد.

چون که خواهی از خدایت حاجتى
بر پیمبر خواه از وى رحمتى‏

و آن گه آن حاجت ز درگاهش بخواه‏
تا برآید حاجتت بى‏اشتباه‏

چون خدا را مى‏نشاید از کرم
ردّیک حاجت چه جفت آید بهم‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۴۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)نحویه تسلیت گفتن

 حکمت ۳۵۷ صبحی صالح

۳۵۷-وَ عَزَّى قَوْماً عَنْ مَیِّتٍ مَاتَ لَهُمْ فَقَالَ ( علیه‏ السلام  )إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَیْسَ لَکُمْ بَدَأَ وَ لَا إِلَیْکُمُ انْتَهَى وَ قَدْ کَانَ صَاحِبُکُمْ هَذَا یُسَافِرُ فَعُدُّوهُ فِی بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَإِنْ قَدِمَ عَلَیْکُمْ وَ إِلَّا قَدِمْتُمْ عَلَیْهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و الاربعون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۴۳) و عزى علیه السّلام قوما عن میّت مات لهم فقال: إنّ هذا الأمر لیس بکم بدأ، و لا إلیکم انتهى، و قد کان صاحبکم هذا یسافر فعدّوه فی بعض أسفاره، فإن قدم علیکم و إلّا قدمتم علیه.

المعنى

نبّه علیه السّلام فی هذه التعزیه الفصیحه المقنعه ببقاء الانسان بعد موته على ما علیه فی حیاته، فالموت مسافره من هذا العالم المرئی إلى عالم غیر مرئی، و أحبّاء المیّت یلحقون به و یأنسون معه کما یأنسون بمسافر یرجع إلیهم من سفره.

الترجمه

از یک خانواده ‏ای کسی مرده بود و آن حضرت ببازماندگانش چنین تسلیت داد

 

فرمود: این فاجعه مرگ خویشان از شما آغاز نشده و همیشه بوده و بشما هم پایان نپذیرد و خواهد بود، این رفیق شما خود تا زنده بود مسافرت می کرد، اکنون او را در شمار مسافران بدانید، اگر بنزد شما برگشت چه بهتر، و گرنه شما نزد او خواهید شتافت.

ز قومى مرد شخصی و علی گفت
نباید از غم مرگش برآشفت‏

شما آغاز این مردن نبودید
نه در پایان آن منزل نمودید

سفر میکرد یار باوفاتان
بگوئیدش سفر رفته است اوهان‏

اگر ناید که تا بیند شما را
شما خواهید رفت و دید او را

 

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۳۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۳۵۰ صبحی صالح

۳۵۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )لِلظَّالِمِ مِنَ الرِّجَالِ ثَلَاثُ عَلَامَاتٍ یَظْلِمُ مَنْ فَوْقَهُ بِالْمَعْصِیَهِ وَ مَنْ دُونَهُ بِالْغَلَبَهِ وَ یُظَاهِرُ الْقَوْمَ الظَّلَمَه

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الثلاثون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۳۶) و قال علیه السّلام: للظّالم من الرّجال ثلاث علامات، یظلم من فوقه بالمعصیه، و من دونه بالغلبه، و یظاهر القوم الظّلمه.

المعنى

الظلم خلاف العدل، و لهما اعتباران:

۱-  باعتبار العمل، فالظلم عمل غیر مشروع، و العدل عمل مشروع.

۲-  باعتبار الملکه النفسانیه، فالعداله ملکه الاجتناب عن المعاصی قائمه بالنفس و الظلم ملکه التجاوز و العصیان، و قد جعل لملکه العداله أماره ظاهره و هی حسن الظاهر، و جعل علیه السّلام هذه الثلاث أماره لملکه الظّلم، فالمقصود بالظالم فی کلامه صاحب هذه الملکه الرذیله المضادّه لملکه العداله، و إلّا فکلّ هذه العلامات ظلم عملی و لا معنى لکونها علامه لنفسها لأنّها هی بعینها.

الترجمه

فرمود: براى ظالم سه نشانه است: بکسى که برتر از او و فرمانده او است‏ بنافرمانى ستم کند، و بکسى که زیر دست او است بتسلّط ناروا ستم کند، و با مردم ستمکار یار و مددکار باشد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۳۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۳۴۹ صبحی صالح

۳۴۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مَنْ نَظَرَ فِی عَیْبِ نَفْسِهِ اشْتَغَلَ عَنْ عَیْبِ غَیْرِهِ

وَ مَنْ رَضِیَ بِرِزْقِ اللَّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَى مَا فَاتَهُ

وَ مَنْ سَلَّ سَیْفَ الْبَغْیِ قُتِلَ بِهِ

وَ مَنْ کَابَدَ الْأُمُورَ عَطِبَ

وَ مَنِ اقْتَحَمَ اللُّجَجَ غَرِقَ

وَ مَنْ دَخَلَ مَدَاخِلَ السُّوءِ اتُّهِمَ

وَ مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ وَ مَنْ کَثُرَ خَطَؤُهُ قَلَّ حَیَاؤُهُ وَ مَنْ قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ وَ مَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ وَ مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ

وَ مَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ النَّاسِ فَأَنْکَرَهَا ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ فَذَلِکَ الْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ

وَ الْقَنَاعَهُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ

وَ مَنْ أَکْثَرَ مِنْ ذِکْرِ الْمَوْتِ رَضِیَ مِنَ الدُّنْیَا بِالْیَسِیرِ

وَ مَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ قَلَّ کَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الثلاثون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۳۵) و قال علیه السّلام: من نظر فی عیب نفسه اشتغل عن عیب غیره، و من رضى برزق اللَّه لم یحزن على ما فاته، و من سلّ سیف البغی قتل به، و من کابد الأمور عطب، و من اقتحم اللّجج غرق و من دخل مداخل السّوء اتهم، و من کثر کلامه کثر خطؤه، و من کثر خطؤه قلّ حیاؤه، و من قلّ حیاؤه قلّ ورعه، و من قلّ ورعه مات قلبه، و من مات قلبه دخل النّار، و من نظر فی عیوب النّاس فأنکرها ثمّ رضیها لنفسها فذلک الأحمق بعینه، و من أکثر من ذکر الموت رضى من الدّنیا بالیسیر، و من علم أنّ کلامه من عمله قلّ کلامه إلّا فیما یعنیه.

اللغه

(کابدت) الأمر: إذا قاسیت شدّته-  الصحاح-  (عطب) من باب تعب: هلک-  مجمع البحرین.

المعنى

عدّ علیه السّلام فی هذه الحکمه أربع عشره کلمه فی الاداب و الأخلاق و ما یلزم لکلّ فرد أن یراقبها و یراعیها لتحصیل السعاده و الرّاحه فی الدّنیا و الاخره، و قد أضاف إلیها فی الشرح المعتزلی کلمه اخرى و هى «و القناعه مال لا ینفد» قبل قوله علیه السّلام: و من أکثر من ذکر الموت-  إلخ.

 

فمن نظر فی عیب نفسه لا فرصه له أن ینظر إلى عیب غیره أو لا یرى عیب غیره عیبا لما رأى نفسه مبتلیا به، و من رضی بما رزقه اللَّه لم یحزن على ما فات منه لعلمه أنّه لیس من رزقه، و سلّ السّیف بالبغى و الطغیان یوجب حروبا و منازعات تتّسع حتى تشمل من أجّج نارها، و من تحمّل مشقّات قاسیه فی الامور تفنی قواه شیئا فشیئا حتى یهلک، و من ألقى نفسه فی الامور الهامّه کالحروب و الخصومات یغرق فیها و یهلک و من یدخل فی موارد السوء یتّهم بالسوء، و کثره الکلام موجب للخطأ الکثیر و الاصرار على الخطأ یسلب الحیاء و الورع، و القلب الفارغ من الورع میّت عن ذکر اللَّه و نسیان اللَّه موجب لدخول النار. و من أنکر العیوب فی النّاس و رضیها لنفسه فلا عقل له و هو الأحمق بعینه و تذکّر الموت حالا بعد حال یرضى بما تیسّر له من الدّنیا، و من یحسب کلامه من عمله المأخوذ به یقلّ کلامه.

الترجمه

هر که در عیب خود نگرد عیب دیگرانش از نظر برود، هر کس بروزی مقدّر خدا خشنود باشد اندوه از دست رفته را نخورد، هر که تیغ ستم از نیام کشد با همان کشته شود، هر که خود را دچار کارهاى سخت و ناهموار سازد هلاک گردد، هر کس خود را در گردابهاى هولناک اندازد غرق شود، هر کس در جاهاى بدنام در آید متّهم گردد، هر کس پر گوید بسیار بخطا رود، و هر که پر خطا کرد کم شرم شود و هر کس شرمش اندک شد پارسائیش کم شود، و هر که پارسائى را از دست داد دلش مرده شود و دل مرده بدوزخ رود. هر کس عیب مردم دید و بر آنها نپسندید و سپس همان را بر خود پسندید بعینه أحمق است، هر کس پر یاد مرگ کند باندک دنیا خشنود باشد، هر کس بداند گفتارش از کردار او است و مورد بازخواست است کمتر سخن کند جز در آنچه بکارش آید

هر که بر عیب خویش چشم نهاد
عیب مردم نیایدش در یاد

هر که روزى ز حق بشادى خورد
هر چه از دست داد غصّه نخورد

هر که تیغ ستم کشد ز نیام
کشته گردد بدان چه صبح و چه شام‏

هر که در کارهای سخت اندر
بهلاکت رسد بگیر خبر

هر که خود را فکند در گرداب
مى‏شود غرقه و فنا در آب‏

هر که در جاى بد رود بى‏شک‏
متّهم گردد ار چه هست ملک‏

هر که پرگو است پر خطا باشد
پر خطا مرد بیحیا باشد

بیحیا پارسا نشاید بود
دل نا پارسا بمیرد زود

چون دلى مرد دوزخى گردد
نتواند دیگر بخویش رسد

احمق آن کس که عیب بر مردم‏
دید و آنرا بخود نماید گم‏

هر که پر یاد مرگ کرد بکم
خوش بود زین جهان پر ماتم‏

هر که گفتش شمارد از عملش‏
گفته کوتاه سازد و بیغش‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۲۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۳۳۷ صبحی صالح

۳۳۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الدَّاعِی بِلَا عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلَا وَتَرٍ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و العشرون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۲۵) الدّاعی بلا عمل کالرّامی بلا وتر.

المعنى

کلامه هذا یحتمل معنیین:

۱-  أنّ من دعا إلى اللَّه و لا یکون له عمل عند اللَّه لا یستجاب دعاؤه، قال فی الشرح المعتزلی: من خلا من العمل فقد أخلّ بالواجبات، و من أخلّ بالواجبات فقد فسق و اللَّه تعالى لا یقبل دعاء الفاسق.

۲-  أنّ المقصود عدم حصول الأثر لدعوه داع على أمر لا یکون الداعی نفسه غیر عامل به، کمن دعا إلى إقامه الصّلاه و هو لا یصلّی، أو دعا إلى ترک شرب الخمر و هو شاربها. و قال ابن میثم: و نحوه قول الرّسول صلّى اللَّه علیه و آله: أحمق الناس من ترک العمل و تمنّى على اللَّه. و هو معنا ثالث بعید عن ظاهر کلامه علیه السّلام.

الترجمه

خواننده بى ‏کردار، چون تیرانداز بی‏زه است.

         داعى که خودش عمل ندارد            چون رامى بى زه کمانست‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۲۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)وصف مؤمن

  حکمت ۳۳۳ صبحی صالح

۳۳۳-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )فِی صِفَهِ الْمُؤْمِنِ الْمُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ أَوْسَعُ شَیْ‏ءٍ صَدْراً وَ أَذَلُّ شَیْ‏ءٍ نَفْساً یَکْرَهُ الرِّفْعَهَ وَ یَشْنَأُ السُّمْعَهَ طَوِیلٌ غَمُّهُ بَعِیدٌ هَمُّهُ کَثِیرٌ صَمْتُهُ مَشْغُولٌ وَقْتُهُ شَکُورٌ صَبُورٌ مَغْمُورٌ بِفِکْرَتِهِ ضَنِینٌ بِخَلَّتِهِ سَهْلُ الْخَلِیقَهِ لَیِّنُ الْعَرِیکَهِ نَفْسُهُ أَصْلَبُ مِنَ الصَّلْدِ وَ هُوَ أَذَلُّ مِنَ الْعَبْدِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و العشرون بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۲۲) و قال علیه السّلام فی صفه المؤمن: المؤمن بشره فی وجهه و حزنه فی قلبه، أوسع شی‏ء صدرا، و أذلّ شی‏ء نفسا، یکره الرّفعه، و یشنأ السّمعه، طویل غمّه، بعید همّه، کثیر صمته مشغول وقته، شکور صبور، مغمور بفکرته، ضنین بخلّته، سهل الخلیقه، لیّن العریکه، نفسه أصلب من الصّلد، و هو أذلّ من العبد.

الاعراب

المؤمن مبتدأ و بشره مبتدأ ثان، و قوله: فی وجهه ظرف مستقر خبر لقوله بشره و الجمله خبر المبتدأ الأوّل، صدرا تمیز لفعل التفضیل. طویل غمّه خبر بعد خبر لقوله: المؤمن، و کذلک ما وقع بعده من المفردات المرفوعه، و یمکن اعتبارها خبرا لمبتدأ محذوف یقدّر بلفظه هو نفسه أصلب من الصلد، مبتدأ و خبر و الجمله خبر بعد أخبار قبلها. و هو أذلّ من العبد، جمله حالیّه.

المعنى

وصف علیه السّلام المؤمن فی کلامه هذا وصفا أثریا و عرّفه تعریفا بخواصّه و آثاره و هو تعریف بالرّسم فی اصطلاح علماء المنطق یترکّب من خاصّه الشی‏ء، و قد یترکّب من عرضین عامّین یکونان بمجموعهما خاصّه للشی‏ء المعرف کتعریف الانسان بأنه ماش مستقیم القامه، و هذه الصّفات بمجموعها عرض خاصّ للمؤمن لا توجد فی غیره و إن کان کلّ واحد منها أو بعضها تعمّه و غیره، و هى ثمانیه عشر نزّلها ابن میثم إلى ستّه عشر بدرج قوله: و یشنا السمعه، فی قوله: و یکره الرّفعه، و درج قوله: و هو أذلّ من العبد، فی قوله علیه السّلام: نفسه أصلب من الصّلد.

 

و المقصود توصیف المؤمن الکامل الّذی قیل فی وصفه: إنه أعزّ من الکبریت الأحمر، و هذه الأوصاف ربما توزع على درجات الایمان التی عدّت عشرا فالایمان فی کلّ درجه یؤثّر فی عدد من هذه الأوصاف.

الترجمه

در وصف مؤمن فرمود: مؤمن در رخساره ‏اش خرّمى و خوشى است و اندوهش در دل نهانست، از هر چیز سینه‏ اش گشاده ‏تر است، و نفس أمّاره‏اش خوارتر، از بلند پروازى بدش مى ‏آید، و شهرت و صیت را خوش ندارد، غمش طولانیست و همتش والا است، و خموشیش فراوان، همه وقتش در کار است، بسیار شاکر است و بسیار بردبار، باندیشه خود اندر است، رشته دوستیش را محترم مى‏ شمارد، و باسانى با کسى پیوند دوستی نبندد، خوئی ساده و خوش دارد، و برخوردی با نرمش و مهرورزى، دلى دلیر دارد سخت‏تر از سنگ خاره، و نفس او رام‏تر است از یک بنده زر خرید.

چهره مؤمن خوش و خرّم بود
در دلش اندوه و درد و غم بود

سینه‏اش پهناتر از دریاستى‏
نفس او هم خوار و هم رسواستی‏

جاه و شهرت بد شمارد بهر خویش
دارد از غم دل بعمر خویش ریش‏

همّتش والا خموشی پیشه‏اش‏
وقت او در کار و شکر اندیشه‏اش‏

بردبار است و بفکرت اندر است
دوستی با نیکوانش در سر است‏

خلق او ساده است و خوش برخورد نرم‏
خون او جوشان و پر مهر است و گرم‏

در بر دشمن چه سنگ خاره‏اى
در بر حق بنده بیچاره‏اى‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۰۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۳۱۹ صبحی صالح

۳۱۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لِابْنِهِ مُحَمَّدِ ابْنِ الْحَنَفِیَّهِ یَا بُنَیَّ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکَ الْفَقْرَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْهُ فَإِنَّ الْفَقْرَ مَنْقَصَهٌ لِلدِّینِ مَدْهَشَهٌ لِلْعَقْلِ دَاعِیَهٌ لِلْمَقْتِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۰۸) و قال علیه السّلام لابنه محمّد ابن الحنفیّه: یا بنىّ إنّی أخاف علیک الفقر فاستعذ باللّه منه، فإنّ الفقر منقصه للدّین، مدهشه للعقل، داعیه للمقت.

المعنى

الفقر هو الحاجه الماسّه بالانسان لفقد ما یحتاج إلیه فی أمر دینه أو دنیاه أو هما معا، فلا یصحّ أن یسلّم الانسان نفسه إلیه و یجب معالجته بالجهد المداوم و تحصیل المعارف، و التخلّق بالأخلاق الفاضله یدفع فقر الاخره کما أنّ الاشتغال بالکسب فی شتّى فنونه یدفع فقر الدّنیا، فانه یسبّب النقصان فی الدّین أیضا کما أنّ الفقر بجمیع وجوهه یدهش العقل و یدعو إلى مقت الفقیر لسائر النّاس الناشی من الحسد و الطمع فیما لدیهم، و إلى مقت النّاس للفقیر لما یحسّون فیه من الطمع و البؤس.

 

الترجمه

بفرزندش محمّد ابن حنفیّه فرمود: پسر جانم من از فقر بر تو بیمناکم، از آن بخدا پناه ببر زیرا فقر و حاجت بمردم نقصان در دین است، و هراسنده عقل است و مایه دشمنى و کینه.

علی گفت با نور چشمش محمّد
که دارم من از فقر تو ترس بیحد

بود نقص در دین و بر عقل دهشت‏
بود مایه دشمنى اى محمّد

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۳۰۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۳۱۲ صبحی صالح

۳۱۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ لِلْقُلُوبِ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَإِذَا أَقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَى النَّوَافِلِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ فَاقْتَصِرُوا بِهَا عَلَى الْفَرَائِضِ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه بعد ثلاثمائه من حکمه علیه السّلام

(۳۰۱) و قال علیه السّلام: إنّ للقلوب إقبالا و إدبارا، فإذا أقبلت فاحملوها على النّوافل، و إذا أدبرت فاقتصروا بها على الفرائض.

المعنى

إقبال القلوب على العباده و الأعمال الصّالحه ناش عن قوّه الایمان و عن الفراغ للعمل بقلّه المشاغل الدنیویّه و قلّه العیال، و ینشأ غالبا عن الاجتماع للعمل الصالح، و بهذا الاعتبار شرع الجمعه و الجماعه فی الاسلام کعمودین لجلب القلوب إلى العباده و عمل الخیر.

الترجمه

فرمود: دلها را در کار خیر و عبادت اقبال و ادباریست چون اقبال بدان دارند آنها را بانجام نوافل وادارید، و چون خسته‏اند و بدان پشت کرده‏اند بهمان انجام فرائض اکتفا کنید.

دل روى کند گهى سوى حق
گه خسته شود فتد ز رونق‏

چون سوى حق است در نوافل‏
مى‏کوش و بدست کن فضائل‏

چون خسته بود فریضه‏ات بس
از نافله‏اش بگیر واپس‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۹۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۳۰۴ صبحی صالح

۳۰۴-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللَّهِ فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَى اللَّهَ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و التسعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۹۳) و قال علیه السّلام: إنّ المسکین رسول اللَّه، فمن منعه فقد منع اللَّه، و من أعطاه فقد أعطى اللَّه.

اللغه

(المسکین) ج: مساکین: الّذی لا شی‏ء له، الّذی لا شی‏ء له یکفى عیاله الذلیل المقهور-  المنجد- .

المعنى

(المسکین) هو المحتاج إلى قوته أو قوت عیاله، فیستحقّ الصّدقه الواجبه منها و المندوبه، فاذا سأل الحاجه فکأنّه مبعوث من جانب اللَّه، فمن أعطاه فقد أعطى اللَّه کما ورد: أنّ الصّدقه تقع من ید المعطی فی ید اللَّه.

الترجمه

فرمود: مسکین فرستاده خدا است، هر کس دریغش دارد از خدا دریغ داشته و هر کس باو بخشد بخدا بخشیده. 

فرستاده حق بود مستمند
چو آید برت برخورش بی‏گزند

دریغ از وى آمد دریغ از خدا
عطا بر وى آمد عطا بر خدا

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۹۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۳۰۳ صبحی صالح

۳۰۳-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )النَّاسُ أَبْنَاءُ الدُّنْیَا وَ لَا یُلَامُ الرَّجُلُ عَلَى حُبِّ أُمِّهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و التسعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۹۲) و قال علیه السّلام: النّاس أبناء الدّنیا، و لا یلام الرّجل على حبّ أمّه.

المعنى

قد شاع التعبیر عن الوطن بالامّ، و هذا تعبیر یعمّ بین الشعوب و یمدح العقلا من جمیع الملل هذه المحبّه و یفتخرون بها و یدعون أبناء الشعب على اعتناقها، و قد روى فی الحدیث «حبّ الوطن من الایمان».

و الدّنیا هی الوطن أو ما یحتویها و بهذا الاعتبار یکون النّاس أبناء الدّنیا على وجه الحقیقه لأنّ الأب و الامّ ألصق کلّ أعضاء دنیا کلّ انسان، بل لا دنیا للناس ما داموا أطفالا إلّا الأب و الامّ.

و الظاهر أنّ مقصوده علیه السّلام بیان حقیقه الرابطه بین النّاس و الدّنیا، و أنها رابطه ودّیّه و لا ملامه فیها بطبعها، و إنّما یذمّ حبّ الدّنیا بالنظر إلى سوء أعماله فیما لا ینبغی کما مرّ منه علیه السّلام فی الانتقاد على من ذمّ الدّنیا بحضرته، فما ذکره ابن میثم من أنّه توبیخ للناس على حبّ الدّنیا مورد نظر، کسائر ما أفاده فی هذا المقام.

الترجمه

فرمود: مردم زادگان دنیایند و کسی را سرزنش نشاید بدوستی مادرش.

مردمان فرزند و دنیا مامشان            سرزنش بر حبّ او لائق مدان‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۸۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲۹۸ صبحی صالح

۲۹۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنْ بَالَغَ فِی الْخُصُومَهِ أَثِمَ وَ مَنْ قَصَّرَ فِیهَا ظُلِم‏ وَ لَا یَسْتَطِیعُ أَنْ یَتَّقِیَ اللَّهَ مَنْ خَاصَمَ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و الثمانون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۸۷) و قال علیه السّلام: من بالغ فی الخصومه أثم، و من قصّر فیها ظلم، و لا یستطیع أن یتّقى اللَّه من خاصم.

المعنى

أشار علیه السّلام فی هذا الکلام إلى أنّ الخصومه داء لا دواء له، و لا یحصل منها إلّا الضرر و الخسار، فانّ الداخل فیها إذا بالغ یأثم و یبتلی بالخسار الاخروى و إن قصّر ظلم و یبتلى بالخسار الدّنیوى و یصعب الوقوف بین هذین الحدّین، و رعایه أصل التقوى فی البین، فمن أراد النجاح فلا بدّ له من عدم الدّخول فی الخصومه و الوقوف دائما على الصلح و الصلاح.

قال فی الشرح المعتزلی: و قد نهى العلماء عن الجدل و الخصومه فی الکلام و الفقه و قالوا: إنهما مظنّه المباهاه و طلب الرئاسه و الغلبه، و المجادل یکره أن یقهره خصمه، فلا یستطیع أن یتّقی اللَّه.

و هذا هو کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام بعینه.

الترجمه

فرمود: هر کس در ستیزه مبالغه کند گنهکار مى‏ شود، و هر کس کوتاه آید ستم مى‏ کشد، و مراعات تقوى از خدا در خور توانائی در ستیزه ‏گر نباشد.

هر که اندر ستیزه مى ‏تازد
از گنه دین خویش مى‏ بازد

و آن که کوته کند ستیزه ‏گرى‏
بستم افتد و برد ضررى‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۸۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲۹۵ صبحی صالح

۲۹۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )أَصْدِقَاؤُکَ ثَلَاثَهٌ وَ أَعْدَاؤُکَ ثَلَاثَهٌ

فَأَصْدِقَاؤُکَ صَدِیقُکَ وَ صَدِیقُ صَدِیقِکَ وَ عَدُوُّ عَدُوِّکَ وَ أَعْدَاؤُکَ عَدُوُّکَ وَ عَدُوُّ صَدِیقِکَ وَ صَدِیقُ عَدُوِّکَ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الثمانون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۸۴) و قال علیه السّلام: أصدقاؤک ثلاثه، و أعداؤک ثلاثه فأصدقاؤک: صدیقک، و صدیق صدیقک، و عدوّ عدوّک، و أعداؤک: عدوّک، و عدوّ صدیقک، و صدیق عدوّک.

المعنى

الصّداقه إذا تجاوزت اللّسان و استقرّت فی الجنان تکون رابطه معنویه بین صدیقین، و یربط کلّ منهما على الاخر بأشعاع قلبی یجری بین قلبیهما کجریان مداوم و یعبّر عنها بالحبّ الأخوى، و بیّن علیه السّلام ما یلزمه هذا التحابّ بین صدیقین و أشار إلى أنّ له أثر مثبت من جهه، و ناف من جهه، فحبّ الصّدیق یلازم حبّ صدیق الصّدیق، کما یلازم حبّ عدوّ العدوّ.

فالصّداقه الحقیقیّه تجتمع هذه الثلاثه: صداقه الصّدیق، و صداقه صدیقه و صداقه عدوّ العدوّ، فینبغی أن یحبّ الصّدیق صدیق صدیقه، و عدوّ عدوّه‏ لأنهما فی رتبه الصّداقه، بل سریان الحبّ الأخوی إلیهما أمر طبیعیّ.

و کذلک فی جانب العداوه الّتی هی بغض کامن فی القلب، فبغض أحد یستلزم بغض صدیقه المحبّ له المختلط بقلبه و دمه، کما أنّ حبّ أحد یستلزم بغض عدوّه فقد بیّن علیه السّلام الأثر الذاتی للحبّ الأخوى و البغض الناشی من العداوه.

و لا ربط له بالعلم و الجهل بحال الغیر کما زعمه ابن میثم فقال: الحکم بأنّ صدیق الصّدیق و عدوّ العدوّ صدیق من القضایا المظنونه، لاحتمال کون الصّدیق غیر عالم بأنّ لصدیقه صدیقا-  إلخ.

الترجمه

فرمود: یاران تو سه باشند: دوستت، و دوست دوستت، و دشمن دشمنت و دشمنانت سه باشند: دشمنت، و دشمن دوستت، و دوست دشمنت.

ز یک دوست آید بدستت سه دوست
بدشمنت دشمن بیار تو دوست‏

ز یک دشمنت دشمن آید سه رو
بدشمنت یار و، بیارت عدو

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۸۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۲۹۲ صبحی صالح

۲۹۲- وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  ) عَلَى قَبْرِ رَسُولِ اللَّهِ ( صلى ‏الله ‏علیه ‏وآله ‏وسلم  ) سَاعَهَ دَفْنِهِ‏  

إِنَّ الصَّبْرَ لَجَمِیلٌ إِلَّا عَنْکَ وَ إِنَّ الْجَزَعَ لَقَبِیحٌ إِلَّا عَلَیْکَ وَ إِنَّ الْمُصَابَ بِکَ لَجَلِیلٌ وَ إِنَّهُ قَبْلَکَ وَ بَعْدَکَ لَجَلَلٌ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و الثمانون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۸۱) و قال علیه السّلام عند وقوفه على قبر رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله ساعه دفن [دفنه‏]: إنّ الصّبر لجمیل إلّا عنک، و إنّ الجزع لقبیح إلّا علیک، و إنّ المصاب بک لجلیل، و إنّه بعدک لقلیل، [و إنّه قبلک و بعدک لجلل‏].

اللغه

(المصاب): البلیّه و کلّ أمر مکروه (لجلل) الجلل: الأمر الهیّن: و الأمر العظیم و هو من الأضداد-  المنجد- .

المعنى

کلامه علیه السّلام فی هذا المقام خرج مخرج الکنایه لبیان عظم المصیبه و شدّه التألّم من فقده صلوات اللَّه علیه، و لیس معناه أنّ الصبر على فقده و مصابه لیس جمیلا حقیقه، و أنّ الجزع علیه لیس قبیحا حقیقه، فما ذکره ابن میثم من التعلیل على أنّ الصّبر فی مصابه غیر جمیل، و أنّ الجزع علیه غیر قبیح، لیس بصحیح.

الترجمه

هنگامى که پیغمبر را بخاک سپرد بر سر قبرش چنین فرمود: راستی که صبر جمیل و زیبا است جز صبر از فقدان تو، و براستی که جزع و بیتابى زشت و ناشایسته است جز جزع از فراق تو، و براستى که مصیبت تو بسیار بزرگ است، و هر مصیبتى پیش از آن و بعد از آن کوچک و آسانست.

على چون پیمبر بقبرش سپرد
سر قبر از دل چنین ناله برد

جمیل است صبرم ولی جز ز تو
جزع زشت باشد ولی جز بتو

چنانت مصیبت بزرگ آمده
که هر غم برش خوار و خرد آمده‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۷۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۲۸۹ صبحی صالح

۲۸۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )کَانَ لِی فِیمَا مَضَى أَخٌ فِی اللَّهِ وَ کَانَ یُعْظِمُهُ فِی عَیْنِی صِغَرُ الدُّنْیَا فِی عَیْنِهِ

وَ کَانَ خَارِجاً مِنْ سُلْطَانِ بَطْنِهِ فَلَا یَشْتَهِی مَا لَا یَجِدُ وَ لَا یُکْثِرُ إِذَا وَجَدَ

وَ کَانَ أَکْثَرَ دَهْرِهِ صَامِتاً فَإِنْ قَالَ بَذَّ الْقَائِلِینَ وَ نَقَعَ غَلِیلَ السَّائِلِینَ

وَ کَانَ ضَعِیفاً مُسْتَضْعَفاً فَإِنْ جَاءَ الْجِدُّ فَهُوَ لَیْثُ غَابٍ وَ صِلُّ وَادٍ

لَا یُدْلِی بِحُجَّهٍ حَتَّى یَأْتِیَ قَاضِیاً

وَ کَانَ لَا یَلُومُ أَحَداً عَلَى مَا یَجِدُ الْعُذْرَ فِی مِثْلِهِ حَتَّى یَسْمَعَ اعْتِذَارَهُ

وَ کَانَ لَا یَشْکُو وَجَعاً إِلَّا عِنْدَ بُرْئِهِ

وَ کَانَ یَقُولُ مَا یَفْعَلُ وَ لَا یَقُولُ مَا لَا یَفْعَلُ

وَ کَانَ إِذَا غُلِبَ عَلَى الْکَلَامِ لَمْ یُغْلَبْ عَلَى السُّکُوتِ

وَ کَانَ عَلَى مَا یَسْمَعُ أَحْرَصَ مِنْهُ عَلَى أَنْ یَتَکَلَّمَ

وَ کَانَ إِذَا بَدَهَهُ أَمْرَانِ یَنْظُرُ أَیُّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الْهَوَى فَیُخَالِفُهُ

فَعَلَیْکُمْ بِهَذِهِ الْخَلَائِقِ فَالْزَمُوهَا وَ تَنَافَسُوا فِیهَا فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِیعُوهَا فَاعْلَمُوا أَنَّ أَخْذَ الْقَلِیلِ خَیْرٌ مِنْ تَرْکِ الْکَثِیرِ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و السبعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۷۸) و قال علیه السّلام: کان لی فیما مضى أخ فی اللَّه، و کان یعظّمه فی عینی صغر الدّنیا فی عینه، و کان خارجا من سلطان بطنه فلا یشتهی ما لا یجد و لا یکثر إذا وجد، و کان أکثر دهره صامتا، فإن قال بذّ القائلین، و نقع غلیل السّائلین، و کان ضعیفا مستضعفا، فإن جاء الجدّ فهو لیث عاد [غاب‏] و صلّ واد، لا یدلی بحجّه حتّى یأتی قاضیا و کان لا یلوم أحدا على ما یجد العذر فی مثله حتّى یسمع اعتذاره و کان لا یشکو وجعا إلّا عند برئه، و کان یفعل ما یقول، و لا یقول ما لا یفعل، و کان إن [إذا] غلب على الکلام لم یغلب على السّکوت و کان على أن یسمع أحرص منه على أن یتکلّم، و کان إذا بدهه أمران نظر أیّهما أقرب إلى الهوى فخالفه، فعلیکم بهذه الخلائق فالزموهاو نافسوا فیها، فإن لم تستطیعوها فاعلموا أنّ أخذ القلیل خیر من ترک الکثیر.

اللغه

(بذّ): غلب، (نقع غلیل السائلین) دفع عطش سؤال و لهیب اشتیاقهم إلى الجواب الصواب (العادى): الأسد لأنه یفترس النّاس (الصلّ) السیف القاطع المطره الشدیده الواسعه. الصلّ: الداهیه، جنس حیّات خبیث جدّا من امامیات الأخادید منه نوعان منه ضارب إلى الخضره مع بقع قاتمه و یوجد فی آفریقا و لا سیما فى مصر، و الاخر أصفر و یوجد على الأخص فی هند و ایران-  المنجد.

(لا یدلى): أدلى بحجّته أرسلها و احتجّ بها. (بدهه الأمر): أتاه من غیر تأهّب له.

الاعراب

لی: ظرف مستقر خبر کان قدّم على اسمها و هو أخ، فیما مضى جار دخل على ماء المصدریه الزمانیه و هى موصول حرفی و مضى صلته، و الظرف أیضا مستقر خبر بعد خبر، فی اللَّه جار و مجرور متعلّق بقوله أخ لما فیها من معنى الوصفیه، یأتی قاضیا اى یأتی إلى القاضی فنصب على الحذف و الایصال.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: قد اختلف النّاس فی المعنىّ بهذا الکلام، و من هو هذا الأخ المشار إلیه فقال قوم: هو رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و استبعده قوم إلى أن قال: و قال قوم: هو أبو ذر الغفاری و استبعده قوم لقوله: فان جاء الجدّ فهو لیث عاد، فانّ أبا ذر لم یکن من الموصوفین بالشجاعه و المعروفین بالبساله.

و قال قوم: هو المقداد بن عمر و المعروف بالمقداد بن الأسود، و کان من شیعه علیّ علیه السّلام المخلصین و کان شجاعا مجاهدا حسن الطریقه، و قد ورد فى فضله حدیث صحیح مرفوع «و زاد ابن میثم على هؤلاء: عثمان بن مظعون».

 

و قال قوم: إنّه لیس باشاره إلى أخ معیّن، و لکنّه کلام خارج مخرج المثل، و عاده العرب جاریه بمثل ذلک مثل قولهم فی الشعر: فقلت لصاحبی و یا صاحبی، و هذا عندی أقوى الوجوه.

أقول: على ما جعله هذا الشارح وجیها یکون علیه السّلام فی هذا الکلام مبتکرا لفنّ هام فی الأدب العربی، و هو فنّ إنشاء المقامات و هو أشبه بما شاع فی هذه العصور الأخیره بفنّ رومانتیک أو الروایات التمثیلیّه فی الأدب العربی و مبناه على إنشاء قصّه و إبداع روایه تتضمّن تصویر هدف تعلیمى أو انتقادی فی أفکار القرّاء.

و قد شاع و نضج إنشاء المقامات فی القرن الرابع الهجری، و مهر فیه الاستاذ الشهیر بدیع الزّمان من أهالی همدان و خریجى مکاتب و جامعات خراسان فی ذلک الزمان، فحکى عنه أنّه ارتجل أربعمائه مقامه بقى منها خمسون مقامه طبعت و نشرت.

ثمّ برع بعده فی هذا الفنّ الاستاذ الحریرى أبو محمّد القاسم بن علیّ بن محمّد بن عثمان الحریری البصرى الحرامی.

فکان علیه السّلام استاذ هذا الفنّ من الأدب العربی کسائر فنونه من النحو و البلاغه و کان هدفه فی مقامته هذا توصیف الأخ المؤمن الّذی ینبغی التّاخى معه فی سبیل اللَّه فعدّ له أربع عشره صفه:

۱-  صغر الدّنیا بعینه و عدم توجّهه إلیها فی المال و الجاه و غیرهما.

۲-  عدم توجّهه إلى لذّه المأکل و المشرب و عدم تسلّط الشهوه علیه.

۳-  اجتنابه عن کثره الکلام، و لزومه الصمت فی أکثر الأیّام.

۴-  لا یتکلّم إلّا بما هو الحقّ و النافع للخلق، فیغلب على الناطقین، و یشفى غلیل السامعین.

۵-  یمشى على الأرض هونا کما وصف اللَّه به عباده، فیکون ضعیفا فی الظاهر و مستضعفا.

۶-  یکون شجاعا عند الجهاد فی سبیل الحق.

 

۷-  لا یظهر حجته إلّا عند من یقضى بها و یستفید منها.

۸-  لا یلوم غیره حتّى یسمع اعتذاره عمّا یوجب لومه، فربما دفع عن نفسه و منع من لومه.

۹-  لا یشکو من الوجع إلّا عند بیان برئه من المرض.

۱۰-  یفعل ما یقول، و لا یقول ما لا یفعل.

۱۱-  إذا سمع الحق من خصمه سکت و لا یماری معه.

۱۲-  کان أحرص على الاستماع من الخطباء و الوعّاظ من التّکلّم و جلب أنظار النّاس.

۱۳-  إذا دار أمره بین أمرین مختلفین یختار ما یخالف الهوى، و یوافق العقل و الهدى.

۱۴-  إن لم یقدر على درک کلّ هذه الصفات و کمالها، یدرک ما تیسّر منها.

الترجمه

فرمود: مرا در زمان گذشته برادرى بود در راه خدا، در چشمم بزرگ مى‏ نمود که در چشمش دنیا خوار بود، و فرمان شکم را نمى ‏برد و آنچه نیافت نمى‏ خورد و آنچه را یافت شکم را از آن نمى ‏انباشت، بیشتر عمرش خوش بود، و چون لب بسخن مى‏ گشود بهر گوینده چیره بود، و سخنش بدل خواستاران جا میکرد و تشنه‏ گى آنها را دوا میکرد، ناتوان مى نمود و ناتوانش مى‏ شمردند، و چون هنگام کوشش جهاد مى رسید بمانند شیر بیشه مى‏ جهید و چون مار گرزه دشمن را مى‏ گزید، دلیل خود را در بر دادستان ابراز مى‏ داشت، و کسى را سرزنش نمى‏ کرد در عملى که عذرى توان داشت تا عذر او را بشنود، از دردى گله نمى‏ کرد مگر پس از بهبودى که از آن حکایت میکرد، هر چه مى‏ گفت عمل میکرد و نمى‏ گفت چیزى را که بدان عمل نمى‏ کرد و چون در سخن مغلوب مى‏ شد حق را بطرف خود مى‏ داد و خموشی مى‏ گزید و ستیزه نمى‏ کرد، و چون دو کار در برابرش رخ مى‏ دادند مخالف هوای نفس را انتخاب میکرد.

 

بر شما باد که این أخلاق فاضله را شیوه سازید و ملازم آنها شوید و در باره آنها بیکدیگر رقابت کنید، و اگر نتوانید همه را بحد کمال رسانید باید بدانید که دریافت خیر اندک بهتر است از ترک خیر بسیار.

علی گفتا که بودم یک برادر
براه حق مرا خود یار و یاور

بزرگ آمد بچشمم ز ان که دنیا
بچشمش بود خرد و خوار و بیجا

ز فرمان شکم سرپیچ و ناخواه
هر آنچش می‏نشد حاصل ز هر راه‏

وز آنچش حاصل آمد خورد کمتر
سخن کم گفت و بد خاموش أکثر

چه گفتی چیره بر گویندگان بد
دل هر سائل از حرفش خنک شد

شعارش ناتوانی بود و مردم‏
شمرده ناتوانش بى‏تکلّم‏

بگاه جنگ شیر بیشه‏اى بود
بدشمن همچو مار اندیشه‏اى بود

نگفتی حجّتش جز نزد قاضی‏
نکردى سرزنش بی‏عذر ماضی‏

نکرد از درد خود بر کس شکایت
مگر دنبال بهبود و برائت‏

هر آنچه گفت در کردار آورد
نگفتی آنچه در کردار ناورد

چه حق بشنید خاموشی گزیدى
شنیدن را بگفتن برگزیدى‏

چه اندر بر دو کارش جلوه‏گر شد
مخالف با هوایش در نظر شد

شما را باد این اخلاق نیکو
رقابت بر سر آنهاست دلجو

اگر نتوان همه در دست آورد
نشاید ترک آنها یکسره کرد

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۷۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲۸۸ صبحی صالح

۲۸۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَیْهِ الْعِلْمَ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و السبعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۷۷) و قال علیه السّلام: إذا أرذل اللَّه عبدا حظر علیه العلم.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: أرذله: جعله رذلا.

أقول: الأصحّ أنّ أرذله بمعنى لم یختره و لم یستجده قال فی «المنجد»: أرذله ضدّ انتقاه و استجاده، و المقصود أنه إذا لم یکن العبد فی طبعه و جوهره شریفا لم یختره اللَّه تلمیذا یفیض إلیه علمه و یهیّى‏ء له أسباب الاستکمال العلمی، لأنه یشترط فیمن یکتسب العلم و یستحق بذله له شرائط خاصّه و لیاقه تحمل سائل العلم، و إدا کان العبد رذلا یفقد هذا الشرط فیمنع من العلم، و أهمّ موانعه عدم توجّهه إلى‏تحصیله و اکتسابه کما یشاهد فی الأراذل من أنّهم هاربون عن أهل العلم و کسب العلم

الترجمه

فرمود: چون خداوند بنده ‏اى در شمار اوباش یابد، از او صرف نظر کند و باب تحصیل دانش را بروى او بندد

هر گاه که بنده شد ز أوباش
حق بیغ کند ز دانشش فاش‏

خوش سروده: تیغ‏دادن بر کف زنگى مست‏
به که افتد علم را نادان بدست‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۷۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)قدر

حکمت ۲۸۷ صبحی صالح

۲۸۷-وَ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ فَقَالَ طَرِیقٌ مُظْلِمٌ فَلَا تَسْلُکُوهُ وَ بَحْرٌ عَمِیقٌ فَلَا تَلِجُوهُ وَ سِرُّ اللَّهِ فَلَا تَتَکَلَّفُوهُ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و السبعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۷۶) و سئل عن القدر فقال علیه السّلام: طریق مظلم فلا تسلکوه و بحر عمیق فلا تلجوه، و سرّ اللَّه فلا تتکلّفوه.

الاعراب

قوله: طریق مظلم، خبر مبتدأ محذوف أی القدر طریق مظلم، أو البحث عن القدر طریق مظلم.

المعنى

قال فی مجمع البحرین بعد نقل الحدیث قال بعض الشارحین: معنى القدر هنا ما لا نهایه له من معلومات اللَّه، فانّه لا طریق لنا إلى مقدوراته، و قیل: القدر هنا ما یکون مکتوبا فی اللّوح المحفوظ، و ما دللنا على تفصیله و لیس لنا أن نتکلّفه و یقال اللوح المحفوظ القدر-  إلى أن قال: و سئل ابن عباس عن القدر فقال: هو تقدیر الأشیاء کلّها أوّل مرّه ثمّ قضاها و فصّلها.

و عن الصادق علیه السّلام أنه قال: الناس فی القدر على ثلاثه منازل: من جعل للعباد فی أمره مشیّه فقد ضادّ اللَّه، و من أضاف إلى اللَّه شیئا هو منزّه عنه فقد افترى على اللَّه کذبا، و رجل قال: إن رحمت فبفضل اللَّه علیک و إن عذّبت فبعدل اللَّه، فذلک الّذی سلم دینه و دنیاه.

قال الشارح المعتزلی: و المراد نهی المستضعفین عن الخوض فی إراده الکائنات و فی خلق أعمال العباد فانه ربما أفضى بهم إلى القول بالجبر لما فی ذلک من الغموض‏و ذلک أنّ العامی إذا سمع قول القائل: کیف یجوز أن یقع فی عالمه ما یکرهه، و کیف یجوز أن تغلب إراده المخلوق إراده الخالق و یقول إذا علم فی القدم أنّ زیدا یکفر فکیف لزید أن لا یکفر و هل یمکن أن یقع خلاف ما علمه اللَّه فی القدم اشتبه علیه الأمر و صار شبهه فی نفسه و قوی فی ظنه مذهب المجبره فنهى علیه السّلام هؤلاء عن الخوض فی هذا النحو من البحث، و لم ینه غیرهم من ذوی العقول الکامله-  انتهى.

أقول: نهیه علیه السّلام یعمّ العلماء فانّ هذا السائل و من بحضرته من علماء الاسلام و أصحاب النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و قوله: (سرّ اللَّه) یعمّ کافّه العباد، و قد أوضحنا مسئله الجبر و القدر و الأمر بین الأمرین فی شرحنا على اصول الکافی بما لا مزید علیه، من أراد تحقیق ذلک فلیرجع إلیه.

الترجمه

از آن حضرت سؤال شد از قدر، در پاسخ فرمود: راهى است تاریک در آن گام نزنید، دریائیست ژرف در آن پا ننهید، سرّ خدا است در آن چنگ نیندازید.

از قدر شد سؤال از مولا
گفت راهى است تار و ناپویا

هست دریاى ژرف پاى منه‏
سرّ حق است زان مشو جویا

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۶۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲۷۹ صبحی صالح

۲۷۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )إِذَا أَضَرَّتِ النَّوَافِلُ بِالْفَرَائِضِ فَارْفُضُوهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و الستون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۶۸) و قال علیه السّلام: إذا أضرّت النّوافل بالفرائض فارفضوها.

المعنى

قد اعتاد بعض الناس بالاشتغال بامور مستحبّه کالزیاره و الأدعیّه و أمثالهما مع الغفله عن أداء الواجبات بحیث یضرّ اشتغاله بهذه الامور عن أداء ما یجب علیه بشرائطه و حدوده.

فأمر علیه السّلام برفض الامور المستحبّه إذا أضرّت بالواجب، و هل یشمل الحکم ما إذا أضرّت النافله بنقصان ثواب الفریضه لتأخیرها عن وقت الفضیله مثلا أم لا و هل یستفاد من أمره بالرفض بطلان النافله حینئذ أم لا یحتاج إلى بسط لا یسعه المقام

الترجمه

چون انجام امور مستحبّه مایه زیان بامور واجبه شود، آنها را ترک کنید و بواجب بپردازد.

         نوافل گر فرائض را زیان کرد            مسلمان را بباید ترک آن کرد

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۶۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)دعا

حکمت ۲۷۶ صبحی صالح

۲۷۶-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ فِی لَامِعَهِ الْعُیُونِ عَلَانِیَتِی وَ تُقَبِّحَ فِیمَا أُبْطِنُ لَکَ سَرِیرَتِی مُحَافِظاً عَلَى رِثَاءِ النَّاسِ مِنْ نَفْسِی بِجَمِیعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ مِنِّی فَأُبْدِیَ لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِی وَ أُفْضِیَ إِلَیْکَ بِسُوءِ عَمَلِی تَقَرُّباً إِلَى عِبَادِکَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِکَ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الستون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۶۵) و قال علیه السّلام: أللّهمّ إنّی أعوذ بک من أن تحسّن فی لامعه العیون علانیتی، و تقبّح فیما أبطن لک سریرتی، محافظا على رئاء النّاس من نفسی بجمیع ما أنت مطّلع علیه منّی، فأبدى للنّاس حسن ظاهری، و أفضى إلیک بسوء عملی، تقرّبا إلى عبادک، و تباعدا من مرضاتک.

 اللغه

(أفضى إلیه): وصل و أصله أنّه صار فی فرجته و فضائه و حیّزه، و أفضى إلیه بسرّه: أعلمه به-  المنجد.

الاعراب

فی لامعه العیون، من باب إضافه الصّفه إلى الموصوف أی العیون اللّامعه.

الترجمه

بار خدایا براستى که بتو پناه مى ‏برم از این که ظاهر و عیان حال من در برابر چشمهاى بینا نیکو باشد و در نهاد خودم زشتى و بدى نسبت بتو نهان باشد، و ریاء و خودنمائى در همه اعمالم که تو اطلاع دارى حکم فرما باشد، بمردم حسن ظاهر نمایش دهم و بدکردارى خود را بحضرت تو تحویل دهم، براى آنکه ببنده‏هاى تو مقرّب باشم و از راه رضاى تو بدور گردم.

بار إلها بتو پناه برم
از خودآرائى و ریاکارى‏

در بر خلق خوش عمل بودن‏
در نهان مشتغل ببدکارى‏

تا مقرّب شوم بر مردم
دور گردم ز حضرت بارى‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۶۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۲۷۵ صبحی صالح

 

۲۷۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَیْرُ مُصْدِرٍ وَ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ

وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رِیِّهِ

وَ کُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّیْ‏ءِ الْمُتَنَافَسِ فِیهِ عَظُمَتِ الرَّزِیَّهُ لِفَقْدِهِ

وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ

وَ الْحَظُّ یَأْتِی مَنْ لَا یَأْتِیهِ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الستون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۶۴) و قال علیه السّلام: إنّ الطّمع مورد غیر مصدر، و ضامن غیر وفیّ، و ربّما شرق شارب الماء قبل ریّه، و کلّما عظم قدر الشّی‏ء المتنافس فیه عظمت الرّزیّه لفقده، و الأمانیّ تعمی أعین البصائر و الحظ یأتی من لا یأتیه.

المعنى

قد تعرّض علیه السّلام فی هذه الحکمه لبیان الطمع و وصفه و ما یترتب علیه، و قد وصفه علیه السّلام بأنّه تکسب على غیر اصول المعامله العقلائیه الّتی تبنی علیها الاقتصاد و یصحّ للاعتماد فی معیشه تضمن السلامه و الشرافه، فانّ المعامله الحائزه لهذه الشرائط أخذ و ردّ و تعاوض مضمون مع أجل مسمّى و معلوم، فانّ الشرائط العامّه للمعاملات المتداوله هی متاع معلوم و عوض معلوم و أجل مسمّى.

أمّا الطّمع فهو توقّع نفع عن الغیر بلا عوض، فهو من الموردات فقط، و لیس بمصدر، یعنى الواردات بالطمع على ید الطامع لا یقابله العوض الصادر عنه لیکون بدلا له، فهو یشبه الأکل بالباطل و لا ضمان فی وصول ما یطمع فیه بل معلّق على إراده الغیر إن شاء أعطى و إن شاء منع، و لیس وقت معیّن لوصوله، فیمکن أن یدرک الطامع المنیّه قبل نیله ما یطمع، و أشار إلى ذلک بقوله علیه السّلام (و ربّما شرق شارب الماء قبل ریّه). ثمّ أشار علیه السّلام إلى ما یترتّب على الطّمع من المفاسد و المضارّ الروحیّه:

۱-  أنّه إذا طمع فی شی‏ء فبقدر ما کان عظیما فی عینه و مهمّا فی نظره یعرضه الرزیّه و الحزن عند فقده و عدم وصوله إلیه، فالطامع دائما فی معرض حزن و رزیّه لعدم حصول ما طمع فیه.

 ۲-  أنّ المطامع یلازم الأمانی و الامال أو هی قسم من الأمانی و الامال، و هی موجبه لمحو البصیره و عمى القلب و الحظّ، کفتاه فتّانه جمیله کلّما تطلبها و تقرب إلیها تزداد دلالا و بعدا، و أمّا إذا صرفت النظر عنها تقرب إلیک و تواصلک.

الترجمه

فرمود: راستى که طمع واردکننده‏ ایست که صدورى ندارد، و دست‏ آویز بی وفائیست براى زندگى. و بسا که نوشنده آب پیش از آنکه سیراب شود گلوگیر و خفه شده، و هر آنچه اندازه چیزى که در باره آن رقابت و طمع‏ ورزى مى‏ شود بزرگتر باشد، درد و مصیبت فقدانش بزرگتر است، آرزوها چشم دل را کور می کنند، بخت از در خانه کسى در آید که دنبالش نیاید.

طمعکار را دست بخشنده نیست
بگیر و نده خود برازنده نیست‏

طمع ضامن بی وفائی بود
بسا در پى خویش طامع کشد

بسا آبنوشى گلوگیر شد
بیفتاد بی‏آنکه زان سیر شد

أمانی کند کور چشم دلت‏
ندارد بجز تیرگی حاصلت‏

رود بخت دنبال آن کس نخواست
گریزد از آن کس بدنبال خاست‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲۵۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲۶۹ صبحی صالح

۲۶۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلَانِ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ یَخْشَى عَلَى مَنْ یَخْلُفُهُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَى نَفْسِهِ فَیُفْنِی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَهِ غَیْرِهِ

وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَلٍ فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ لَا یَسْأَلُ اللَّهَ حَاجَهً فَیَمْنَعُهُ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام

(۲۵۸) و قال علیه السّلام: النّاس فی الدّنیا عاملان: عامل عمل فی الدّنیا للدّنیا قد شغلته دنیاه عن آخرته، یخشى على من یخلفه الفقر و یأمنه على نفسه، فیفنی عمره فی منفعه نیره، و عامل عمل فی الدّنیا لما بعدها فجاءه الّذی له من الدّنیا بغیر عمل، فأحرز الحظّین معا، و ملک الدّارین جمیعا، فأصبح وجیها عند اللَّه، لا یسأل اللَّه حاجه فیمنعه.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: معنى قوله: (و یأمنه على نفسه) أى لا یبالی أن یکون هو فقیرا، لأنه یعیش عیش الفقراء.

أقول: الظاهر أنّ معناه لا یبالی من فقر نفسه المعنوی، و عدم تحصیل زاد اخروی لما بعد موته.

قال ابن میثم: و قوله: (بغیر عمل) أى للدّنیا، لأنّ العمل بقدر الضروره من الدّنیا لیس من العمل لها، بل للاخره.

أقول: الأعمال بالنیات، فمن عمل لوجه اللَّه و بقصد تحصیل الثواب فقد عمل للاخره، سواء کان بقدر الضروره أو فوقها، فالممیّز بین العمل للدّنیا و العمل للاخره هو نیّه العامل و التطبیق على التکلیف الإلهی، و لا اعتبار لصوره العمل، فربّ زارع و صانع و محترف یعبد اللَّه بعمله، و یقرب الیه بکسبه، و ربّ مصلّى و صائم لا فائده له إلّا التعب و الجوع، لأنّه یصلّی و یصوم ریاء و بقصد تحصیل الدّنیا.

الترجمه

فرمود: مردم در دنیا دو کاره ‏اند:

یکى آنکه در دنیا براى دنیا کار میکند، و سرگرمى بدنیا او را از آخرتش باز داشته، مى‏ ترسد بازماندگانش پس از مرگش فقیر و بینوا گردند، ولی خود را در أمان و آسایش مى‏ نگرد، و عمرش را بسود دیگران بسر مى‏ برد.

و دیگرى آنکه در دنیا هر کارى را براى عالم دیگر انجام مى‏ دهد، و بهره ایکه از دنیا دارد بى‏ آنکه براى آن کارى کند بوى مى‏ رسد، و دو بختش بهمراه قرین گردند، و ملک دنیا و آخرتش هر دو در زیر نگین آیند، و نزد خداوند آبرومند گردد، و هر حاجتى از خدا خواهد از آتش دریغ نکند.

بدنیا کارگر بیش از دو منگر
در این دریاى بى‏پایان شناور

یکى در کار دنیا روز تا شب‏
ز عقبا بازمانده غافل از رب‏

بترسد ز ان که در جایش بماند
زن و فرزند در فقرى مؤبد

ولی از وضع خود اندر امانست‏
در آن ساعت که در تسلیم جانست‏

بسود غیر عمرش بگذراند
سرانجام تبهکارش نداند

یکى دیگر بود در کار عقبا
نکرده کار گیرد سهم دنیا

دو بختش یار و آید در نگینش
دو ملک پاک و نوشد انگبینش‏

شود نزد خداوند آبرومند
برآرد حاجتش بیچون و بیچند

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۷