خطبه ها خطبه شماره ۲۷۶ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه۲۷۶ صبحی صالح

وَ قَالَ ( علیه ‏السلام )اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنْ أَنْ تُحَسِّنَ فِی لَامِعَهِ الْعُیُونِ عَلَانِیَتِی وَ تُقَبِّحَ فِیمَا أُبْطِنُ لَکَ سَرِیرَتِی مُحَافِظاً عَلَى رِثَاءِ النَّاسِ مِنْ نَفْسِی بِجَمِیعِ مَا أَنْتَ مُطَّلِعٌ عَلَیْهِ مِنِّی فَأُبْدِیَ لِلنَّاسِ حُسْنَ ظَاهِرِی وَ أُفْضِیَ إِلَیْکَ بِسُوءِ عَمَلِی تَقَرُّباً إِلَى عِبَادِکَ وَ تَبَاعُداً مِنْ مَرْضَاتِکَ

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

حکمت ۲۷۶

و من دعاء له-  علیه الصّلوه و السّلام- :

«اللّهمّ إنّى أعوذ بک أن تحسن فی لامعه العیون علانیتى، و تقبح فیما ابطن لک سریرتى، محافظا على رئاء النّاس من نفسى بجمیع ما أنت مطّلع علیه منّى، فابدى للنّاس حسن ظاهرى، و افضى إلیک بسوء عملى، تقرّبا إلى عبادک، و تباعدا من مرضاتک.» [تمّت الکتاب بعون الملک الوهّاب، فی یوم الخمس ثالث عشر شهر جمادى الثانی من شهور سنه ستّ و تسعین بعد الألف من الهجره النبویه المصطفویه، على ید عبد الضعیف ابن محمّد تقى بهاء الدین الحافظ العبد العظیمى، عفا عنهما و ستر عیوبهما بالنبىّ و الوصىّ.

اللّهمّ اغفر لى و لوالدىّ و للمؤمنین یوم یقوم الحساب‏]

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۲۶

         

 

بازدیدها: ۵۷

خطبه ها خطبه شماره ۱۱۵ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۱۵ صبحی صالح

و من خطبه له ع فِی الاْستِسقاءِ:  

اللَّهُمَّ قَدِ انْصَاحَتْ جِبَالُنَا، وَ اغْبَرَّتْ اءَرْضُنَا، وَ هامَتْ دَوابُّنا، وَ تَحَیَّرَتْ فِی مَرَابِضِها، وَ عَجَّتْ عَجِیجَ الثَّکالَى عَلَى اءَوْلادِها، وَ مَلَّتِ التَّرَدُّدَ فِی مَراتِعِهَا، وَ الْحَنِینَ إ لى مَوارِدِها.

اللَّهُمَّ فَارْحَمْ اءَنِینَ الْآنَّهِ، وَ حَنِینَ الْحَانَّهِ.

اللَّهُمَّ فَارْحَمْ حَیْرَتَها فِی مَذاهِبِها، وَ اءَنِینَها فِی مَوَالِجِها.

اللَّهُمَّ خَرَجْنا إِلَیْکَ حِینَ اعْتَکَرَتْ عَلَیْنا حَدابِیرُ السِّنِینَ، وَ اءَخْلَفَتْنا مَخایِلُ الْجُودِ، فَکُنْتَ الرَّجَاءَ لِلْمُبْتَئِسِ، وَ الْبَلاغَ لِلْمُلْتَمِسِ، نَدْعُوکَ حِینَ قَنِطَ الْاءَنامُ، وَ مُنِعَ الْغَمامُ، وَ هَلَکَ السَّوامُ، اءَلا تُؤ اخِذَنا بِاءَعْمالِنا، وَ لا تَأْخُذَنا بِذُنُوبِنا، وَ انْشُرْ عَلَیْنا رَحْمَتَکَ بِالسَّحابِ الْمُنْبَعِقِ، وَ الرَّبِیعِ الْمُغْدِقِ، وَ النَّباتِ الْمُونِقِ، سَحّا وَابِلاً، تُحْیِی بِهِ ما قَدْ ماتَ، وَ تَرُدُّ بِهِ ما قَدْ فاتَ.

اللَّهُمَّ سُقْیا مِنْکَ، مُحْیِیَهً، مُرْوِیَهً، تَامَّهً، عَامَّهً، طَیِّبَهً، مُبَارَکَهً، هَنِیئَهً، مَرِیئَهً مَرِیعَهً، زاکِیا نَبْتُها، ثامِرا فَرْعُها، نَاضِرا وَرَقُها، تُنْعِشُ بِهَا الضَّعِیفَ مِنْ عِبَادِکَ، وَ تُحْیِی بِهَا الْمَیِّتَ مِنْ بِلاَدِکَ.

اللَّهُمَّ سُقْیا مِنْکَ تُعْشِبُ بِهَا نِجَادُنَا، وَ تَجْرِی بِها وِهَادُنَا، وَ یُخْصِبُ بِها جَنَابُنا، وَ تُقْبِلُ بِها ثِمارُنا، وَ تَعِیشُ بِها مَواشِینا، وَ تَنْدَى بِها اءَقَاصِینا، وَ تَسْتَعِینُ بِها ضَواحِینا، مِنْ بَرَکاتِکَ الْواسِعَهِ، وَ عَطایاکَ الْجَزِیلَهِ عَلَى بَرِیَّتِکَ الْمُرْمِلَهِ، وَ وَحْشِکَ الْمُهْمَلَهِ.
وَ اءَنْزِلْ عَلَیْنا سَماءً مُخْضِلَهً، مِدْرارا هاطِلَهً، یُدافِعُ الْوَدْقُ مِنْهَا الْوَدْقَ، وَ یَحْفِزُ الْقَطْرُ مِنْهَا الْقَطْرَ، غَیْرَ خُلَّبٍ بَرْقُهَا، وَ لا جَهامٍ عَارِضُها، وَ لا قَزَعٍ رَبابُها، وَ لا شَفّانٍ ذِهابُها، حَتّى یُخْصِبَ لِإِمْرَاعِهَا الْمُجْدِبُونَ، وَ یَحْیا بِبَرَکَتِها الْمُسْنِتُونَ، فَإِنَّکَ تُنْزِلُ الْغَیْثَ مِنْ بَعْدِ ما قَنَطُوا، وَ تَنْشُرُ رَحْمَتَکَ، وَ اءَنْتَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ.

تَفْسیِرُ ما فِی هذِهِ الْخُطْبَهِ مِنَ الغَریبِ:

قال السید الشریف رضی الله عنه

قَوْلُهُ ع : (انصاحَتْ جِبالُنا) اءَی تَشَقَّقَّتْ مَنِ الْمُحُولِ، یُقالُ: انصاحَ الثَّوْبَ إ ذَا اءنشَقَّ، وَ یُقالُ اءَیضْا: انصاحَ النَّبْتُ وَصاحَ وَصَوَّحَ، إ ذا جَفَّ وَ یَبِسَ، وَ قَوْلُهُ: (وَ هامَتْ دَوابُّنا) اءىٍّْ: عَطِشَتْ، وَ الْهُیامُ الْعَطَشُ، وَ قَوْلُهُ: (حَدایِیرُ السَّنِینَ) جَمْعُ حِدْبار، وَ هِىٍَّ النَاقَهُ الَّتِی اءنضاهَا السَّیْرُ، فَشَبَّهَ بِهَا السَّنَهَ التِی فَشا فِیهَا الْجَدْبُ قالَ ذُو الرُمَّهِ:

حِدابِیرُ ما تَنْفَکُ إ لا مُناخَهً

عَلى الْخَسفِ اءَو نَرْمی بِها بَلَدا قَفْرا

وَ قَوْلُهُ: (وَ لا قَزَعٍ رَبابُها) الْقَزَعُ الْقِطَعُ الصَّغارُ الْمُتَفَرقَهُ مِنَ السَّحابِ، وَ قَولُهُ: (وَ لا شَفَّانٍ ذِهابُها) فَإ نَّ تَقْدِیرَهُ: وَ لا ذاتَ شَفَّانٍ ذِهابُها، وَ الشَفَّان الرَّیحُ الْبارِدَهُ، وَ الذَّهابُ الا مْطارُ اللَّینَهُ، فَحَذَفَ (ذاتَ) لِعِلْمِ السَامِع بِهِ.

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

خطبه ۱۱۵

و من دعاء له-  علیه الصّلوه و السّلام و التّحیّه- :-فی الاستسقاء – 

اللّهمّ قد انصاحت جبالنا، و اغبرّت أرضنا، و هامت دوابّنا، و تحیّرت فی مرابضها، و عجّت عجیج الثّکالى أولادها، و ملّت التّردّد فی مراتعها،«» و الحنین إلى مواردها

اللّهمّ فارحم أنین الآنّه و حنین الحانّه فارحم حیرتها فی مذاهبها، و أنینها فی موالجها

اللّهمّ خرجنا إلیک حین اعتکرت علینا حدابیر السّنین، و أخلفتنا مخایل الجود،

سزاوار مر این ستودن و مدح گفتن جز تو را. و مرا حاجت است به تو، شکسته بست نکند درویشى آن را جز فضل تو، و ور ندارد از حاجت آن مگر عطاى تو و سخاوت تو، پس ببخش ما را در این مقام به خشنودى تو خود، و بى نیاز گردان ما را از کشیدن دستها به حاجت وا کسى بجز تو، بدرستى که تو بر آنچه خواستى توانایى.»

فکنت الرّجاء للمبتئس، و البلاغ للملتمس. ندعوک حین قنط الأنام، و منع الغمام، و هلک السّوام، ألّا تؤاخذنا بأعمالنا، و لا تأخذنا بذنوبنا.

و انشر علینا رحمتک بالسّحاب المنبعق، و الرّبیع المغدق، و النّبات المونق سحّا وابلا، تحیى به ما قد مات، و تردّ به ما قد فات.

اللّهمّ سقیا منک محییه مرویه، تامّه عامّه، طیّبه مبارکه، هنیئه مریعه، زاکیا نبتها، ثامرا فرعها، ناضرا ورقها، تنعش بها الضّعیف من عبادک، و تحیى بها المیّت من بلادک

اللّهمّ سقیا منک تعشب بها نجادنا، و تجرى بها وهادنا، و یخصب بها جنابنا، و تقبل بها ثمارنا، و تعیش بها مواشینا، و تندى بها أقاصینا، و تستعین بها ضواحینا، من برکاتک الواسعه، و عطایاک الجزیله، على بریّتک المرمله، و وحشک المهمله.

و أنزل علینا سماء مخضله، مدرارا هاطله، یدافع الودق منها الودق، و یحفز القطر منها القطر، غیر خلّب برقها، و لا جهام عارضها، و لا قزع ربابها، و لا شفّان ذهابها، حتّى یخصب لإمراعها المجدبون، و یحیا ببرکاتها المسنتون، فإنّک تنزل الغیث من بعد ما قنطوا، و تنشر رحمتک و أنت الولىّ الحمید.»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۲۳-۱۲۲۶

بازدیدها: ۳۸

خطبه ها خطبه شماره ۹۱ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۹۱ صبحی صالح

و من خطبه له ع تَعْرِف بِخطبه الا شباح وَ هِی مِن جَلائِل خُطْبَه وَ کانَسائِل سَاءَلَهُ اءَنْ یَصِفْ الله لَهُ حَتى کَانَّه یَراه عَیانا فَغَضَبُ لذلِک .

ذَلِکَ اءَنَّ رَجُلاً اءَتاهُ فَقَالَ یا اءَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ صِفْ لَنَا رَبَّنَا مِثْلَ مَا نَرَاهُ عِیَانا لِنَزْدادَ لَهُ حُبّا وَ بِهِ مَعْرِفَهً فَغَضِبَ وَ نَادَى الصَّلاَهَ جَامِعَهً فَاجْتَمَعَ النَّاسُ حَتَّى غَصَّ الْمَسْجِدُ بِاءَهْلِهِ فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ وَ هُوَ مُغْضَبٌ مُتَغَیِّرُ اللَّوْنِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ اءثْنَى عَلَیْهِ وَ صَلَّى عَلَى النَّبِیِّ ص ثُمَّ قَالَ:

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لاَ یَفِرُهُ الْمَنْعُ وَ الْجُمُودُ وَ لاَ یُکْدِیهِ الْإِعْطَاءُ وَ الْجُودُ إِذْ کُلُّ مُعْطٍ مُنْتَقِصٌ سِوَاهُ وَ کُلُّ مَانِعٍ مَذْمُومٌ ما خَلاَهُ وَ هُوَ الْمَنَّانُ بِفَوَائِدِ النِّعَمِ وَ عَوَائِدِ الْمَزِیدِ وَ الْقِسَمِ عِیالُهُ الْخَلاَئِقُ ضَمِنَ اءَرْزَاقَهُمْ وَ قَدَّرَ اءَقْوَاتَهُمْ وَ نَهَجَ سَبِیلَ الرَّاغِبِینَ إِلَیْهِ وَ الطَّالِبِینَ مَا لَدَیْهِ وَ لَیْسَ بِمَا سُئِلَ بِاءَجْوَدَ مِنْهُ بِمَا لَمْ یُسْاءَلْ.

الْاءَوَّلُ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لَهُ قَبْلٌ فَیَکُونَ شَیْءٌ قَبْلَهُ وَ الْآخِرُ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لَهُ بَعْدٌ فَیَکُونَ شَیْءٌ بَعْدَهُ وَ الرَّادِعُ اءَنَاسِىَّ الْاءَبْصَارِ عَنْ اءَنْ تَنَالَهُ اءَوْ تُدْرِکَهُ مَا اخْتَلَفَ عَلَیْهِ دَهْرٌ فَیَخْتَلِفَ مِنْهُ الْحَالُ وَ لاَ کَانَ فِی مَکَانٍ فَیَجُوزَ عَلَیْهِ الاِنْتِقَالُ وَ لَوْ وَهَبَ مَا تَنَفَّسَتْ عَنْهُ مَعَادِنُ الْجِبَالِ وَ ضَحِکْتَ عَنْهُ اءَصْدَافُ الْبِحَارِ، مِنْ فِلِزِّ اللُّجَیْنِ وَ الْعِقْیَانِ وَ نُثَارَهِ الدُّرِّ وَحَصِیدِ الْمَرْجَانِ مَا اءَثَّرَ ذَلِکَ فِى جُودِهِ وَ لاَ اءَنْفَدَ سَعَهَ مَا عِنْدَهُ وَ لَکَانَ عِنْدَهُ مِنْ ذَخَائِرِ الْاءَنْعَامِ مَا لاَ تُنْفِدُهُ مَطَالِبُ الْاءَنَامِ لِاءَنَّهُ الْجَوَادُ الَّذِى لاَ یَغِیضُهُ سُؤ الُ السَّائِلِینَ وَ لاَ یُبْخِلُهُ إِلْحَاحُ الْمُلِحِّینَ.

فَانْظُرْ اءَیُّهَا السَّائِلُ فَمَا دَلَّکَ الْقُرْآنُ عَلَیْهِ مِنْ صِفَتِهِ فَائْتَمَّ بِهِ وَ اسْتَضِئْ بِنُورِ هِدَایَتِهِ وَ مَا کَلَّفَکَ الشَّیْطَانُ عِلْمَهُ مِمَّا لَیْسَ فِى الْکِتَابِ عَلَیْکَ فَرْضُهُ وَ لاَ فِی سُنَّهِ النَّبِیِّ صَلّى اللّهُ عَلَیهِ وَ آلِه وَ اءَئِمَّهِ الْهُدَى اءَثَرُهُ فَکِلْ عِلْمَهُ إ لَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَإِنَّ ذَلِکَ مُنْتَهَى حَقِّ اللَّهِ عَلَیْکَ.

وَ اعْلَمْ اءَنَّ الرَّاسِخِینَ فِى الْعِلْمِ هُمُ الَّذِینَ اءَغْنَاهُمْ عَنِ اقْتِحَامِ السُّدَدِ الْمَضْرُوبَهِ دُونَ الْغُیُوبِ الْإِقْرَارُ بِجُمْلَهِ ما جَهِلُوا تَفْسِیرَهُ مِنَ الْغَیْبِ الْمَحْجُوبِ فَمَدَحَ اللَّهُ تَعالى اعْتِرَافَهُمْ بِالْعَجْزِ عَنْ تَنَاوُلِ مَا لَمْ یُحِیطُوا بِهِ عِلْما وَ سَمَّى تَرْکَهُمُ التَّعَمُّقَ فِیمَا لَمْ یُکَلِّفْهُمُ الْبَحْثَ عَنْ کُنْهِهِ رُسُوخا فَاقْتَصِرْ عَلَى ذَلِکَ وَ لاَ تُقَدِّرْ عَظَمَهَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَى قَدْرِ عَقْلِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْهَالِکِینَ.
هُوَ الْقَادِرُ الَّذِی إِذَا ارْتَمَتِ الْاءَوْهَامُ لِتُدْرِکَ مُنْقَطَعَ قُدْرَتِهِ وَ حَاوَلَ الْفِکْرُ الْمُتَبَرَّاءُ مِنْ خَطَرَاتِ الْوَسَاوِسِ اءَنْ یَقَعَ عَلَیْهِ فِی عَمِیقَاتِ غُیُوبِ مَلَکُوتِهِ وَ تَوَلَّهَتِ الْقُلُوبُ إِلَیْهِ لِتَجْرِیَ فِی کَیْفِیَّهِ صِفَاتِهِ وَ غَمَضَتْ مَدَاخِلُ الْعُقُولِ فِی حَیْثُ لاَ تَبْلُغُهُ الصِّفَاتُ لِتَنَاوُلِ عِلْمِ ذَاتِهِ رَدَعَهَا وَ هِیَ تَجُوبُ مَهَاوِیَ سُدَفِ الْغُیُوبِ مُتَخَلِّصَهً إِلَیْهِ سُبْحَانَهُ فَرَجَعَتْ إِذْ جُبِهَتْ مُعْتَرِفَهً بِاءَنَّهُ لاَ یُنَالُ بِجَوْرِ الاِعْتِسَافِ کُنْهُ مَعْرِفَتِهِ، وَ لاَ تَخْطُرُ بِبَالِ اءُولِی الرَّوِیَّاتِ خَاطِرَهٌ مِنْ تَقْدِیرِ جَلاَلِ عِزَّتِه .

الَّذِی ابْتَدَعَ الْخَلْقَ عَلَى غَیْرِ مِثالٍ امْتَثَلَهُ وَ لاَ مِقْدَارٍ احْتَذَى عَلَیْهِ مِنْ خَالِقٍ مَعْبُودٍ کَانَ قَبْلَهُ وَ اءَرَانَا مِنْ مَلَکُوتِ قُدْرَتِهِ وَ عَجَائِبِ مَا نَطَقَتْ بِهِ آثَارُ حِکْمَتِهِ وَ اعْتِرَافِ الْحَاجَهِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى اءَنْ یُقِیمَها بِمِسَاکِ قُوَّتِهِ مَا دَلَّنَا بِاضْطِرَارِ قِیَامِ الْحُجَّهِ لَهُ عَلَى مَعْرِفَتِهِ فَظَهَرَتِ الْبَدَائِعُ الَّتِی اءَحْدَثَتْهَا آثَارُ صَنْعَتِهِ وَ اءَعْلاَمُ حِکْمَتِهِ فَصَارَ کُلُّ مَا خَلَقَ حُجَّهً لَهُ وَ دَلِیلاً عَلَیْهِ وَ إِنْ کَانَ خَلْقا صَامِتا فَحُجَّتُهُ بِالتَّدْبِیرِ نَاطِقَهٌ وَ دَلالَتُهُ عَلَى الْمُبْدِعِ قَائِمَهٌ.

وَاءَشْهَدُ اءَنَّ مَنْ شَبَّهَکَ بِتَبَایُنِ اءَعْضَاءِ خَلْقِکَ وَ تَلاَحُمِ حِقَاقِ مَفَاصِلِهِمُ الْمُحْتَجِبَهِ لِتَدْبِیرِ حِکْمَتِکَ لَمْ یَعْقِدْ غَیْبَ ضَمِیرِهِ عَلَى مَعْرِفَتِکَ وَ لَمْ یُبَاشِرْ قَلْبَهُ الْیَقِینُ بِاءَنَّهُ لاَ نِدَّلَکَ وَ کَاءَنَّهُ لَمْ یَسْمَعْ تَبَرُّؤَ التَّابِعِینَ مِنَ الْمَتْبُوعِینَ إِذْ یَقُولُونَ تَاللّ هِ إِنْ کُنّ ا لَفِی ضَلا لٍ مُبِینٍ إِذْ نُسَوِّیکُمْ بِرَبِّ الْع الَمِینَ کَذَبَ الْعَادِلُونَ بِکَ إِذْ شَبَّهُوکَ بِاءَصْنَامِهِمْ وَ نَحَلُوکَ حِلْیَهَ الْمَخْلُوقِینَ بِاءَوْهَامِهِمْ وَ جَزَّءُوکَ تَجْزِئَهَ الْمُجَسَّمَاتِ بِخَوَاطِرِهِمْ وَ قَدَّرُوکَ عَلَى الْخِلْقَهِ الْمُخْتَلِفَهِ الْقُوَى بِقَرَائِحِ عُقُولِهِمْ وَ اءَشْهَدُ اءَنَّ مَنْ ساَوَاکَ بِشَیْءٍ مِنْ خَلْقِکَ فَقَدْ عَدَلَ بِکَ وَ الْعَادِلُ بِکَ کَافِرٌ بِمَا تَنَزَّلَتْ بِهِ مُحْکَماتُ آیَاتِکَ وَ نَطَقَتْ عَنْهُ شَوَاهِدُ حُجَجِ بَیِّنَاتِکَ وَ إِنَّکَ اءَنْتَ اللَّهُ الَّذِی لَمْ تَتَنَاهَ فِی الْعُقُولِ فَتَکُونَ فِی مَهَبِّ فِکْرِهَا مُکَیَّفا وَ لاَ فِی رَوِیَّاتِ خَوَاطِرِهَا مَحْدُودا مُصَرَّفا.

مِنْها:

قَدَّرَ مَا خَلَقَ فَاءَحْکَمَ تَقْدِیرَهُ وَ دَبَّرَهُ فَاءَلْطَفَ تَدْبِیرَهُ وَ وَجَّهَهُ لِوِجْهَتِهِ فَلَمْ یَتَعَدَّ حُدُودَ مَنْزِلَتِهِ وَ لَمْ یَقْصُرْ دُونَ الاِنْتِهَاءِ إِلَى غَایَتِهِ وَ لَمْ یَسْتَصْعِبْ إِذْ اءُمِرَ بِالْمُضِیِّ عَلَى إِرَادَتِهِ فَکَیْفَ وَ إِنَّمَا صَدَرَتِ الْاءُمُورُ عَنْ مَشِیئَتِهِ الْمُنْشِئُ اءَصْنَافَ الْاءَشْیَاءِ بِلاَ رَوِیَّهِ فِکْرٍ آلَ إِلَیْهَا وَ لاَ قَرِیحَهِ غَرِیزَهٍ اءَضْمَرَ عَلَیْهَا وَ لاَ تَجْرِبَهٍ اءَفَادَهَا مِنْ حَوَادِثِ الدُّهُورِ وَ لاَ شَرِیکٍ اءَعَانَهُ عَلَى ابْتِدَاعِ عَجَائِبِ الْاءُمُورِ.

فَتَمَّ خَلْقُهُ بِاءَمْرِهِ وَ اءَذْعَنَ لِطَاعَتِهِ وَ اءَجَابَ إِلَى دَعْوَتِهِ لَمْ یَعْتَرِضْ دُونَهُ رَیْثُ الْمُبْطِئِ وَ لاَ اءَنَاهُ الْمُتَلَکِّئِ فَاءَقَامَ مِنَ الْاءَشْیَاءِ اءَوَدَهَا وَ نَهَجَ حُدُودَهَا وَ لاَءَمَ بِقُدْرَتِهِ بَیْنَ مُتَضَادِّهَا وَ وَصَلَ اءَسْبَابَ قَرَائِنِهَا وَ فَرَّقَهَا اءَجْنَاسا مُخْتَلِفَاتٍ فِی الْحُدُودِ وَ الْاءَقْدَارِ وَ الْغَرَائِزِ وَ الْهَیْئَاتِ بَدَایَا خَلاَئِقَ اءَحْکَمَ صُنْعَهَا وَ فَطَرَهَا عَلَى مَا اءَرَادَ وَ ابْتَدَعَهَا.

وَ مِنْهَا فِی صِفَهِ السَّمَاءِ:

وَ نَظَمَ بِلاَ تَعْلِیقٍ رَهَوَاتِ فُرَجِها وَ لاَحَمَ صُدُوعَ انْفِرَاجِهَا وَ وَشَّجَ بَیْنَهَا وَ بَیْنَ اءَزْوَاجِهَا وَ ذَلَّلَ لِلْهَابِطِینَ بِاءَمْرِهِ وَ الصَّاعِدِینَ بِاءَعْمَالِ خَلْقِهِ حُزُونَهَ مِعْرَاجِهَا وَ ناداها بَعْدَ إِذْ هِیَ دُخَانٌ فَالْتَحَمَتْ عُرَى اءَشْرَاجِهَا وَ فَتَقَ بَعْدَ الاِرْتِتَاقِ صَوَامِتَ اءَبْوَابِهَا وَ اءَقَامَ رَصَدا مِنَ الشُّهُبِ الثَّوَاقِبِ عَلَى نِقَابِهَا وَ اءَمْسَکَهَا مِنْ اءَنْ تُمُورَ فِی خَرْقِ الْهَوَاءِ بِاءَیْدِهِ وَ اءَمْرَهَا اءَنْ تَقِفَ مُسْتَسْلِمَهً لِاءَمْرِهِ وَ جَعَلَ شَمْسَهَا آیَهً مُبْصِرَهً لِنَهَارِها وَ قَمَرَهَا آیَهً مَمْحُوَّهً مِنْ لَیْلِهَا وَ اءَجْرَاهُمَا فِی مَنَاقِلِ مَجْرَاهُمَا وَ قَدَّرَ مسِیْرَهُمَا فِی مَدَارِجِ دَرَجِهِمَا لِیُمَیِّزَ بَیْنَ اللَّیْلِ وَ النَّهَارِ بِهِمَا وَ لِیُعْلَمَ عَدَدُ السِّنِینَ وَ الْحِسَابُ بِمَقَادِیرِهِمَا.

ثُمَّ عَلَّقَ فِی جَوِّهَا فَلَکَهَا وَ نَاطَ بِهَا زِینَتَهَا مِنْ خَفِیَّاتِ دَرَارِیِّهَا وَ مَصَابِیحِ کَوَاکِبِهَا وَ رَمَى مُسْتَرِقِی السَّمْعِ بِثَوَاقِبِ شُهُبِهَا وَ اءَجْرَاهَا عَلَى اءَذْلاَلِ تَسْخِیرِهَا مِنْ ثَبَاتِ ثَابِتِهَا وَ مَسِیرِ سَائِرِهَا وَ هُبُوطِهَا وَ صُعُودِهَا وَ نُحُوسِهَا وَ سُعُودِهَا.

وَ مِنْها فِی صِفَّه الملائکه :

ثُمَّ خَلَقَ سُبْحَانَهُ لا سْکانِ سَمَاوَاتِهِ وَ عِمَارَهِ الصَّفِیحِ الْاءَعْلَى مِنْ مَلَکُوتِهِ خَلْقا بَدِیعا مِنْ مَلاَئِکَتِهِ وَ مَلَاءَ بِهِمْ فُرُوجَ فِجَاجِهَا وَ حَشَا بِهِمْ فُتُوقَ اءَجْوَائِهَا وَ بَیْنَ فَجَوَاتِ تِلْکَ الْفُرُوجِ زَجَلُ الْمُسَبِّحِینَ مِنْهُمْ فِی حَظَائِرِ الْقُدُسِ وَ سُتُرَاتِ الْحُجُبِ وَ سُرَادِقَاتِ الْمَجْدِ وَ وَرَاءَ ذَلِکَ الرَّجِیجِ الَّذِی تَسْتَکُّ مِنْهُ الْاءَسْمَاعُ سُبُحَاتُ نُورٍ تَرْدَعُ الْاءَبْصَارَ عَنْ بُلُوغِهَا فَتَقِفُ خَاسِئَهً عَلَى حُدُودِهَا.

وَ اءَنْشَاءَهُمْ عَلَى صُوَرٍ مُخْتَلِفَاتٍ وَ اءَقْدَارٍ مُتَفَاوِتَاتٍ اءُولِی اءَجْنِحَهٍ تُسَبِّحُ جَلاَلَ عِزَّتِهِ لاَ یَنْتَحِلُونَ مَا ظَهَرَ فِی الْخَلْقِ مِنْ صُنْعِهِ وَ لاَ یَدَّعُونَ اءَنَّهُمْ یَخْلُقُونَ شَیْئا مَعَهُ مِمَّا انْفَرَدَ بِهِ بَلْ عِب ادٌ مُکْرَمُونَ لا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِاءَمْرِهِ یَعْمَلُونَ جَعَلَهُمُ اللَّهُ فِیمَا هُنَالِکَ اءَهْلَ الْاءَمَانَهِ عَلَى وَحْیِهِ وَ حَمَّلَهُمْ إِلَى الْمُرْسَلِینَ وَدَائِعَ اءَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ وَ عَصَمَهُمْ مِنْ رَیْبِ الشُّبُهَاتِ فَمَا مِنْهُمْ زَائِغٌ عَنْ سَبِیلِ مَرْضَاتِهِ وَ اءَمَدَّهُمْ بِفَوَائِدِ الْمَعُونَهِ وَ اءَشْعَرَ قُلُوبَهُمْ تَوَاضُعَ إِخْبَاتِ السَّکِینَهِ وَ فَتَحَ لَهُمْ اءَبْوَابا ذُلُلاً إِلَى تَمَاجِیدِهِ وَ نَصَبَ لَهُمْ مَنَارا وَاضِحَهً عَلَى اءَعْلاَمِ تَوْحِیدِهِ.

لَمْ تُثْقِلْهُمْ مُؤْصِرَاتُ الْآثَامِ وَ لَمْ تَرْتَحِلْهُمْ عُقَبُ اللَّیَالِی وَ الْاءَیَّامِ وَ لَمْ تَرْمِ الشُّکُوکُ بِنَوَازِعِهَا عَزِیمَهَ إِیمَانِهِمْ وَ لَمْ تَعْتَرِکِ الظُّنُونُ عَلَى مَعَاقِدِ یَقِینِهِمْ وَ لاَ قَدَحَتْ قَادِحَهُ الْإِحَنِ فِیمَا بَیْنَهُمْ وَ لاَ سَلَبَتْهُمُ الْحَیْرَهُ مَالاَقَ مِنْ مَعْرِفَتِهِ بِضَمَائِرِهِمْ، وَ سَکَنَ مِنْ عَظَمَتِهِ وَ هَیْبَهِ جَلاَلَتِهِ فِی اءَثْنَاءِ صُدُورِهِمْ وَ لَمْ تَطْمَعْ فِیهِمُ الْوَسَاوِسُ فَتَقْتَرِعَ بِرَیْنِهَا عَلَى فِکْرِهِمْ.
وَ مِنْهُمْ مَنْ هُوَ فِی خَلْقِ الْغَمَامِ الدُّلَّحِ وَ فِی عِظَمِ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ وَ فِی قَتْرَهِ الظَّلاَمِ الْاءَیْهَمِ وَ مِنْهُمْ مَنْ قَدْ خَرَقَتْ اءَقْدَامُهُمْ تُخُومَ الْاءَرْضِ السُّفْلَى فَهِیَ کَرَایَاتٍ بِیضٍ قَدْ نَفَذَتْ فِی مَخَارِقِ الْهَوَاءِ وَ تَحْتَهَا رِیحٌ هَفَّافَهٌ تَحْبِسُهَا عَلَى حَیْثُ انْتَهَتْ مِنَ الْحُدُودِ الْمُتَنَاهِیَهِ.

قَدِ اسْتَفْرَغَتْهُمْ اءَشْغَالُ عِبَادَتِهِ وَ وَصَلَتْ حَقَائِقُ الْإِیمَانِ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَعْرِفَتِهِ وَ قَطَعَهُمُ الْإِیقَانُ بِهِ إِلَى الْوَلَهِ إِلَیْهِ وَ لَمْ تُجَاوِزْ رَغَبَاتُهُمْ مَا عِنْدَهُ إِلَى مَا عِنْدَ غَیْرِهِ.
قَدْ ذَاقُوا حَلاَوَهَ مَعْرِفَتِهِ، وَ شَرِبُوا بِالْکَاءسِ الرَّوِیَّهِ مِنْ مَحَبَّتِهِ وَ تَمَکَّنَتْ مِنْ سُوَیْدَاءِ قُلُوبِهِمْ وَشِیجَهُ خِیفَتِهِ فَحَنَوْا بِطُولِ الطَّاعَهِ اِعْتِدَالَ ظُهُورِهِمْ وَ لَمْ یُنْفِدْ طُولُ الرَّغْبَهِ إِلَیْهِ مَادَّهَ تَضَرُّعِهِمْ، وَ لاَ اءَطْلَقَ عَنْهُمْ عَظِیمُ الزُّلْفَهِ رِبَقَ خُشُوعِهِمْ، وَ لَمْ یَتَوَلَّهُمُ الْإِعْجابُ فَیَسْتَکْثِرُوا ما سَلَفَ مِنْهُمْ، وَ لاَ تَرَکَتْ لَهُمُ اسْتِکَانَهُ الْإ جْلاَلِ نَصِیبا فِی تَعْظِیمِ حَسَنَاتِهِمْ، وَ لَمْ تَجْرِ الْفَتَراتُ فِیهِمْ عَلى طُولِ دُءُوبِهِمْ وَ لَمْ تَغِضْ رَغَباتُهُمْ فَیُخَالِفُوا عَنْ رَجَاءِ رَبِّهِمْ، وَ لَمْ تَجِفَّ لِطُولِ الْمُنَاجَاهِ اءَسَلاَتُ اءَلْسِنَتِهِمْ وَ لا مَلَکَتْهُمُ الْاءَشْغالُ فَتَنْقَطِعَ بِهَمْسِ الْجُؤَارِ إِلَیْهِ اءَصْوَاتُهُمْ، وَ لَمْ تَخْتَلِفْ فِی مَقَاوِمِ الطَّاعَهِ مَنَاکِبُهُمْ وَ لَمْ یَثْنُوا إِلَى راحَهِ التَّقْصِیرِ فِی اءَمْرِهِ رِقَابَهُمْ، وَ لاَ تَعْدُو عَلَى عَزِیمَهِ جِدِّهِمْ بَلاَدَهُ الْغَفَلاتِ وَ لا تَنْتَضِلُ فِی هِمَمِهِمْ خَدَائِعُ الشَّهَوَاتِ.

قَدِ اتَّخَذُوا ذَا الْعَرْشِ ذَخِیرَهً لِیَوْمِ فَاقَتِهِمْ وَ یَمَّمُوهُ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْخَلْقِ إ لَى الْمَخْلُوقِینَ بِرَغْبَتِهِمْ، لا یَقْطَعُونَ اءَمَدَ غَایَهِ، عِبَادَتِهِ وَ لا یَرْجِعُ بِهِمُ الاِسْتِهْتَارُ بِلُزُومِ طَاعَتِهِ، إِلا إِلَى مَوَادَّ مِنْ قُلُوبِهِمْ غَیْرِ مُنْقَطِعَهٍ مِنْ رَجَائِهِ وَ مَخَافَتِهِ، لَمْ تَنْقَطِعْ اءَسْبَابُ الشَّفَقَهِ مِنْهُمْ فَیَنُوا فِی جِدِّهِمْ، وَ لَمْ تَأْسِرْهُمُ الْاءَطْماعُ فَیُؤْثِرُوا وَشِیکَ السَّعْیِ عَلَى اجْتِهَادِهِمْ، لَمْ یَسْتَعْظِمُوا مَا مَضَى مِنْ اءَعْمَالِهِمْ، وَ لَوِ اسْتَعْظَمُوا ذَلِکَ لَنَسَخَ الرَّجَاءُ مِنْهُمْ شَفَقَاتِ وَجَلِهِمْ وَ لَمْ یَخْتَلِفُوا فِی رَبِّهِمْ بِاسْتِحْواذِ الشَّیْطَانِ عَلَیْهِمْ وَ لَمْ یُفَرِّقْهُمْ سُوءُ التَّقَاطُعِ، وَ لاَ تَوَلا هُمْ غِلُّ التَّحَاسُدِ وَ لاَ تَشَعَّبَتْهُمْ مَصَارِفُ الرِّیَبِ وَ لا اقْتَسَمَتْهُمْ اءَخْیَافُ الْهِمَمِ فَهُمْ اءُسَرَاءُ إِیمَانٍ، لَمْ یَفُکَّهُمْ مِنْ رِبْقَتِهِ زَیَغٌ وَ لا عُدُولٌ وَ لا وَنَى وَ لا فُتُورٌ وَ لَیْسَ فِی اءَطْبَاقِ السَّمَاءِ مَوْضِعُ إِهَابٍ إِلا وَ عَلَیْهِ مَلَکٌ سَاجِدٌ، اءَوْ سَاعٍ حَافِدٌ، یَزْدَادُونَ عَلَى طُولِ الطَّاعَهِ بِرَبِّهِمْ عِلْما، وَ تَزْدَادُ عِزَّهُ رَبِّهِمْ فِی قُلُوبِهِمْ عِظَما.

وَ مِنْهَا فِی صِفَهِ الْاءَرْضِ وَ دَحْوِهَا عَلَى الْمَاءِ:

کَبَسَ الْاءَرْضَ عَلَى مَوْرِ اءَمْوَاجٍ مُسْتَفْحِلَهٍ وَ لُجَجِ بِحَارٍ زَاخِرَهٍ تَلْتَطِمُ اءَوَاذِیُّ اءَمْوَاجِهَا، وَ تَصْطَفِقُ مُتَقَاذِفَاتُ اءَثْبَاجِها، وَ تَرْغُو زَبَدًا کَالْفُحُولِ عِنْدَ هِیَاجِها، فَخَضَعَ جِمَاحُ الْمَاءِ الْمُتَلاَطِمِ لِثِقَلِ حَمْلِها، وَ سَکَنَ هَیْجُ ارْتِمَائِهِ إِذْ وَطِئَتْهُ بِکَلْکَلِها وَ ذَلَّ مُسْتَخْذِیا إِذْ تَمَعَّکَتْ عَلَیْهِ بِکَواهِلِها، فَاءَصْبَحَ بَعْدَ اصْطِخَابِ اءَمْوَاجِهِ سَاجِیا مَقْهُورا، وَ فِی حَکَمَهِ الذُّلِّ مُنقادا اءَسِیرا.
وَ سَکَنَتِ الْاءَرْضُ مَدْحُوَّهً فِی لُجَّهِ تَیَّارِهِ وَ رَدَّتْ مِنْ نَخْوَهِ بَأْوِهِ وَ اعْتِلاَئِهِ، وَ شُمُوخِ اءَنْفِهِ وَ سُمُوِّ غُلَوَائِهِ وَ کَعَمَتْهُ عَلى کِظَّهِ جَرْیَتِهِ، فَهَمَدَ بَعْدَ نَزَقَاتِهِ، وَ لَبَدَ بَعْدَ زَیَفَانِ وَ ثَبَاتِهِ.
فَلَمَّا سَکَنَ هَیْجُ الْمَاءِ مِنْ تَحْتِ اءَکْنَافِهَا، وَ حَمَلَ شَوَاهِقَ الْجِبَالِ الشُّمَّخِ الْبُذَّخِ عَلى اءَکْتَافِها،فَجَّرَ یَنَابِیعَ الْعُیُونِ مِنْ عَرانِینِ اءُنُوفِها، وَ فَرَّقَهَا فِی سُهُوبِ بِیدِها وَ اءَخَادِیدِها، وَ عَدَّلَ حَرَکاتِها بِالرَّاسِیاتِ مِنْ جَلاَمِیدِها، وَ ذَواتِ الشَّنَاخِیبِ الشُّمِّ مِنْ صَیَاخِیدِها.

فَسَکَنَتْ مِنَ الْمَیدانِ بِرُسُوبِ الْجِبالِ فِی قِطَعِ اءَدِیمِها، وَ تَغَلْغُلِها مُتَسَرِّبَهً فِی جَوْباتِ خَیاشِیمِها، وَ رُکُوبِها اءَعْنَاقَ سُهُولِ الْاءَرَضِینَ وَ جَراثِیمِها وَ فَسَحَ بَیْنَ الْجَوِّ وَ بَیْنَها، وَ اءَعَدَّ الْهَوَاءَ، مُتَنَسَّما لِسَاکِنِهَا، وَ اءَخْرَجَ إِلَیْها اءَهْلَها عَلى تَمامِ مَرافِقِها. ثُمَّ لَمْ یَدَعْ جُرُزَ الْاءَرْضِ الَّتِی تَقْصُرُ مِیَاهُ الْعُیُونِ عَنْ رَوَابِیها وَ لا تَجِدُ جَداوِلُ الْاءَنْهَارِ ذَرِیعَهً إِلى بُلُوغِهَا، حَتَّى اءَنْشَاءَ لَها نَاشِئَهَ سَحابٍ تُحْیِی مَوَاتَها، وَ تَسْتَخْرِجُ نَبَاتَهَا، اءَلَّفَ غَمَامَها بَعْدَ افْتِراقِ لُمَعِهِ، وَ تَبایُنِ قَزَعِهِ حَتَّى إِذَا تَمَخَّضَتْ لُجَّهُ الْمُزْنِ فِیهِ، وَ الْتَمَعَ بَرْقُهُ فِی کُفَفِهِ، وَ لَمْ یَنَمْ وَمِیضُهُ فِی کَنَهْوَرِ رَبَابِهِ، وَ مُتَرَاکِمِ سَحَابِهِ اءَرْسَلَهُ سَحّا مُتَدَارِکا، قَدْ اءَسَفَّ هَیْدَبُهُ تَمْرِیهِ الْجَنُوبُ دِرَرَ اءَهَاضِیبِهِ، وَ دُفَعَ شآبِیبِهِ.

فَلَمَّا اءَلْقَتِ السَّحَابُ بَرْکَ بِوَانَیْهَا، وَ بَعَاعَ مَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ مِنَ الْعِبْءِ الْمَحْمُولِ عَلَیْها اءَخْرَجَ بِهِ مِنْ هَوَامِدِ الْاءَرْضِ النَّبَاتَ، وَ مِنْ زُعْرِ الْجِبَالِ الْاءَعْشَابَ فَهِیَ تَبْهَجُ بِزِینَهِ رِیَاضِها، وَ تَزْدَهِی بِمَا اءُلْبِسَتْهُ مِنْ رَیْطِ اءَزَاهِیرِهَا، وَ حِلْیَهِ ما سُمِطَتْ بِهِ مِنْ نَاضِرِ اءَنْوَارِها، وَ جَعَلَ ذَلِکَ بَلاَغا لِلْاءَنَامِ، وَ رِزْقا لِلْاءَنْعَامِ، وَ خَرَقَ الْفِجَاجَ فِی آفَاقِهَا، وَ اءَقَامَ الْمَنَارَ لِلسَّالِکِینَ عَلَى جَوَادِّ طُرُقِهَا.

فَلَمَّا مَهَدَ اءَرْضَهُ، وَ اءَنْفَذَ اءَمْرَهُ، اخْتَارَ آدَمَ عَلَیهِ السلاُمُخِیرَهً مِنْ خَلْقِهِ وَ جَعَلَهُ، اءَوَّلَ جِبِلَّتِهِ، وَ اءَسْکَنَهُ جَنَّتَهُ وَ اءَرْغَدَ فِیهَا اءُکُلَهُ، وَ اءَوْعَزَ إِلَیْهِ فِیمَا نَهَاهُ عَنْهُ، وَ اءَعْلَمَهُ اءَنَّ فِی الاِْقْدَامِ عَلَیْهِ التَّعَرُّضَ لِمَعْصِیَتِهِ وَ اژلْمُخَاطَرَهَ بِمَنْزِلَتِهِ فَاءَقْدَمَ عَلَى مَا نَهَاهُ عَنْهُ مُوَافَاهً لِسَابِقِ عِلْمِهِ، فَاءَهْبَطَهُ بَعْدَ التَّوْبَهِ لِیَعْمُرَ اءَرْضَهُ بِنَسْلِهِ، وَ لِیُقِیمَ الْحُجَّهَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَ لَمْ یُخْلِهِمْ بَعْدَ اءَنْ قَبَضَهُ مِمَّا یُؤَکِّدُ عَلَیْهِمْ حُجَّهَ رُبُوبِیَّتِهِ، وَ یَصِلُ بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ مَعْرِفَتِهِ، بَلْ تَعَاهَدَهُمْ بِالْحُجَجِ عَلَى اءَلْسُنِ الْخِیَرَهِ مِنْ اءَنْبِیَائِهِ، وَ مُتَحَمِّلِی وَدَائِعِ رِسَالاَتِهِ قَرْنا فَقَرْنا حَتَّى تَمَّتْ بِنَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ صَلّى اللّهُ عَلَیهِ وَ آلِه حُجَّتُهُ، وَ بَلَغَ الْمَقْطَعَ عُذْرُهُ وَ نُذُرُهُ، وَ قَدَّرَ الْاءَرْزَاقَ فَکَثَّرَهَا وَ قَلَّلَهَا، وَ قَسَّمَهَا عَلَى الضِّیقِ وَالسَّعَهِ، فَعَدَلَ فِیهَا لِیَبْتَلِیَ مَنْ اءَرَادَ بِمَیْسُورِهَا وَ مَعْسُورِهَا وَ لِیَخْتَبِرَ بِذَلِکَ الشُّکْرَ وَ الصَّبْرَ مِنْ غَنِیِّهَا وَ فَقِیرِهَا.

ثُمَّ قَرَنَ بِسَعَتِهَا عَقَابِیلَ فَاقَتِهَا، وَ بِسَلاَمَتِهَا طَوَارِقَ آفَاتِهَا، وَبِفُرَجِ اءَفْرَاحِهَا غُصَصَ اءَتْرَاحِهَا، وَ خَلَقَ الْآجَالَ فَاءَطَالَهَا وَ قَصَّرَهَا، وَقَدَّمَهَا وَ اءَخَّرَهَا، وَ وَصَلَ بِالْمَوْتِ اءَسْبَابَهَا، وَجَعَلَهُ خَالِجا لِاءَشْطَانِهَا، وَ قَاطِعا لِمَرَائِرِ اءَقْرَانِهَا.

عَالِمُ السِّرِّ مِنْ ضَمَائِرِ الْمُضْمِرِینَ، وَ نَجْوَى الْمُتَخَافِتِینَ، وَ خَوَاطِرِ رَجْمِ الظُّنُونِ، وَ عُقَدِ عَزِیمَاتِ الْیَقِینِ، وَ مَسَارِقِ إِیمَاضِ الْجُفُونِ، وَ مَا ضَمِنَتْهُ اءَکْنَانُ الْقُلُوبِ، وَ غَیَابَاتُ الْغُیُوبِ، وَ مَا اءَصْغَتْ لاِسْتِرَاقِهِ مَصَائِخُ الْاءَسْمَاعِ، وَ مَصَائِفُ الذَّرِّ، وَ مَشَاتِی الْهَوَامِّ، وَ رَجْعِ الْحَنِینِ مِنَ الْمُولَهَاتِ وَ هَمْسِ الْاءَقْدَامِ، وَمُنْفَسَحِ الثَّمَرَهِ مِنْ وَلاَئِجِ غُلُفِ الْاءَکْمَامِ، وَ مُنْقَمَعِ الْوُحُوشِ مِنْ غِیرَانِ الْجِبَالِ وَ اءَوْدِیَتِهَا، وَ مُخْتَبَاءِ الْبَعُوضِ بَیْنَ سُوقِ الْاءَشْجَارِ وَ اءَلْحِیَتِهَا، وَمَغْرِزِ الْاءَوْرَاقِ مِنَ الْاءَفْنَانِ، وَ مَحَطِّ الْاءَمْشَاجِ مِنْ مَسَارِبِ الْاءَصْلاَبِ، وَ نَاشِئَهِ الْغُیُومِ وَ مُتَلاَحِمِهَا، وَ دُرُورِ قَطْرِ السَّحَابِ فِی مُتَرَاکِمِهَا، وَ مَا تَسْفِی الْاءَعَاصِیرُ بِذُیُولِهَا، وَ تَعْفُو الْاءَمْطَارُ بِسُیُولِهَا، وَ عَوْمِ نَباتِ الْاءَرْضِ فِی کُثْبَانِ الرِّمَالِ، وَ مُسْتَقَرِّ ذَوَاتِ الْاءَجْنِحَهِ بِذُرَى شَنَا خِیبِ الْجِبَالِ، وَ تَغْرِیدِ ذَوَاتِ الْمَنْطِقِ فِی دَیَاجِیرِ الْاءَوْکَارِ، وَ مَا اءَوْعَبَتْهُ الْاءَصْدَافُ وَ حَضَنَتْ عَلَیْهِ اءَمْوَاجُ الْبِحَارِ، وَ مَا غَشِیَتْهُ سُدْفَهُ لَیْلٍ اءَوْ ذَرَّ عَلَیْهِ شَارِقُ نَهَارٍ، وَ مَا اعْتَقَبَتْ عَلَیْهِ اءَطْبَاقُ الدَّیَاجِیرِ، وَ سُبُحَاتُ النُّورِ، وَ اءَثَرِ کُلِّ خَطْوَهٍ، وَ حِسِّ کُلِّ حَرَکَهٍ، وَ رَجْعِ کُلِّ کَلِمَهٍ، وَ تَحْرِیکِ کُلِّ شَفَهٍ، وَ مُسْتَقَرِّ کُلِّ نَسَمَهٍ، وَ مِثْقَالِ کُلِّ ذَرَّهٍ، وَ هَمَاهِمِ کُلِّ نَفْسٍ هَامَّهٍ، وَ مَا عَلَیْهَا مِنْ ثَمَرِ شَجَرَهٍ، اءَوْ سَاقِطِ وَرَقَهٍ، اءَوْ قَرَارَهِ نُطْفَهٍ، اءَوْ نُقَاعَهِ دَمٍ وَ مُضْغَهٍ، اءَوْ نَاشِئَهِ خَلْقٍ وَ سُلاَلَهٍ.

لَمْ تَلْحَقْهُ فِی ذَلِکَ کُلْفَهٌ، وَ لاَ اعْتَرَضَتْهُ فِی حِفْظِ مَا ابْتَدَعَ مِنْ خَلْقِهِ عَارِضَهٌ، وَ لاَ اعْتَوَرَتْهُ فِی تَنْفِیذِ الْاءُمُورِ وَ تَدَابِیرِ الْمَخْلُوقِینَ مَلاَلَهٌ وَ لاَ فَتْرَهٌ، بَلْ نَفَذَهُمْ عِلْمُهُ، وَ اءَحْصَاهُمْ عَدَدُهُ، وَ وَسِعَهُمْ عَدْلُهُ، وَ غَمَرَهُمْ فَضْلُهُ، مَعَ تَقْصِیرِهِمْ عَنْ کُنْهِ مَا هُوَ اءَهْلُهُ.

دعاء اللَّهُمَّ اءَنْتَ اءَهْلُ الْوَصْفِ الْجَمِیلِ، وَ التَّعْدَادِ الْکَثِیرِ، إِنْ تُؤَمَّلْ فَخَیْرُ مَأْمُولٍ، وَ إِنْ تُرْجَ فَخَیْرُ فَاءَکْرَمُ مَرْجُوِّ.اللَّهُمَّ وَ قَدْ بَسَطْتَ لِی فِیمَا لاَ اءَمْدَحُ بِهِ غَیْرَکَ، وَ لاَ اءُثْنِی بِهِ عَلَى اءَحَدٍ سِوَاکَ، وَ لاَ اءُوَجِّهُهُ إِلَى مَعَادِنِ الْخَیْبَهِ وَ مَوَاضِعِ الرِّیبَهِ، وَ عَدَلْتَ بِلِسَانِی عَنْ مَدَائِحِ الْآدَمِیِّینَ وَ الثَّنَاءِ عَلَى الْمَرْبُوبِینَ الْمَخْلُوقِینَ.

اللَّهُمَّ وَ لِکُلِّ مُثْنٍ عَلَى مَنْ اءَثْنَى عَلَیْهِ مَثُوبَهٌ مِنْ جَزَاءٍ اءَوْ عَارِفَهٌ مِنْ عَطَاءٍ، وَ قَدْ رَجَوْتُکَ دَلِیلاً عَلَى ذَخَائِرِ الرَّحْمَهِ وَ کُنُوزِ الْمَغْفِرَهِ.
اللَّهُمَّ وَ هَذَا مَقَامُ مَنْ اءَفْرَدَکَ بِالتَّوْحِیدِ الَّذِی هُوَ لَکَ، وَ لَمْ یَرَ مُسْتَحِقّا لِهَذِهِ الْمَحَامِدِ وَالْمَمَادِحِ غَیْرَکَ، وَ بِی فَاقَهٌ إِلَیْکَ لاَ یَجْبُرُ مَسْکَنَتَهَا إِلا فَضْلُکَ، وَ لاَ یَنْعَشُ مِنْ خَلَّتِهَا إِلا مَنُّکَ وَ جُودُکَ، فَهَبْ لَنَا فِی هَذَا الْمَقَامِ رِضَاکَ، وَ اءَغْنِنَا عَنْ مَدِّ الْاءَیْدِی إِلَى سِوَاکَ، إِنَّکَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

خطبه ۹۱

و من دعائه-  علیه الصّلوه و السّلام- :

«اللّهمّ أنت أهل الوصف الجمیل، و التّعداد الکثیر،«» إن تؤمّل فخیر مأمول، و إن ترج فخیر مرجوّ.

اللّهمّ و قد بسطت لى فیما لا أمدح به غیرک، و لا اثنى به على أحد سواک، و لا اوجّهه إلى معادن الخیبه«» و مواضع الرّیبه، و عدلت بلسانى عن مدائح الآدمیّین، و الثّناء على المربوبین المخلوقین.

اللّهمّ و لکلّ مثن على من أثنى علیه مثوبه من جزاء، أو عارفه من عطاء، و قد رجوتک دلیلا على ذخائر الرّحمه و کنوز المغفره.

اللّهمّ و هذا مقام من أفردک بالتّوحید الّذى هو لک، و لم یر مستحقّا لهذه المحامد و الممادح غیرک، و بى فاقه إلیک لا یجبر مسکنتها إلّا فضلک، و لا ینعش من خلّتها إلّا منّک و جودک، فهب لنا فی هذا المقام رضاک، و أغننا عن مدّ الأیدى إلى من سواک، إنّک على ما تشاء قدیر.»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۲۲

                 

بازدیدها: ۴۳

خطبه ها خطبه شماره ۲۲۷ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۲۲۷ صبحی صالح

و من دعاء له ( علیه‏ السلام ) یلجأ فیه إلى اللّه لیهدیه إلى الرشاد

اللَّهُمَّ إِنَّکَ آنَسُ الْآنِسینَ لِاءَوْلِیائِکَ، وَ اءَحْضَرُهُمْ بِالْکِفایَهِ لِلْمُتَوَکِّلِینَ عَلَیْکَ، تُشاهِدُهُمْ فِی سَرائِرِهِمْ، وَ تَطَّلِعُ عَلَیْهِمْ فِی ضَمائِرِهِمْ، وَ تَعْلَمُ مَبْلَغَ بَصائِرِهِمْ، فَاءَسْرارُهُمْ لَکَ مَکْشُوفَهٌ، وَ قُلُوبُهُمْ إِلَیْکَ مَلْهُوفَهٌ، إنْ اءَوْحَشَتْهُمُ الْغُرْبَهُ آنَسَهُمْ ذِکْرُکَ، وَ إنْ صُبَّتْ عَلَیْهِمُ الْمَصائِبُ لَجَؤُوا إلَى الاسْتِجارَهِ بِکَ عِلْما بِاءنَّ اءَزِمَّهَ الْاءُمُورِ بِیَدِکَ، وَ مَصادِرَها عَنْ قَضائِکَ.

اللَّهُمَّ إنْ فَهِهْتُ عَنْ مَسْاءَلَتِی ، اءَوْ عَمِیتُ عَنْ طِلْبَتِی ، فَدُلَّنِی عَلى مَصالِحِی ، وَ خُذْ بِقَلْبِی إِلَى مَراشِدِی ، فَلَیْسَ ذلِکَ بِنُکْرٍ مِنْ هِدایاتِکَ، وَ لا بِبِدْعٍ مِنْ کِفایاتِکَ.

اللَّهُمَّ احْمِلْنِی عَلى عَفْوِکَ، وَ لا تَحْمِلْنِی عَلى عَدْلِکَ.

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

خطبه ۲۲۷

و من دعاء له-  علیه الصّلوه و السّلام- :

«اللّهمّ إنّک آنس الآنسین بأولیائک، و أحضرهم بالکفایه للمتوکّلین علیک.

تشاهدهم فی سرائرهم، و تطّلع علیهم فی ضمائرهم، و تعلم مبلغ بصائرهم. فأسرارهم لک مکشوفه، و قلوبهم إلیک ملهوفه، إن أوحشتهم الغربه آنسهم ذکرک، و إن صبّت علیهم المصائب لجؤوا إلى الاستجاره بک، علما بأنّ أزمّه الامور بیدک، و مصادرها عن قضائک.

اللّهمّ إن فههت عن مسألتى، أو عمهت عن طلبتى، فدلّنى على مصالحى، و خذ بقلبى إلى مراشدى، فلیس ذلک بنکر من هدایاتک، و لا ببدع من کفایاتک،

اللّهمّ احملنى على عفوک، و لا تحملنى على عدلک.»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۲۲

   

بازدیدها: ۳۰

خطبه ها خطبه شماره ۷۸ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۷۸ صبحی صالح

من کلمات کان ع یَدْعُو بها: 

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ما اءَنْتَ اءَعْلَمُ بِهِ مِنِّی ، فَإ نْ عُدْتُ فَعُدْ عَلَیَّ بِالْمَغْفِرَهِ،

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ما وَاءَیْتُ مِنْ نَفْسِی وَ لَمْ تَجِدْ لَهُ وَفَاءً عِنْدِی ،

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی ما تَقَرَّبْتُ بِهِ إ لَیْکَ بِلِسانِی ثُمَّ خَالَفَهُ قَلْبِی ،

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِی رَمَزَاتِ الْاءَلْحَاظِ، وَ سَقَطاتِ الْاءَلْفَاظِ، وَ شَهَوَاتِ الْجَنَانِ، وَ هَفَواتِ اللِّسَانِ.

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

خطبه ۷۸

و من کلمات کان-  علیه الصّلوه و السّلام-  یدعو بها کثیرا:

«اللّهمّ اغفر لى ما أنت أعلم به منّى، فإن عدت فعد لى بالمغفره.

اللّهمّ اغفر لى ما وأیت من نفسى، و لم تجد له وفاء عندى.

اللّهمّ اغفر لى ما تقرّبت به إلیک، ثمّ خالفه قلبى.

اللّهمّ اغفر لى رمزات الألحاظ، و سقطات الألفاظ، و شهوات الجنان، و هفوات اللّسان.»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۲۱

         

بازدیدها: ۳۷

خطبه ها خطبه شماره ۲۲۵ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۲۲۵ صبحی صالح

 و من دعاء له ( علیه ‏السلام ) یلتجئ إلى اللّه أن یغنیه

اللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسارِ، وَ لا تَبْذُلْ جاهِی بِالْإِقْتارِ، فَاءَسْتَرْزِقَ طالِبِی رِزْقِکَ، وَ اءَسْتَعْطِفَ شِرارَ خَلْقِکَ، وَ اءُبْتَلَى بِحَمْدِ مَنْ اءَعْطانِی ، وَ اءُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی ، وَ اءَنْتَ مِنْ وَراءِ ذلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الْإِعْطاءِ وَ الْمَنْعِ إِنَّکَ عَلى کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ.

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

خطبه ۲۲۵

و من دعاء له-  علیه الصّلوه و السّلام- : «اللّهمّ صن وجهى بالیسار، و لا تبذل جاهى«» بالإقتار، فاسترزق طالبى رزقک، و أستعطف شرار خلقک، و ابتلى بحمد من أعطانى، و افتتن بذمّ من منعنى، و أنت من وراء ذلک کلّه ولىّ الإعطاء و المنع، إنّک على کلّ شی‏ء قدیر.»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۱۹

              

بازدیدها: ۲۵

خطبه ها خطبه شماره ۲۱۵ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۲۱۵ صبحی صالح

و من دعاء له ( علیه ‏السلام ) کان یدعو به کثیرا

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی لَمْ یُصْبِحْ بِی مَیِّتا وَ لا سَقِیما، وَ لا مَضْرُوبا عَلى عُرُوقِی بِسُوءٍ، وَ لا مَاءْخُوذا بِاءَسْواء عَمَلِی ، وَ لا مَقْطُوعا دابِرِی ، وَ لا مُرْتَدّا عَنْ دِینِی ، وَ لا مُنْکِرا لِرَبِّی ، وَ لا مُسْتَوْحِشا مِنْ إِیمانِی ، وَ لا مُلْتَبِسا عَقْلِی ، وَ لا مُعَذَّبا بِعَذابِ الْاءُمَمِ مِنْ قَبْلِی .اءَصْبَحْتُ عَبْدا مَمْلُوکا ظالِما لِنَفْسِی ، لَکَ الْحُجَّهُ عَلَیَّ وَ لا حُجَّهَ لِی ، وَ لا اءَسْتَطِیعُ اءَنْ آخُذَ إِلا ما اءَعْطَیْتَنِی ، وَ لا اءَتَّقِیَ إِلا ما وَقَیْتَنِی .

اللَّهُمَّ إِنِّی اءَعُوذُ بِکَ اءَنْ اءَفْتَقِرَ فِی غِناکَ، اءَوْ اءَضِلَّ فِی هُداکَ، اءَوْ اءُضامَ فِی سُلْطانِکَ، اءَوْ اءُضْطَهَدَ وَ الْاءَمْرُ لَکَ.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ نَفْسِی اءَوَّلَ کَرِیمَهٍ تَنْتَزِعُها مِنْ کَرائِمِی ، وَ اءَوَّلَ وَدِیعَهٍ تَرْتَجِعُها مِنْ وَدائِعِ نِعَمِکَ عِنْدِی .

اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِکَ اءَنْ نَذْهَبَ عَنْ قَوْلِکَ، اءَوْ نُفْتَتَنَ عَنْ دِینِکَ، اءَوْ تَتابَعَ بِنا اءَهْواؤُنا دُونَ الْهُدَى الَّذِی جاءَ مِنْ عِنْدِکَ.

الباب الثانی عشر فی الدعاء

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الدعاء و بالدعاء ختم‏

خطبه ۲۱۵

من دعاء کان یدعو به-  علیه الصّلوه و السّلام-  کثیرا: الحمد للّه الّذى لم یصبح بی میّتا و لا سقیما، و لا مضروبا على عروقى بسوء، و لا مأخوذا بأسواء عملى، و لا مقطوعا دابرى، و لا مرتدّا عن دینى، و لا منکرا لربّى، و لا مستوحشا من إیمانى، و لا ملتبسا عقلى، و لا معذّبا بعذاب الامم من قبلى.

أصبحت عبدا مملوکا ظالما لنفسى، لک الحجّه علىّ و لا حجّه لى. لا أستطیع أن آخذ إلّا ما أعطیتنى، و لا أتّقى إلّا ما وقیتنى.

اللّهمّ إنّى أعوذ بک أن أفتقر فی غناک، أو أضلّ فی هداک، أو اضام فی سلطانک، أو اظطهد و الأمر لک‏

اللّهمّ اجعل نفسى أوّل کریمه تنتزعها من کرائمى، و أوّل ودیعه ترتجعها من ودائع نعمک عندى

اللّهمّ إنّا نعوذ بک أن نذهب عن قولک، أو أن نفتتن عن دینک، أو تتابع بنا أهواؤنا دون الهدى الّذى جاء من عندک»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۲۱۷-۱۲۱۹

بازدیدها: ۱۸

خطبه ها خطبه شماره ۸۳/۳ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)الخطبه الغرّاء

خطبه ۸۳ صبحی صالح

و من خطبه له ع وَ تَسْمى الغراء وَ هِی الخُطْبَه العَجیبَه 

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَلاَ بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ مَانِحِ کُلِّ غَنِیمَهٍ وَ فَضْلٍ وَ کَاشِفِ کُلِّ عَظِیمَهٍ وَ اءَزْلٍ اءَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ کَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ وَ اءُومِنُ بِهِ اءَوَّلاً بَادِیا وَ اءَسْتَهْدِیهِ قَرِیبا هَادِیا وَ اءَسْتَعِینُهُ قَاهِرا قَادِرا وَ اءَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ کَافِیا نَاصِرا وَ اءَشْهَدُ اءَنَّ مُحَمَّداعَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اءَرْسَلَهُ لِإِنْفَاذِ اءَمْرِهِ وَ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ وَ تَقْدِیمِ نُذُرِهِ.

اءُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی ضَرَبَ لَکُمُ الْاءَمْثَالَ، وَ وَقَّتَ لَکُمُ الْآجَالَ وَ اءَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَ اءَرْفَغَ لَکُمُ الْمَعَاشَ وَ اءَحَاطَ بِکُمُ الْإِحْصَاءَ وَ اءَرْصَدَ لَکُمُ الْجَزَاءَ وَ آثَرَکُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ وَ الرِّفَدِ الرَّوَافِغِ وَ اءَنْذَرَکُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ فَاءَحْصَاکُمْ عَدَدا وَ وَظَّفَ لَکُمْ مُدَدا فِی قَرَارِ خِبْرَهٍ وَ دَارِ عِبْرَهٍ اءَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِیهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَیْهَا.

فَإِنَّ الدُّنْیَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا یُونِقُ مَنْظَرُهَا وَ یُوبِقُ مَخْبَرُهَا غُرُورٌ حَائِلٌ وَ ضَوْءٌ آفِلٌ وَ ظِلُّ زَائِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ حَتَّى إِذَا اءَنِسَ نَافِرُهَا وَ اطْمَاءَنَّ نَاکِرُهَا قَمَصَتْ بِاءَرْجُلِهَا وَ قَنَصَتْ بِاءَحْبُلِهَا وَ اءَقْصَدَتْ بِاءَسْهُمِهَا وَ اءَعْلَقَتِ الْمَرْءَ اءَوْهَاقَ الْمَنِیَّهِ قَائِدَهً لَهُ إِلَى ضَنْکِ الْمَضْجَعِ وَ وَحْشَهِ الْمَرْجِعِ وَ مُعَایَنَهِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ، وَ کَذَلِکَ الْخَلَفُ یِعَقْبِ السَّلَفِ.
لاَ تُقْلِعُ الْمَنِیَّهُ اخْتِرَاما وَ لاَ یَرْعَوِی الْبَاقُونَ اجْتِرَاما یَحْتَذُونَ مِثَالاً وَ یَمْضُونَ اءَرْسَالاً إِلَى غَایَهِ الاِنْتِهَاءِ وَ صَیُّورِ الْفَنَاءِ حَتَّى إِذَا تَصَرَّمَتِ الْاءُمُورُ وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ وَ اءَزِفَ النُّشُورُ اءَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ الْقُبُورِ وَ اءَوْکَارِ الطُّیُورِ وَ اءَوْجِرَهِ السِّبَاعِ وَ مَطَارِحِ الْمَهَالِکِ سِرَاعا إِلَى اءَمْرِهِ مُهْطِعِینَ إِلَى مَعَادِهِ رَعِیلاً صُمُوتا قِیَاما صُفُوفا یَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَ یُسْمِعُهُمُ الدَّاعِی عَلَیْهِمْ لَبُوسُ الاِسْتِکَانَهِ وَ ضَرَعُ الاِسْتِسْلاَمِ وَ الذِّلَّهِ قَدْ ضَلَّتِ الْحِیَلُ وَ انْقَطَعَ الْاءَمَلُ وَ هَوَتِ الْاءَفْئِدَهُ کَاظِمَهً وَ خَشَعَتِ الْاءَصْوَاتُ مُهَیْنِمَهً وَ اءَلْجَمَ الْعَرَقُ وَ عَظُمَ الشَّفَقُ وَ اءُرْعِدَتِ الْاءَسْمَاعُ لِزَبْرَهِ الدَّاعِی إِلَى فَصْلِ الْخِطَابِ وَ مُقَایَضَهِ الْجَزَاءِ وَ نَکَالِ الْعِقَابِ وَ نَوَالِ الثَّوَابِ.

عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَارا وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَارا وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَارا وَ مُضَمَّنُونَ اءَجْدَاثا وَ کَائِنُونَ رُفَاتا وَ مَبْعُوثُونَ اءَفْرَادا وَ مَدِینُونَ جَزَاءً وَ مُمَیَّزُونَ حِسَابا قَدْ اءُمْهِلُوا فِی طَلَبِ الْمَخْرَجِ وَ هُدُوا سَبِیلَ الْمَنْهَجِ وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتِبِ وَ کُشِفَتْ عَنْهُمْ سُدَفُ الرِّیَبِ وَ خُلُّوا لِمِضْمَارِ الْجِیَادِ وَ رَوِیَّهِ الاِرْتِیَادِ وَ اءَنَاهِ الْمُقْتَبِسِ الْمُرْتَادِ فِی مُدَّهِ الْاءَجَلِ وَ مُضْطَرَبِ الْمَهَلِ.
فَیَالَهَا اءَمْثَالاً صَائِبَهً وَ مَوَاعِظَ شَافِیَهً لَوْ صَادَفَتْ قُلُوبا زَاکِیَهً وَ اءَسْمَاعا وَاعِیَهً وَ آرَاءً عَازِمَهً وَ اءَلْبَابا حَازِمَهً فَاتَّقُوا اللَّهَ تَقِیَّهَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ اءَیْقَنَ فَاءَحْسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ وَ اءَجَابَ فَاءَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ، وَ اقْتَدَى فَاحْتَذَى وَ اءُرِیَ فَرَاءَى فَاءَسْرَعَ طَالِبا وَ نَجَا هَارِبا فَاءَفَادَ ذَخِیرَهً وَ اءَطَابَ سَرِیرَهً وَ عَمَرَ مَعَادا وَ اسْتَظْهَرَ زَادا لِیَوْمِ رَحِیلِهِ وَ وَجْهِ سَبِیلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ وَ قَدَّمَ اءَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ، فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ جِهَهَ مَا خَلَقَکُمْ لَهُ وَ احْذَرُوا مِنْهُ کُنْهَ مَا حَذَّرَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اسْتَحِقُّوا مِنْهُ مَا اءَعَدَّ لَکُمْ بِالتَّنَجُّزِ لِصِدْقِ مِیعَادِهِ وَ الْحَذَرِ مِنْ هَوْلِ مَعَادِهِ.

مِنْهَا:

جَعَلَ لَکُمْ اءَسْمَاعا لِتَعِیَ مَا عَنَاهَا وَ اءَبْصَارا لِتَجْلُوَ عَنْ عَشَاهَا وَ اءَشْلاَءً جَامِعَهً لِاءَعْضَائِهَا مُلاَئِمَهً لِاءَحْنَائِهَا فِی تَرْکِیبِ صُوَرِهَا وَ مُدَدِ عُمُرِهَا بِاءَبْدَانٍ قَائِمَهٍ بِاءَرْفَاقِهَا وَ قُلُوبٍ رَائِدَهٍ لِاءَرْزَاقِهَا فِی مُجَلِّلاَتِ نِعَمِهِ وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ وَ حَوَاجِزِ عَافِیَتِهِ وَ قَدَّرَ لَکُمْ اءَعْمَارا سَتَرَهَا عَنْکُمْ وَ خَلَّفَ لَکُمْ عِبَرا مِنْ آثَارِ الْمَاضِینَ قَبْلَکُمْ مِنْ مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ وَ مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ.

اءَرْهَقَتْهُمُ الْمَنَایَا دُونَ الْآمَالِ وَ شَذَّبَهُمْ عَنْهَا تَخَرُّمُ الْآجَالِ لَمْ یَمْهَدُوا فِی سَلاَمَهِ الْاءَبْدَانِ وَ لَمْ یَعْتَبِرُوا فِی اءُنُفِ الْاءَوَانِ فَهَلْ یَنْتَظِرُ اءَهْلُ بَضَاضَهِ الشَّبَابِ إِلا حَوَانِیَ الْهَرَمِ وَ اءَهْلُ غَضَارَهِ الصِّحَّهِ إِلا نَوَازِلَ السَّقَمِ وَ اءَهْلُ مُدَّهِ الْبَقَاءِ إِلا آوِنَهَ الْفَنَاءِ مَعَ قُرْبِ الزِّیَالِ وَ اءُزُوفِ الاِنْتِقَالِ وَ عَلَزِ الْقَلَقِ وَ اءَلَمِ الْمَضَضِ وَ غُصَصِ الْجَرَضِ وَ تَلَفُّتِ الاِسْتِغَاثَهِ بِنُصْرَهِ الْحَفَدَهِ وَ الْاءَقْرِبَاءِ وَ الْاءَعِزَّهِ وَ الْقُرَنَاءِ فَهَلْ دَفَعَتِ الْاءَقَارِبُ اءَوْ نَفَعَتِ النَّوَاحِبُ وَ قَدْ غُودِرَ فِی مَحَلَّهِ الْاءَمْوَاتِ رَهِینا وَ فِی ضِیقِ الْمَضْجَعِ وَحِیدا قَدْ هَتَکَتِ الْهَوَامُّ جِلْدَتَهُ وَ اءَبْلَتِ النَّوَاهِکُ جِدَّتَهُ وَ عَفَتِ الْعَوَاصِفُ آثَارَهُ وَ مَحَا الْحَدَثَانُ مَعَالِمَهُ وَ صَارَتِ الْاءَجْسَادُ شَحِبَهً بَعْدَ بَضَّتِهَا وَ الْعِظَامُ نَخِرَهً بَعْدَ قُوَّتِهَا وَ الْاءَرْوَاحُ مُرْتَهَنَهً بِثِقَلِ اءَعْبَائِهَا مُوقِنَهً بِغَیْبِ اءَنْبَائِهَا لاَ تُسْتَزَادُ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهَا وَ لاَ تُسْتَعْتَبُ مِنْ سَیِّئِ زَلَلِهَا.

اءَوَلَسْتُمْ اءَبْنَاءَ الْقَوْمِ وَ الْآبَاءَ وَ إِخْوَانَهُمْ وَ الْاءَقْرِبَاءَ تَحْتَذُونَ اءَمْثِلَتَهُمْ وَ تَرْکَبُونَ قِدَّتَهُمْ وَ تَطَئُونَ جَادَّتَهُمْ فَالْقُلُوبُ قَاسِیَهٌ عَنْ حَظِّهَا لاَهِیَهٌ عَنْ رُشْدِهَا سَالِکَهٌ فِی غَیْرِ مِضْمَارِهَا کَاءَنَّ الْمَعْنِیَّ سِوَاهَا وَ کَاءَنَّ الرُّشْدَ فِی إِحْرَازِ دُنْیَاهَا.
وَ اعْلَمُوا اءَنَّ مَجَازَکُمْ عَلَى الصِّرَاطِ وَ مَزَالِقِ دَحْضِهِ وَ اءَهَاوِیلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ اءَهْوَالِهِ.

فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِیَّهَ ذِی لُبِّ شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلْبَهُ وَ اءَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ وَ اءَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غِرَارَ نَوْمِهِ وَ اءَظْمَاءَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ یَوْمِهِ وَ ظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ وَ اءَوْجَفَ الذِّکْرُ بِلِسَانِهِ وَ قَدَّمَ الْخَوْفَ لِاءَمَانِهِ وَ تَنَکَّبَ الْمَخَالِجَ عَنْ وَضَحِ السَّبِیلِ وَ سَلَکَ اءَقْصَدَ الْمَسَالِکِ إِلَى النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ وَ لَمْ تَفْتِلْهُ فَاتِلاَتُ الْغُرُورِ وَ لَمْ تَعْمَ عَلَیْهِ مُشْتَبِهَاتُ الْاءُمُورِ. ظَافِرا بِفَرْحَهِ الْبُشْرَى وَ رَاحَهِ النُّعْمَى فِی اءَنْعَمِ نَوْمِهِ وَ آمَنِ یَوْمِهِ وَ قَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَهِ حَمِیدا وَ قَدَّمَ زَادَ الْآجِلَهِ سَعِیدا وَ بَادَرَ مِنْ وَجَلٍ وَ اءَکْمَشَ فِی مَهَلٍ وَ رَغِبَ فِی طَلَبٍ وَ ذَهَبَ عَنْ هَرَبٍ وَ رَاقَبَ فِی یَوْمِهِ غَدَهُ وَ نَظَرَ قُدُما اءَمَامَهُ فَکَفَى بِالْجَنَّهِ ثَوَابا وَ نَوَالاً وَ کَفَى بِالنَّارِ عِقَابا وَ وَبَالاً وَ کَفَى بِاللَّهِ مُنْتَقِما وَ نَصِیرا وَ کَفَى بِالْکِتَابِ حَجِیجا وَ خَصِیما.
اءُوصِیکُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی اءَعْذَرَ بِمَا اءَنْذَرَ وَ احْتَجَّ بِمَا نَهَجَ وَ حَذَّرَکُمْ عَدُوّا نَفَذَ فِی الصُّدُورِ خَفِیّا وَ نَفَثَ فِی الْآذَانِ نَجِیّا فَاءَضَلَّ وَ اءَرْدَى وَ وَعَدَ فَمَنَّى وَ زَیَّنَ سَیِّئَاتِ الْجَرَائِمِ.
وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِینَتَهُ وَ اسْتَغْلَقَ رَهِینَتَهُ اءَنْکَرَ مَا زَیَّنَ وَ اسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ وَ حَذَّرَ مَا اءَمَّنَ.

مِنْهَا فِی صِفَهِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ:

اءَمْ هَذَا الَّذِی اءَنْشَاءَهُ فِی ظُلُمَاتِ الْاءَرْحَامِ وَ شُغُفِ الْاءَسْتَارِ نُطْفَهً دِهَاقا وَ عَلَقَهً مِحَاقا وَ جَنِینا وَ رَاضِعا وَ وَلِیدا وَ یَافِعا ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْبا حَافِظا وَ لِسَانا لاَفِظا وَ بَصَرا لاَحِظا لِیَفْهَمَ مُعْتَبِرا وَ یُقَصِّرَ مُزْدَجِرا حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ وَ اسْتَوَى مِثَالُهُ نَفَرَ مُسْتَکْبِرا وَ خَبَطَ سَادِرا.

مَاتِحا فِی غَرْبِ هَوَاهُ کَادِحا سَعْیا لِدُنْیَاهُ فِی لَذَّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَوَاتِ اءَرَبِهِ ثُمَّ لاَ یَحْتَسِبُ رَزِیَّهً وَ لاَ یَخْشَعُ تَقِیَّهً فَمَاتَ فِی فِتْنَتِهِ غَرِیرا وَ عَاشَ فِی هَفْوَتِهِ یَسِیرا لَمْ یُفِدْ عِوَضا وَ لَمْ یَقْضِ مُفْتَرَضا دَهِمَتْهُ فَجَعَاتُ الْمَنِیَّهِ فِی غُبَّرِ جِمَاحِهِ وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ فَظَلَّ سَادِرا وَ بَاتَ سَاهِرا فِی غَمَرَاتِ الْآلاَمِ وَ طَوَارِقِ الْاءَوْجَاعِ وَ الْاءَسْقَامِ بَیْنَ اءَخٍ شَقِیقٍ وَ وَالِدٍ شَفِیقٍ وَ دَاعِیَهٍ بِالْوَیْلِ جَزَعا وَ لاَدِمَهٍ لِلصَّدْرِ قَلَقا وَ الْمَرْءُ فِی سَکْرَهٍ مُلْهِثَهٍ وَ غَمْرَهٍ کَارِثَهٍ وَ اءَنَّهٍ مُوجِعَهٍ وَ جَذْبَهٍ مُکْرِبَهٍ وَ سَوْقَهٍ مُتْعِبَهٍ ثُمَّ اءُدْرِجَ فِی اءَکْفَانِهِ مُبْلِسا وَ جُذِبَ مُنْقَادا سَلِسا ثُمَّ اءُلْقِیَ عَلَى الْاءَعْوَادِ رَجِیعَ وَصَبٍ وَ نِضْوَ سَقَمٍ تَحْمِلُهُ حَفَدَهُ الْوِلْدَانِ وَ حَشَدَهُ الْإِخْوَانِ إِلَى دَارِ غُرْبَتِهِ وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ حَتَّى إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَیِّعُ وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ اءُقْعِدَ فِی حُفْرَتِهِ نَجِیّا لِبَهْتَهِ السُّؤَالِ وَ عَثْرَهِ الاِمْتِحَانِ وَ اءَعْظَمُ مَا هُنَالِکَ بَلِیَّهً نُزُولُ الْحَمِیمِ وَ تَصْلِیَهُ الْجَحِیمِ وَ فَوْرَاتُ السَّعِیرِ وَ سَوْرَاتُ الزَّفِیرِ لاَ فَتْرَهٌ مُرِیحَهٌ وَ لاَ دَعَهٌ مُزِیحَهٌ وَ لاَ قُوَّهٌ حَاجِزَهٌ وَ لاَ مَوْتَهٌ نَاجِزَهٌ وَ لاَ سِنَهٌ مُسَلِّیَهٌ بَیْنَ اءَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ إِنَّا بِاللَّهِ عَائِذُونَ.

عِبَادَ اللَّهِ اءَیْنَ الَّذِینَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا وَ اءُنْظِرُوا فَلَهَوْا وَ سُلِّمُوا فَنَسُوا اءُمْهِلُوا طَوِیلاً وَ مُنِحُوا جَمِیلاً وَ حُذِّرُوا اءَلِیما وَ وُعِدُوا جَسِیما احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَهَ وَ الْعُیُوبَ الْمُسْخِطَهَ.

اءُولِی الْاءَبْصَارِ وَ الْاءَسْمَاعِ وَ الْعَافِیَهِ وَ الْمَتَاعِ هَلْ مِنْ مَنَاصٍ اءَوْ خَلاَصٍ اءَوْ مَعَاذٍ اءَوْ مَلاَذٍ اءَوْ فِرَارٍ اءَوْ مَحَارٍ اءَمْ لاَ فَاءَنّ ى تُؤْفَکُونَ اءَمْ اءَیْنَ تُصْرَفُونَ اءَمْ بِمَا ذَا تَغْتَرُّونَ وَ إِنَّمَا حَظُّ اءَحَدِکُمْ مِنَ الْاءَرْضِ ذَاتِ الطُّوْلِ وَ الْعَرْضِ قِیدُ قَدِّهِ مُتَعَفِّرا عَلَى خَدِّهِ الْآنَ عِبَادَ اللَّهِ وَ الْخِنَاقُ مُهْمَلٌ وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ فِی فَیْنَهِ الْإِرْشَادِ وَ رَاحَهِ الْاءَجْسَادِ وَ بَاحَهِ الاِحْتِشَادِ وَ مَهَلِ الْبَقِیَّهِ وَ اءُنُفِ الْمَشِیَّهِ وَ إِنْظَارِ التَّوْبَهِ وَ انْفِسَاحِ الْحَوْبَهِ قَبْلَ الضَّنْکِ وَ الْمَضِیقِ وَ الرَّوْعِ وَ الزُّهُوقِ وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ وَ إِخْذَهِ الْعَزِیزِ الْمُقْتَدِرِ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۸۳

خاتمه المقال در توضیح و تتمیم کلام در بیان نسبت میان روح منفوخ الهى و بدن منفوخ فیه انسانى به عون و تأیید ربّانى

اعلم-  أیّدک اللّه بروح منه-  که آدمى را ظاهرى است و باطنى، و ملکى و ملکوتى. ظاهر آدمى مرکّب است از نفس و بدن. نفس در اصطلاح قوم عبارت از بخارى لطیف است که حامل قوّه حیات و حسّ و حرکت ارادى است، و منشأ آن دل است، و حکیم آن را روح حیوانى خواند. و بدن غلاف آن روح است، و مورد آثار و محلّ مشاعر و حواسّ او، و این هر دو از عالم ملک است و مرکّب از طبایع اربع.

امّا باطن او روح انسانى که بسیط است و از عالم امر است، همچنان چه روح حیوانى مرکّب است و از عالم خلق: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ.

عالم امر عبارت از عالمى است که مقدار و کمیّت و کیفیت و مساحت نپذیرد، بر ضدّ عالم خلق کما قالوا: «الخلق فی الأشباح و الأمر فی الأرواح»، و اسم امر بر عالم ارواح از آن حیثیت است که به اشاره «کن» ظاهر شده بى‏واسطه مادّه و مدّت، و اگر چه عالم خلق هم به قول «کن» موجود شده امّا به واسطه موادّ و امتداد ایّام: إِنَّ رَبَّکُمُ اللَّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّماواتِ وَ، و قوله تعالى: وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ«» یعنى از منشأ کاف و نون خطاب «کن» برخاسته، به بدیع فطرت بى‏مادّه و هیولى.

چه حیات از «هو الحىّ» یافته بى ‏واسطه، و قائم به صفت قیّومى گشته بى ‏سببى حادث.

قال فی الفتوحات«»: «فإن قلت: و ما عالم الخلق و الأمر، و اللّه یقول: أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ«» قلنا: عالم الأمر ما وجد عن اللّه، لا عند سبب حادث، و عالم الخلق ما أوجده اللّه عند سبب حادث.» و قال فی موضوع آخر: «عالم الأمر کلّ موجود لا یکون عند سبب کونى یتقدّمه، و لکلّ موجود مشرب، و هو الوجه الخاصّ الذى لکلّ موجود عن سبب و عن غیر سبب».و همچنان چه حسّ و حیات بدن از روح حیوانى است، حسّ و حیات روح حیوانى از روح انسانى ربّانى است.

قاسم:

حیات تن ز جان آمد، حیات جان ز جان جان
زهى حکمت زهى قدرت، زهى معجز زهى برهان‏

قال الشیخ ابو محمّد روزبهان-  قدّس روحه العزیز- : «الروح أمر ربّانى قدسىّ جنانىّ، خلق من حیاه أبدیه، ربّاه اللّه-  تعالى-  فی ظلّ جلاله، و ضوء بهائه، و عکس صفاته، لا یدخل تحت سکراه الموت. و ما ذکره اللّه-  تعالى-  انّ النفس تذوق الموت، فهى النفس الحیوانیه البشریه المرکّبه من الطبائع.» و قال فی الباب الثانی من الفتوحات: «الحیاه الأزلیه ذاتیه للحىّ، لا یصحّ لها انقضاء. الا ترى الارواح لمّا کانت حیاتها ذاتیه لها، لم یصحّ فیها موت البتّه. و لمّا کانت الحیاه فی الأجسام بالعرض، قام بها الموت و الفناء. فإنّ حیاه الجسم الظاهره من آثار حیاه الروح، کنور الشمس الذى فی الأرض من الشمس، فإذا مضت، تبعها نورها و بقیت الأرض مظلمه. کذلک الروح إذا رحل عن الجسم إلى عالمه الذى جاء منه، تبعثه الحیاه المنتشره منه فی الجسم الحىّ، و بقى الجسم فی صوره الجماد فی رأى العین. فیقال: مات فلان، و تقول الحقیقه: ترجع إلى أصله: مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى. کما رجع ایضا الروح إلى أصله حتّى یوم البعث و النشور، یکون من الروح تجلّى الجسم بطریق العشق، فتلتئم أجزاؤه، و تترکّب أعضاؤه بحیاه لطیفه جدّا، تحرّک الأعضاء للتألیف، اکتسبته من التفات الروح.

فإذا استوت البنیه، و قامت النشأه الترابیه، تجلّى له الروح «بالرقیقه الإسرافیلیه» فی «الصور المحیط»، تسرى الحیاه فی أعضائه، فیقوم شخصا سویّا، کما کان فی أوّل مرّه: وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِی السَّماواتِ، وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها،کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ، قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّهٍ، فإمّا شقى أو سعید.» و قال فی الباب السادس و الأربعین و ثلاثمائه: «لمّا سوّى اللّه جسم العالم، و هو الجسم الکلّ الصورى فی جوهر الهباء المعقول، قبل فیض الروح الإلهى الذى لم یزل منتشرا غیر معیّن. إذ لم یکن ثمّه من یعیّنه، فحیّى جسم العالم به. فکما تضمن جسم العالم شخصیاته،«» کذلک ضمّن روحه شخصیاته: هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ.

عطّار فرماید:

فی الحقیقه هر چه پیدا و نهان است
جمله آثار جهان افروز جان است

‏اصل جان نور مجرّد دان و بس‏
یعنى آن نور محمّد دان و بس‏

روح کلّى محمّدى است- علیه الصلاه و السلام و التحیّه- که در بدن جسم کلّ منفوخ شده، و تمام اجسام علویه و سفلیه از سماوات و ارضین و عرش و کرسى زنده به آن نفخه‏اند.

عطّار:

الا اى مشک جان، بگشاى نافه
که هستى نایب دار الخلافه‏تو

اى روح، امر ربّانى تو دارى‏
سریر ملک روحانى تو دارى‏

تو همچون آفتابى گر بتابى
کند هر ذرّه‏اى صد آفتابى

‏چو نور آفتابت در مزید است‏
ز ذرّاتت یکى عرش مجید است‏

بدان که سیر انسان در این مراتب و مواطن نورانى و ظلمانى اگر چه در واقع سبب کمال اوست، و ترفّع شأن او به حسب مآل او، امّا بالفعل موجب احتجاب روح است به حجب نورانى و ظلمانى. قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ للّه سبعین‏ ألف حجاب من نور و ظلمه». پس روح قدسى-  که چندین هزار سال در خلوت خاصّ بى ‏واسطه شرف قربت یافته بود و انس با حقّ گرفته بود-  از اعلى علّیین قربت و وصلت و لطافت روحانیت به اسفل سافلین طبیعت افتاد. قال تعالى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ که آن فطرت اصلیه روحیه فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ است. ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِینَ که آن مرتبه تنزّل روح است به حضیض نفس سفلى و طبع بشرى. پس بالضروره حجاب بشریه مسدول مى ‏گردد، و به محسوسات عالم محتجب مى ‏شود از مشهودات عالم غیب، و دو حالت متناقض در او پیدا مى‏شود. زیرا که مقتضى فطرت اصلیه روحیه الهیه، اخلاق و نعوت محموده است، و مقتضى حیلت نفس و طبیعت، ملکات و صفات مذمومه.

مولانا:

اهبطوا افکند جان را در بدن
تا به گل پنهان بود درّ عدن‏

جان پى کیفى شده محبوس کیف‏
آفتابى حبس عقده اینت حیف‏

زیر و بالا پیش و پس وصف تن است
بى‏جهتها ذات جان روشن است‏

پس بزرگان این نگفتند از گزاف‏
جسم پاکان عین جان افتاد صاف‏

گفتشان و نقلشان و نقششان
جمله جان مطلق آمد بى‏نشان‏

اقتضاى جان چو اى دل آگهى است‏
هر که آگه‏تر بود جانش قوى است‏

خود جهان جان سراسر آگهى است
هر که آگه نیست او از جان تهى است‏

‏بنا بر این تناقض اقتضائین در آدمى دو حالت نقیض یکدیگر پیدا مى ‏شود. یکى از اقتضاى فطرت اصلیه روحیه، و یکى از تقاضاى حیلت نفسیه طبیعیه، و از تعانق و اجتماع امرین متناقضین، انسان صاحب حالتى متوسّطه میانه روحانیت و نفسانیت مى ‏گردد که برزخ است میانه روح و نفس مسمّى به قلب، لتقلّبه بین احکام‏ الروح و النفس، و آن نفس ناطقه است که تحقّق انسانیت به اوست.

عطّار:

جان، بلندى داشت، تن پستى خاک
مجتمع شد خاک پست و جان پاک‏

چون بلند و پست با هم یار شد
آدمى اعجوبه اسرار شد

زیرا که به این اجتماع حالتى که حدّ فاصل است میانه وحدت روحى و کثرت نفسى، و میانه اجمال علوم کلّیه روحیه و تفصیل علوم جزئیه نفسیه، و میانه لوازم و احکام تجرّد و تجسّم در او پیدا مى‏شود، و حامل این برزخیت که آدمى به اعجوبه اسرار است دل اوست، که حکما آن را «نفس ناطقه» مى‏ گویند، و حکماى یثربى آن را «لطیفه انسانیه» مى‏ خوانند، و حکمت در تنزّل روح از موطن لطافت و صفاى روحى به موطن کثافت و ظلمت طبیعت، جهت تحصیل این مرتبه قلبیّه است.

ما از هواى گنبد عالى حصار چرخ
در خانه‏ هاى گل بى‏ جان و دل آمدیم‏

همچنان چه در کلام صدر المحقّقین گذشت که «لولا المزاج المتحصّل من الأرکان الأربعه، لم یظهر تعیّن الروح الإنسانی، و لما أمکنه الجمع بین العلم بالکلّیات و الجزئیات الذى به توسّل إلى التحقیق بالمرتبه البرزخیه المحیطه بأحکام الوجوب و الإمکان، و الظهور بصوره الحضره و العالم تماما.» و قال-  رضى اللّه عنه-  فی کتاب النفحات:«» «فالسیر و السلوک و التوجّه بالریاضه و المجاهده، و العلم و العمل المحقّقین المتأصّلین باصول الشرائع، و التصریفات الربّانیه، یثمر بعنایه اللّه و مشیّته انصباغ القوى المزاجیه، بوصف الروح الحیوانى، فی الجمع بین خاصیه البساطه و التجرید، و بین التصرّفات المختلفه، بالقوى المتعدّده فی فنون الأفعال و التصریفات الظاهره فی بدن الإنسان، بالقوى و الآلات.

و الروح الحیوانى، کماله الأوّل انصباغه بأوصاف النفس الناطقه، و النفس الناطقه الجزئیه، کمالها الأوّل تحقّقها بوصف خازن الفلک الأوّل، المسمّى فی‏ الشرائع بإسماعیل، و عند أهل النظر بالفعّال. و کمالها المتوسّط ظهورها و تحقّقها بوصف النفس الکلّیه، و اکتسابها أحکامها على وجه یوجب لها التعدّى منها إلى المرتبه العقلیه و الروح الکلّى، ثمّ الإتّصال بجناب الحقّ، و الإستهلاک فیه بغلبه حکم الحقّیه على الخلقیه، و زوال الخواصّ الإمکانیه و التقییدیه بأحکام الوجوب، و بقهر حکم الحقّ الواحد القهّار کلّ حکم و وصف کان یضاف إلى سواه، و هذا القهر یرد على کلّ ما امتاز من مطلق الغیب الکلّى الربّانى، و تلبّس بواسطه الأحوال الإیجادیه، بأحکام الإمکان و التقییدات الکونیه المتحصّله من الشروط و الوسائط.

فیستهلک الجزء فی کلّه، و یعود الفرع إلى أصله، مستصحبا خواصّ ما مرّ علیه، و استقرّ فیه مدّه، و وصل إلیه. کماء الورد کان أصله ماء، فسرى فی مراتب الترکیب و الموادّ، و اکتسب بسرایته ما صحبه بعد مفارقه الترکیب، من طعم و رائحه و خواصّ آخر، و لا یقدح شی‏ء منها فی وحدته و بساطته.» فی کتاب اصطلاحات القوم: «اللطیفه الإنسانیه، هى النفس الناطقه المسمّاه عندهم بالقلب. و هى فی الحقیقه تنزیل للروح إلى رتبه قرینه من النفس، مناسبه لها بوجه، و مناسبه للروح بوجه. و یسمّى الوجه الأوّل الصدر، و الثانی الفؤاد.» چون قلب انسانى صاحب وجهین است، رویى به روح ربّانى دارد و از او استفاضه مى ‏کند، و رویى به روح حیوانى دارد، جهت افاضه حیات و شعور، جمیع حواسّ خمس ظاهر و باطن و سایر کمالات بدنى اوست.

مولانا:

جسم از جان روز افزون مى ‏شود
چون رود جان، جسم بین چون مى ‏شود

حدّ جسمت یک دو گز خود بیش نیست‏
جان تو تا آسمان جولان که نیست‏

تا به بغداد و سمرقند اى همام
روح را اندر تصوّر نیم گام‏

دو درم سنگ است پیه چشمتان‏
نور روحش تا عنان آسمان‏

نور بى این چشم مى‏بیند به خواب
چشم بى این نور چبود جز خراب‏

جان ز ریش و سبلت تن فارغ است‏
لیک تن بى‏جان بود مردار و پست‏

باز نامه روح حیوانى است این
پیشتر رو روح انسانى ببین‏

بگذر از انسان هم و از قال و قیل‏
تا لب دریاى جان جبرئیل‏

بعد از آنت جان احمد لب گزد
جبرئیل از بیم تو واپس خزد

گوید ار آیم به قدر یک کمان‏
من به سوى تو بسوزم در زمان

و در عرائس است فی تفسیر قوله تعالى: مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏«» که «اشاره در آن به اجسام و هیاکل است، از براى آنکه ارواح از عالم ملکوت است، و اگر نه آنکه مستور داشتى حقّ تعالى آن را به ستور قوالب ترابیّه، هر آینه پر شدى اکوان و حدثان از روحى واحد، و محترق شدى جمیع آن از نور او، و بدرستى که خداى تعالى ریخته است از اکسیر ارض از براى ارواح، سنابک«» اشباح از براى معادن افراح، و تربیت مى‏ کند این اشباح را به نظام تجلّیات جمالیه و جلالیه بقوله تعالى: وَ أَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها. پس چون تمام شد تربیت آن اشباح از نور فعل حقّ تعالى، باز مى‏گردد هیاکل و ارواح بر نعوت روحانیه، و مقاومت نمى‏تواند کرد ارض حمل او را، و موضع او عالم غیب است.

نعم التراب یا عاقل، هو معادن نور الفعل و مصدر خاصیه القبضه الجبروتیه. ما أشرف هذه الطینه حیث تخمّرت بقبضه الأزل و الأبد. کان معدننا«» معادن تلک الصفات، و رجوعنا من الصفات إلى عالم الذات. أ لا ترى کیف قال سبحانه فی أصل خلقتنا: قالَ یا، فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ«». فصدرنا من الصفه لرؤیه الذات، و صدرنا من الذات للعلم بالصفات. انظر کیف قال لحبیبه-  علیه الصلاه و السلام- : إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلى‏ مَعادٍ.» امّا چون مرکّب است این روح حیوانى از ارکان اربعه عالم سفلى، عناصر میل‏ او به سفل است و کثافت، و بعد از حقّ تعالى، و رغبت و حرص در دنیاویّات، و شهوت و غضب و غیر ذلک که از لوازم و نتایج ارکان عالم طبیعت است، چنان که سایر حیوانات.

عطّار:

در میان چار خصم مختلف
کى توانى شد به وحدت متّصف‏

گرمیت در خشم و شهوت مى‏کشد
خشکیت در کبر و نخوت مى‏کشد

سردیت افسرده دارد بر دوام
وز ترى رعنائیت آید مدام‏

صاحب بحر الحقائق آورده است که نفس را دو صفت است ذاتى که از مادر آورده-  یعنى از عناصر اربعه-  و باقى صفات ذمیمه از این دو اصل تولّد کند، و آن هوا و غضب است، هوا میل و قصد باشد به سوى سفل که از خاصیت آب و خاک است، و غصب ترفّع و تکبّر و تغلّب و آن صفت باد و آتش است، و خمیر مایه دوزخ این صفت است، و بالضروره این دو صفت در نفس مى ‏باید تا به صفت هوا جذب منافع خویش کند، و به صفت غضب دفع مضرّات از خود نماید، تا در عالم کون و فساد و جود او باقى ماند و پرورش یابد. امّا این دو صفت را به حدّ اعتدال نگه مى ‏باید داشت به میزان شریعت در کلّ حال، تا هم نفس و بدن به سلامت ماند و هم عقل و ایمان در ترقى باشد.

عطّار:

همچنان کز چار خصم مختلف
شد تنت هم معتدل هم متّصف

‏جانت را عشقى بباید گرم گرم‏
ذکر را رطب اللّسانى نرم نرم‏

زهد خشک باید و تقواى دین
آه سردت باید از برد الیقین

‏تا چو گرم و سرد و خشک و تر بود
اعتدال جانت نیکوتر بود

قال فی الباب الثامن و الأربعین من الفتوحات«»: «اعلم أنّ لطیفه الإنسان المدبّره جسده، لمّا کان لها وجه إلى النور المحض الذى هو أبوها، و وجه إلى الطبیعه-  و هى الظلمه المحضه-  التی هى امّها، کانت النفس الناطقه وسطا بین النور و الظلمه، و سبب توسّطها فی المکانه لکونها مدبّره، کالنفس الکلّیه التی بین العقل و الهیولى الکلّ، و هو جوهر مظلم، و العقل نور خالص. فکانت هذه النفس الناطقه کالبرزخ بین النور و الظلمه، تعطى کلّ ذى حقّ حقّه. فمتى غلب أحد الطرفین کانت لما غلب علیها. و إن لم یکن لها میل إلى أحد الجانبین، تلقّت الامور على اعتدال، و أنصفت و حکمت بالحقّ.»

دوانى:

آدمیزاده طرفه معجونى است
کز فرشته سرشته وز حیوان‏

گر کند میل این شود کم از این‏
ور کند میل آن شود به از آن‏

قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ اللّه تعالى خلق الملائکه و رکّب فیهم العقل، و خلق البهائم و رکّب فیها الشّهوه، و خلق بنى آدم و رکّب فیهم العقل و الشّهوه. فمن غلب عقله شهوته فهو أعلى من الملائکه، و من غلب شهوته عقله فهو أدنى من البهائم». یعنى بدرستى که خداى تعالى ملائکه آفرید و ایشان را عقل داد، و بهایم آفرید و در ایشان شهوت نهاد، و بنى آدم آفرید و ترکیب کرد در ایشان عقل و شهوت هر دو، و لهذا آدمى صاحب مجاهده است و قابل ترقّى و تنزّل، به خلاف ملائک و بهائم.

مولانا:

آن دو قوم آسوده از جنگ و حراب
وین بشر با دو مخالف در عذاب‏

مجنون:

هوى ناقتى خلفى و قدامى الهوى
و إنّى و إیّاها لمختلفان‏

مولانا:

جان ز هجر عرش اندر فاقه‏اى
تن ز عشق خاربن«» چون ناقه‏اى‏

جان گشاید سوى بالا بالها
در زند تن در زمین چنگالها

هر سعادتمندى که در این کشاکش، عاقبه الامر مقتضى عقل او بر هواى نفس او غالب شد، پس او اعلاست از ملائکه

مولانا:

مرد، اوّل بسته خواب و خور است
آخر الامر از ملائک برتر است‏

آتشى کاوّل ز آهن مى‏جهد
او قدم پس سست بیرون مى‏نهد

دایه‏اش پنبه است اوّل لیک اخیر
مى‏ رساند شعله ‏ها را بر اثیر

در پناه پنبه و کبریتها
شعله و نورش برآید برسها

چون نشئات متخالفه الاقتضاءات در ملک مفقود است، صاحب مجاهده نیستند، و عبادت ایشان مقتضى طبیعت ایشان است، و علم و معرفت و جمیع کمالات ایشان قابل ترقّى و تنزّل و اختلاف در احوال نیست. به خلاف انسان که به واسطه جمعیت او نشئات متخالفه را، گاه عالم است و گاه جاهل، گاه عابد است و گاه ذاهل.

قال فی الفتوحات:«» «فالإنسان من حیث مجموعیته-  و ما لجمعیّته من الحکم-  جاهل باللّه حتّى ینظر و یفکّر و یرجع إلى نفسه، فیعلم أنّ له صانعا صنعه و خالقا خلقه. فلو أسمعه اللّه نطق جلده أو یده أو لسانه أو رجله، یسمعه ناطقا بمعرفته بربّه، مسبّحا لجلاله و مقدّسا: یَوْمَ تَشْهَدُ عَلَیْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ«». وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا«». فالإنسان من حیث تفصیله عالم باللّه، و من حیث جملته جاهل باللّه حتّى یتعلّم، أى یعلم بما فی تفصیله، فهو العالم الجاهل فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِیَ لَهُمْ مِنْ قُرَّهِ أَعْیُنٍ.

امّا آن خاسر خابث نامرد مخنث گوهر، که شهوت نفس و خواهش طبع او غلبه کند بر تدبیر عقل، پس او از بهایم کمتر است

مولانا:

قسم دیگر با خران ملحق شدند
خشم محض و شهوت مطلق شدند

وصف جبریلى در ایشان بود و رفت‏
تنگ بود آن خانه و آن وصف رفت‏

مرده گردد شخص چون بى‏جان شود
خر شود جان چون پى حیوان شود

قال اللّه تعالى: وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً«». شیخ مجد الدین بغدادکى-  قدّس سرّه-  گفته است: «فسبحان من جمع بین أقرب الأقربین و أبعد الأبعدین بقدرته». حکمت در آنکه قالب انسان از اسفل سافلین باشد و روحش از اعلى علّیین، آن است که چون انسان بار امانت خواهد کشید، مى‏باید که قوّت هر دو عالم به کمال او را باشد.

مولانا:

تو به تن حیوان، به جانى از ملک
تا روى هم بر زمین هم بر فلک‏

مى‏ باید که در دو عالم هیچ چیز به قوّت او نباشد، تا به حمل بار امانت را بکشد، و آن قوّت از راه صفات مى ‏باید نه از راه صورت. لاجرم، آن قوّت که روح انسانى دارد چون از اعلى علّیین است، هیچ چیز ندارد در عالم ارواح از ملک و شیطان و غیر آن، و آن قوّت که نفس انسان را است چون از اسفل سافلین است، هیچ چیز را نیست در عالم نفوس نه بهایم را و نه سباع را و نه غیر آن. سهل بن عبد اللّه گفته است: «للنفس سرّ، و ما ظهر ذلک السرّ على أحد إلّا على فرعون حیث قال: أَنَا رَبُّکُمُ الْأَعْلى . و لها سبع حجب سماویه، و سبع حجب أرضیه. فکلّما یدفن العبد نفسه أرضا سما قلبه سماء. فإذا دفنت النفس تحت الثرى وصل القلب‏إلى العرش.»

مولانا:

صورت نفس ار بجویى اى پسر
قصّه دوزخ بخوان با هفت در

هر نفس نگرى و در هر مکر از آن
‏غرقه صد فرعون با فرعونیان‏

در خداى موسى و موسى گریز
آب ایمان را ز فرعونى مریز

دست را اندر احد و احمد بزن
‏اى برادر واره از بو جهل تن‏

قال علىّ-  علیه السّلام- : «و ما أنا و نفسى إلّا کراعى غنم، کلّما ضمّها من جانب انتشرت من جانب». چه صفت بوقلمون دارد، دم به دم رنگى نماید، و لحظه فلحظه به شکلى دیگر برآید، هر ساعت نقشى دیگر بر آب زند، و هر نفس نیرنگى دگر آغاز کند.

عطّار:

مرا بارى غمى کان پیش آمد
ز دست نفس کافر کیش آمد

سگ است این نفس کافر در نهادم‏
که من همخانه این سگ فتادم‏

ریاضت مى‏کشم جان مى‏دهم من
سگى را بو که روحانى کنم من‏

هرگاه که سگ نفس روحانى شد، فایده تنزیل روح به مرتبه نفس ظاهر مى‏ گردد. زیرا که آن زمان مى‏باید که هر صفتى ذمیمه از صفات نفس، صدف گوهر صفتى از صفات الوهیت باشد. بلکه بر حسب: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ تمام آن سیّئات اخلاق و اوصاف با حسنات و قربات تبدّل مى ‏یابد.

مولانا:

صورت نفس ار بجویى اى پسر
قصّه دوزخ بخوان با هفت در

هر نفس نگرى و در هر مکر از آن‏
غرقه صد فرعون با فرعونیان‏

در خداى موسى و موسى گریز
آب ایمان را ز فرعونى مریز

دست را اندر احد و احمد بزن‏
اى برادر واره از بو جهل تن‏

قال علىّ- علیه السّلام- : «و ما أنا و نفسى إلّا کراعى غنم، کلّما ضمّها من جانب انتشرت من جانب». چه صفت بوقلمون دارد، دم به دم رنگى نماید، و لحظه فلحظه به شکلى دیگر برآید، هر ساعت نقشى دیگر بر آب زند، و هر نفس نیرنگى دگر آغاز کند.

عطّار:

مرا بارى غمى کان پیش آمد
ز دست نفس کافر کیش آمد

سگ است این نفس کافر در نهادم‏
که من همخانه این سگ فتادم‏

ریاضت مى ‏کشم جان مى‏دهم من
سگى را بو که روحانى کنم من‏

هرگاه که سگ نفس روحانى شد، فایده تنزیل روح به مرتبه نفس ظاهر مى ‏گردد. زیرا که آن زمان مى‏ باید که هر صفتى ذمیمه از صفات نفس، صدف گوهر صفتى از صفات الوهیت باشد. بلکه بر حسب: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ تمام آن سیّئات اخلاق و اوصاف با حسنات و قربات تبدّل مى ‏یابد.

مولانا:

اى خنک جانى که در عشق مآل
بذل گشتش خان و مان و ملک و مال‏

شاه جان مر جسم را ویران کند
بعد ویرانیش آبادان کند

کرد ویران خانه بهر گنج زر
وز همان گنجش کند معمورتر

صاحب بحر الحقائق گوید که هر وقت که به تصرّف اکسیر شرع و تقوا صفت هوا و غضب- که صفت ذاتیه اصلیه نفس است- به اعتدال باز آید، که او را به خود تصرّفى نماند الّا بر مقتضاى شریعت و طریقت، در نفس صفات حمیده پدید آید، و از مقام امّارگى به مطمئنّى رسد، ومطیّه روح پاک گردد، و در قطع منازل سفلى و علوى، براق صفت روح را به معارج اعلى علّیین و مدارج قاب قوسینى رساند، و مستحقّ خطاب: ارْجِعِی إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَهً مَرْضِیَّهً شود.

مولانا:

وقت آن آمد که من عریان شوم
نفس بگذارم سراسر جان شوم‏

عطّار:

هر آن گاهى که در تو من نماند
دویى در راه جان و تن نماند

اگر جان و تنت روشن شود زود
تنت جان گردد و جان تن شود زود

چو پشت آیینه است از تیرگى تن
ولى جان روى آیینه است روشن‏

چو روى آیینه پشتش شود پاک‏
شود هر دو یکى چه پاک و چه خاک‏

اعلم-  علّمک اللّه حقائق الإنسانیه-  که ذات انسان حقیقتى است واحده بسیطه، و او را مراتب و اعتبارات است که تعبیر از آن به عقل و نفس و قلب و روح و سرّ و کلمه و غیر ذلک مى ‏کند. چه روح انسانى ربّانى است که به واسطه تنزّلات به مواطن و مدارک، در سیر وجودى تا مرتبه جسمیت، و به سیر عروجى شعورى تا مرتبه عین ثابت که وصفیه الهیه است، متسمّى مى‏ شود به اسمى که مناسب آن مرتبه است.

عطّار:

یک آیینه جسم و جان دو رویش
به حکمت مى‏نماید از دو سویش‏

از این سو چون نماید جسم باشد
وز آن سو جان پاکش اسم باشد

و شکّى نیست که تعدّد اسماء قادح نیست در وحدت مسمّى کما فی الاسماءالالهیه.

و اذا تقرّر هذا، گوییم: آن حقیقت وحدانى انسانى را به حسب تدبیر او بدن را «نفس» گویند، و همان حقیقت را به حسب دو قوّه-  که کالوجهین است او را، وجهیش سوى مبدأ که استفاضه انوار الهى مى ‏کند، و وجهیش سوى روح حیوانى که افاضه مى ‏کند بر او آنچه از حقّ تعالى بر او مفاض شده بر حسب استعداد او-  مسمّى است به «قلب». چه این لطیفه، گاه به واسطه مطالعه مراتب جسمانى معانى امور محسوسه را در باطن تشخیص کند، و بر نتایج عواقب و لوازم و عوارض آن حکم کند، و گاه مخدّرات اسرار الهامى و وارده غیبى را از خزانه سرّ اخراج کند، و به الطف عبارات و ادقّ اشارات بر مظاهر مناظر وجود جلوه دهد.

باز آن حقیقت را به اعتبار ذهول وى از آن وجه که تلى نفس حیوانى است، و اقبال او سوى آن وجه که معانى را از مبدأ کلّى اصلى خود استفاضه مى‏کند، «عقل» گویند، و به اعتبار آنکه حىّ است بذاتها، و سبب حیات بدن است و جمیع قواى نفسانى، مسمّى است به «روح»، و آن حقیقت را به اعتبار خفاى وى در ذات حقّ و فناى کلّى حقّى «سرّ روحى» گویند، و همان حقیقت را به اعتبار ظهور او در نفس رحمانى همچون ظهور کلمه در نفس انسانى، مسمّى است به «کلمه»، و از آن حیثیت که اصل ذات او وصفى است حقّ تعالى را قائم به ذات او، مسمّى است به «عین ثابت».

از صفاتش رسته‏اى روز نخست
با صفاتش باز رو چالاک و چست‏

گر در این ره حال مردان بایدت‏
قرب وصل حال گردان بایدت

‏اوّل از حس بگذر آنگه از خیال
آنگه از دل آنگه از عقل اینت حال

‏حال حاصل در مقام جان شود
در مقام جانت کار آسان شود

و همچنین است حال در هر یک از مراتب کلّیه. مثلا در مرتبه نفسى، متسمّى مى‏شود به «امّاره» و «لوّامه» و «مطمئنّه». به حسب مراتب مختلفه و اوصاف متقابله در هر مرتبه، به سبب وصفى دیگر اسم دیگر دارد:در اوایل، تا هنوز ولایت وجود در تحت تصرّف و استیلا و غلبه او باشد، او را «نفس امّاره» گویند.

و در اواسط، چون تدبیر ولایت وجود به تصرّف دل مفوّض گردد، و نفس به ربقه طاعت و انقیاد او متقلّد شود، و هنوز از انواع صفات نفس و تمرّد و استعصاى او بقایا مانده باشد، و بدان جهت خود را پیوسته ملامت کند، آن را «نفس لوّامه» گویند.

و در اواخر، چون عروق نزاع و کراهت بکلّى از وى منتزع و مستأصل گردد، و از حرکت منازعه با دل طمأنینه یابد، و در تحت جریان احکام او مطیع و رام گردد، و کراهیتش به رضا متبدّل شود، آن را «نفس مطمئنّه» خوانند.

قال الشیخ عبد الرحمن الأسفرائنی فی معنى قول ممشاد الدینورى-  روّح اللّه روحها- : «السماع یصلح لقوم حکموا على نفوسهم حتّى فنیت حظوظهم، فکنسوا بأرواحهم المزابل»، قال: معناه، السماع لیس لمن له بقیّه من بقایا نفسه، لأنّ المستمع عند استماع القول یفهم المعانی المتضمّنه فی طىّ الکلام، فیرد بها على قلبه واردات غیبیه، فیجد بها لذّه فی القلب، و طیبه فی النفس، و حضورا فی السرّ.

فإن بقیت له فی تلک الحاله بقیّه من بقایا نفسه، فعلیه أن یلزم نفسه عن الدخول فی السماع، عند نظر حظوظها من حیث لا یشعر بها صاحبها. فإنّ الشیطان یحکم على من بقى له بقیّه من الحظوظ النفسانیه، و لو مثقال ذرّه. فإنّ العبد لا یدخل فی مقام العبدیه المختصّه باللّه تعالى بتلک البقیّه کما أشار به-  عزّ و جلّ- : إِنَّ عِبادِی لَیْسَ لَکَ عَلَیْهِمْ سُلْطانٌ«». فلهذا قال: «السماع یصلح لقوم حکموا على نفوسهم حتّى فنیت حظوظهم»، لأنّ السالک لا یزال یحکم على العدوّ-  أعنى النفس-  لسبب القوّه الروحانیه التی تنزل علیه من التأیید الربّانى الرحمانى، حتّى تطمئنّ، فإذا اطمأنّت اتّصفت بالصفه القلبیه الروحانیه. ألا ترى اللّه تعالى قد وصفها بالصفه القلبیه حیث خاطبها: یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ«»، و الاطمینان صفه القلب على‏ الحقیقه. قال تعالى: أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ، فإنّها کانت فی الأوّل نفسا غیر مطمئنّه، فإذا اطمأنّت انقلبت و أقبلت على اللّه تعالى راضیه مرضیه، فصارت قلبا.

تو نفست دل کن و دل را چو جان کن
پس آنگه جان سوى جانان روان کن‏

معلوم شد که نفسیه و قلبیه و روحیه و سرّیه، جمیع صفات و قواى انسان است، گاه مغلوب صفت و قوّه نفسیه است و گاه قلبیه، و همچنین سایر آن مراتب، حتّى جسمیه و انواع عوارض جسمیه.

قال فی الفتوحات: «اعلم أنّ الأرواح لها اللطافه. فإذا تجسّدت و ظهرت بصوره الأجسام، کثفت فی عین الناظر إلیها، و تنوّع الصور علیها کما تتنوّع علیها الأعراض، کحمره الخجل و صفره الوجل».

عطّار:

عزیزا سرّ جان و تن شنیدى
ز مغز هر سخن روغن کشیدى

‏تن و جان را منوّر کن ز اسرار
و گر نه جان و تن گردد گرفتار

چو مى ‏بینى به هم یارىّ هر دو
به هم باشد گرفتارىّ هر دو

عن ابن عبّاس-  رضى اللّه عنهما-  قال: «ما تزال الخصومه بالناس یوم القیامه حتّى یخاصم الروح الجسد، فیقول الروح: یا ربّ، إنّما کنت روحا منک، جعلتنى فی هذا الجسد فلا ذنب لى، و یقول الجسد: یا ربّ، کنت جسدا خلقتنى، و دخل فیّ هذا الروح میل النار، فبه کنت أقوم و به أذهب و به أجى‏ء، لا ذنب لى فیه. قال المقعّد للأعمى: إنّى أرى ثمرا، فلو کانت لى رجلان لتناولت. فقال الأعمى: أنا احملک على رقبتى. قال: فتناول من الثمر فأکلا جمیعا، فعلى من الذنب قالا: علیهما جمیعا. فقال: قد قضیتما على أنفسکما.»

عطّار:

یکى مفلوج بودست و یکى کور
از آن هر دو یکى مفلس یکى عور

نمى ‏یارست شد مفلوج بى‏پاى
‏نه ره مى ‏دید کور مانده بر جاى‏

مگر مفلوج شد بر گردن کور
که این یک چشم داشت آن دگر زور

به دزدى برگرفتند آن دو تن راه‏
به شب در دزدیى کردند ناگاه‏

چو شد آن دزدى ایشان پدیدار
شدند آن هر دو تن آخر گرفتار

از آن مفلوج برکندند دیده‏
شد آن کور سبک پى پى بریده‏

چو کار ایشان به هم برهم نهادند
در آن دام بلا با هم فتادند

چو جان رویى و تن رویى دورویند
اگر اندر عذابند از دو سویند

چو محجوبند ایشان در عذابند
میان آتش سوزان کبابند

توضیح و تفصیل در بیان آنکه نسبت روح انسانى ربّانى با بدن از قبیل نسبت ذات حقّ تعالى است با عالم و لهذا قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «من عرف نفسه، فقد عرف ربّه».

پس گوییم: الروح لیس فی البدن بوالج، و لا عنها بخارج، کما قال-  علیه السلام-  فی حقّ اللّه: «لیس فی الأشیاء بوالج، و لا عنها بخارج».

قال فی فصوص الحکم : «ربط النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  معرفه الحقّ بمعرفه النفس فقال: «من عرف نفسه فقد عرف ربّه». و قال تعالى: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ و هو ما خرج عنک سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی و هو عینک، حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ-  أى للناظرین-  أَنَّهُ الْحَقُّ من حیث إنّک صورته و هو روحک. فأنت له کالصوره الجسمیه لک، و هو لک کالروح المدبّر لصوره جسدک.»

رباعى:

حق، جان جهان است و جهان همچو بدن
املاک، لطایف و حواسّ این تن‏

افلاک و عناصر و موالید، اعضا
توحید همین است و دگرها همه فن‏

و همچنین گوییم: لم یحلل الروح فی البدن فیقال: هو فیه کائن، و لم ینأ عنه فیقال: هو منه بائن کما قال-  علیه السلام-  فی اللّه تعالى: «لم یحلل فی الأشیاء فیقال: هو فیها کائن، و لم ینأ عنها فیقال: هو منها بائن.» و همچنین گوییم که همچنان چه حقّ تعالى لا یتجلّى فی صوره شخص مرّتین، و لا فی صوره اثنین، همچنین گوییم: الروح لا یتجلّى فی بدن شخص مرّتین، و لا یتجلّى فی بدن شخصین.

و همچنین که حقّ تعالى یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ است، و واجب است دوام تنوّعات ظهورت الهى در شئون ذاتیه غیر متناهیه، لا إلى أمد و لا غایه، واجب است به حکم «خلق اللّه آدم على صورته» دوام تنوّعات ظهور روح انسانى ربّانى در شئون ذاتیه غیر متناهیه به صور غیر متناهیه بدنیه او إلى الأبد، دنیا و آخره، کلّ آن فی شأن. قال تعالى: وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَهٍ مِنْ، طِینٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَهً فِی قَرارٍ، مَکِینٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَهَ عَلَقَهً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَهَ مُضْغَهً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَهَ عِظاماً فَکَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ، الْخالِقِینَ ثُمَّ إِنَّکُمْ بَعْدَ ذلِکَ، لَمَیِّتُونَ ثُمَّ إِنَّکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ.

مخفى نماند که همان ذاتى که سلاله طین بود، بعینه متّصف به نطفگى شد، و همان ذات بعینه، بعد از اعدام نطفگى متّصف شد به خلق علقگى، و همچنین همان ذات است که بعد از علقگى متّصف شد به خلق مضغگى، و همچنین است کلام در خلق عظامى و انسانى به حیات دنیوى و موت و حیات اخروى.

و آنچه متلوّ شد از ایجاد و اعدام و خلق و بعث، بعضى از کلّیات خلق و بعث اوست. چه همین ذات بعینه، قبل از این خلقها و بعثها، موجود بود به صورت‏ ذرّگى، و مخاطب به خطاب أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ، و مجیب به جواب «بلى».

و همچنین قبل از مواطن الست، مواطن بى‏ شمار او را بوده به صور مختلفه، در هر موطنى به صورتى که مقتضى آن موطن است.

و بدان که آنچه مذکور شد کلّیات خلق و بعث انسان است که در صور اختلاف است و تشابه نیست، و الّا در هر مرتبه از آن مراتب، مثلا در مرتبه نطفگى، او را هر آن خلق و بعث است امّا به صورت متشابهه، و لهذا محسوس نمى ‏شود.

گلشن:

بود ایجاد و اعدام دو عالم
چو خلق و بعث نفس ابن آدم‏

همیشه خلق در خلق جدید است
‏و گر چه مدّت عمرش مدید است

‏همیشه فیض فضل حق تعالى
بود در شأن خود اندر تجلّى

‏از آن جانب بود ایجاد و تکمیل‏
وز این جانب بود هر لحظه تبدیل‏

قال صدر المحقّقین فی فکّ ختم الفصّ الیوسفى: «اعلم أنّ الحقّ هو النور، و النور لا یمکن أن یرى فی النور، لأنّ کمال«» رؤیه النور موقوف على مقابله الظلمه، فمتعلّق حبّ الحقّ ایجاد العالم، إنّما موجبه حبّ کمال رؤیه الحقّ نفسه جمله من حیث هویّته و وحدته، و تفصیلا من حیث ظهوره فی شئونه. و لمّا کان من البیّن أنّ کلّ ما لا یحصل المطلوب إلّا به فهو مطلوب، لزم تعلّق الإراده الإلهیه بإیجاد العالم، لتوقّف حصول المطلوب الذى هو عباره عن کمال الجلاء و الاستجلاء علیه.-  کمال جلا یعنى ظهور او به حسب شئون او، و کمال استجلا یعنى شهود او ذات خویش را به حسب شئون خویش-  و لمّا کان الشئون الإلهیه ذاتیه، و کان الإستجلاء التامّ للذات لا یحصل إلّا بالظهور فی کلّ شأن منها بحسبه و رؤیته نفسه، من حیث ذلک الشأن و بمقدار ما یقبله من إطلاقه و تعیّنه و خصوصیته، فتوقّف کمال الرؤیه على الظهور«» فی جمیع الشئون، و لمّا کانت الشئون مختلفه من حیث خصوصیاته و غیرمنحصره، وجب دوام تنوّعات ظهوراته سبحانه بحسبها لا إلى أمد و لا غایه، و هذا هو سرّ کون الحقّ خلّاقا على الدوام إلى أبد الآباد.»

مولانا:

از آن سوى پرده، چه شهر شگرف است
که عالم از آن جاست یک ارمغانى‏

به نونو هلالى به نونو خیالى
‏رسد تا نماند حقایق نهانى‏

فی الفصوص: «فما فی الحضره الإلهیه لاتّساعها شی‏ء یتکرّر أصلا.»

قاسم:

کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ‏چه شان است چه شان
یعنى اوصاف کمال تو ندارد پایان‏

هر ظهورى که کند عزّ تعالى یومى است
‏جمله ذرّات جهان مظهر آن شأن و نشان‏

فمعنى یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ«» أى کلّ آن هو فی شأن. فی الفتوحات: «الأیّام کثیره، و منها کبیر و صغیر. فأصغرها الزمن الفرد، علیه یخرج یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ. فسمّى الزمان الفرد یوما لأنّ الشأن یحدث فیه أصغر الأزمان و أدقّها.» بدان که وجود عالم متحقّق نمى ‏شود الّا به فیضان وجود حقّ تعالى بر او در هر آن، که اگر منقطع شود این افاضه در آنى واحد، هر آینه منعدم شود عالم برأسه. از براى آنکه عدم طالب هر ممکن است به حکم امکانیه. پس لابدّ است از حکم ترجیع جمعى احدى که مقتضى بقا است در هر آن، و این وجودات متجدّده در آنات اگر چه مکرّر مى‏نماید در حسّ ما محجوبان به واسطه اتّحاد در نوع، امّا بتشخّصاتها مختلف است.

مولانا:

عالم چون آب جوست بسته نماید و لیک
مى‏ دود و مى ‏رسد نونو این از کجاست‏

فی الفصّ الشعیبى«»: «و ما أحسن ما قال اللّه-  تعالى-  فی حقّ العالم و تبدّله مع الأنفاس «فی خلق جدید» فی واحده، فقال فی حقّ طائفه بل أکثر العالم و هم المحجوبون: أَ فَعَیِینا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِی.«» فلا یعرفون تجدید الأمر مع الأنفاس.»

مولانا:

هر نفس نو مى ‏شود دنیا و ما
بى‏ خبر از نو شدن وز ارتقا

عمر همچون جوى نونو مى ‏رسد
مستمرى مى‏نماید در جسد

آن ز تیزى مستمر شکل آمد است
چون شرر کش تیز جنبانى به دست

‏شاخ آتش را بجنبانى به ساز
در نظر آتش نماید بس دراز

این درازى مدّت از تیزى صنع
مى ‏نماید سرعت انگیزى صنع‏

«لکن عثرت علیه الأشاعره فی بعض الموجودات و هى الأعراض،» چه مذهب ایشان آن است که العرض لا یبقى زمانین، «و عثرت علیه الحسبانیه فی العالم کلّه.» حسبانیه که مشهورند به سوفسطایى، برآنند که العالم لا یبقى زمانین. «و جهّلهم أهل النظر بأجمهم، لکن أخطأ الفریقان: أمّا خطأ الحسبانیه فبکونهم ما عثروا، مع قولهم بالتبدّل فی العالم بأسره على أحدیه عین الجوهر المعقول الذى قبل هذه الصوره، و لا یوجد-  أى ذلک الجوهر-  إلّا بها-  أى بتلک الصوره-  کما لا یعقل أى تلک الصوره إلّا به-  أى بالجوهر- .» یعنى خطاى سوفسطائیه آن است که با وجودى که قائل شده‏اند به تبدّل در عالم باسره، امّا متنبّه نشده ‏اند به آنکه یک حقیقت است که متلبّس مى ‏شود به صور و اعراض عالم، و موجودات متعیّنه متعدّده مى‏ نماید، و ظهور نیست او را در مراتب کونى جز به این صور و اعراض، چنان که وجود نیست اینها را بدون او. «فلو قالوا بذلک» یعنى اگر قائل شوند که جوهرى وحدانى است که همیشه ثابت و باقى‏ است که هر آن متجلّى مى‏ شود به صورتى از صور عالم بر حسب اقتضاى معانى و حقایق اسمائى، «فازوا بدرجه التحقیق».

مولانا:

قرنها بر قرنها رفت اى همام
وین معانى برقرار و بردوام‏

آب مبدل شد در این جوى چند بار
عکس ماه و عکس اختر برقرار

عکس آخر چند باید در نظر
اصل بینى پیشه کن اى کج نظر

«و أمّا الأشاعره فما علموا أنّ العالم کلّه مجموع أعراض، فهو یتبدّل فی کلّ زمان إذ العرض لا یبقى زمانین. و أمّا أهل الکشف فإنّهم یرون اللّه تعالى یتجلّى فی کلّ نفس و لا یکرّر التجلّى.»

مهر حق هرگز مکرّر سر نزد
مرغ لاهوتى مقرّر پر نزد

«و یرون أیضا شهودا أنّ کلّ تجلّى یعطى خلقا جدیدا و یذهب بخلق. فذهابه هو الفناء عند التجلّى و البفاء لما یعطیه التجلّى الآخر، فافهم.»یعنى امّا خطاى اشاعره آن است که اثبات جواهر متعدّده کرده ‏اند وراى حقیقت وجود، و اعراض متبدّله متجدّده را به آنها قائم داشته، و ندانسته که عالم بجمیع اجزائه نیست مگر اعراض متجدّده متبدّله مع الانفاس که در عین واحد جمع شده‏اند، و در هر آنى از این عین زایل مى‏ شوند، و امثال آنها به وى متلبّس مى‏گردند. پس ناظر به واسطه تعاقب امثال در غلط مى ‏افتد، و مى ‏پندارد که آن امرى است واحد مستمرّ.

مولانا:

صورت از بى صورتى آمد برون
باز شد کإنّا الیه راجعون‏

پس تو را هر لحظه مرگ و رجعتى است
‏مصطفى فرمود دنیا ساعتى است

‏و قال فی الباب الثالث و العشرین و مائه:«

شعر:

و قد دلّ الدلیل بغیر شکّ
و لا ریب على نفى الإعاده

لأنّ الجوهر المعلوم باق‏
على ما کان فی حکم الشهاده

فیخلع منه وقتا أو علیه
بمثل أو بضدّ للإفاده

اعلم-  وفّقک اللّه تعالى-  أنّى أردت بنفى الإعاده الذى یقول: «إنّه لا یتکرّر شی‏ء فی الوجود للإتّساع الإلهىّ» و إنّما هى أعیان الأمثال لا یدرک لها الحسّ، إذ لا یدرک التفرقه بینها، ارید بین ما انعدم منها و ما تجدّد، و هو قول المتکلّمین: إنّ العرض لا یبقى زمانین.» اگر سائلى گوید: بنا بر این لازم مى‏آید بطلان امر تکلیفى شرعى. زیرا که مکلّف در هر حال و در هر آن دیگرى است، همچنین لازم مى‏آید بطلان معاد و حشر، و کلاهما ثابت شرعا و تحقیقا.

جواب گوییم: لا نسلّم بطلان امرین مذکورین. از براى آنکه مبناى ثبوت امرین مذکورین اتّحاد ذات است، و منافات ندارد با اختلاف احوال و نشئات. چه عین شخص زید مثلا من الأزل الى الأبد احوال و اعراض بر او وارد مى‏شود، از وجودات متعاقبه متوارده و لوازم وجود، و در هر آن متّصف مى‏شود به وجودى غیر وجود اوّل، و همچنین به لوازم مخصوصه به هر وجود، و زید بذاته متشخّص است و متعیّن به تشخّصى معنوى و تعیّنى أزلى در باطن حقّ. زیرا که حقیقت هر موجودى عبارت است از نسبت تعیّن او در علم حقّ تعالى ازلا.

قال فی مفتاح الغیب: «اعلم أنّ حقیقه الانسان و حقیقه کلّ موجود عباره عن نسبه متمیّزه فی علم الحقّ من حیث إنّ علمه ذاته. فهو تعیّن فی باطن الحق أزلى، و تشخّص معنوى. له لکلّ مرتبه ارتباط ذاتى و حالى و نسبى عارضى.» و فی الفتوحات فی الباب الرابع و العشرین: «إنّ اللّه تعالى لا یکرّر تجلّیا على‏ شخص واحد، و لا یشترک فیه شخصین: للتوسّع الإلهى. و إنّما الأمثال و الأشباه توهّم الرائى و السامع، للتشابه الذى یعسر فصله إلّا على أهل الکشف، و القائلین من المتکلّمین: إنّ العرض لا یبقى زمانین. من «الاتّساع الإلهى» أنّ اللّه أعطى کلّ شی‏ء خلقه، و میّز کلّ شی‏ء فی العالم بأمر ذلک الأمر هو الذى میّزه عن غیره: و هو أحدیه کلّ شی‏ء. فما اجتمع اثنان فی مزاج واحد.

قال أبو العتاهیه:

ففى کلّ شی‏ء له آیه
تدلّ على أنّه واحد

و لیس سوى أحدیه کلّ شی‏ء. فما اجتمع، قطّ، اثنان فیما یقع به الامتیاز، و لو وقع الاشتراک فیه ما امتازت، و قد امتازت عقلا و کشفا.» و قال فی الباب السابع و الثمانین و مأتین: «اعلم أنّ اللّه-  تعالى-  جعل لکلّ صوره فی العالم أجلا ینتهى إلیه فی الدنیا و الآخره، إلّا الأعیان القابله للصوره. فإنّه لا أجل لها، بل لها منذ خلقها اللّه الدوام و البقاء، قال تعالى: اللَّهُ الَّذِی رَفَعَ السَّماواتِ و قال تعالى: ثُمَّ قَضى‏ أَجَلًا وَ أَجَلٌ مُسَمًّى عِنْدَهُ فجاء ب «کلّ» و هى تقتضى الإحاطه و العموم.

و قد قلنا: إنّ الأعیان القابله للصوره لا أجل لها، فبما ذا خرجت من حکم کلّ قلنا: ما خرجت، و إنّما الأجل الذى للعین إنّما هو ارتباطها بصوره من الصور التی تقلبها، فهى ینتهى فی القبول لها إلى أجل مسمّى، و هو انقضاء زمان تلک الصوره.

فإذا وصل الأجل المعلوم عند اللّه فی هذا الارتباط انعدمت الصوره، و قبل العین صوره اخرى. فقد جرت الأعیان إلى أجل مسمّى فی قبول صوره مّا، کما جرت الصوره إلى أجل مسمّى فی ثبوتها لتلک العین الذى کان محلّ ظهورها، فقد عمّ الکلّ لأجل المسمّى. فقد قدر اللّه لکلّ شی‏ء أجلا فی أمر ما ینتهى إلیه، ثمّ ینتقل إلى حاله اخرى یجرى فیها أیضا إلى أجل مسمّى. فإنّ اللّه خلّاق على الدوام مع الأنفاس. فمن الأشیاء ما یکون مدّه بقائه زمان وجوده، و ینتهى إلى أجله فی الزمان الثانی من زمان وجوده، و هى أقصر مدّه فی العالم.

و فعل اللّه ذلک لیصحّ الافتقار مع الأنفاس [و] مع الأعیان إلى اللّه تعالى. فلو بقیت زمانین فصاعدا، لا اتّصف بالغنى عن اللّه فی تلک المدّه. و هذه مسئله لا یقول بها أحد إلّا أهل الکشف المحقّق منّا، و الاشاعره من المتکلّمین، و موضع إجماع الکلّ فی هذه المسأله التی لا یقدرون على إنکارها الحرکه.»

گلشن:

عرض شد هستیى کان اجتماعى است
عرض سوى عدم بالذات ساعى است‏

به هر جزوى ز کل کان نیست گردد
کل اندر دم ز امکان نیست گردد

جهان کلّ است و در هر طرفه العین
عدم گردد و لا یبقى زمانین‏

دگر باره شود پیدا جهانى‏
به هر لحظه زمین و آسمانى‏

به هر ساعت جوان این کهنه پیر است
به هر دم اندر او حشرى نشیر است‏

در او چیزى دو ساعت مى ‏نپاید
در آن لحظه که مى‏میرد بزاید

و لیکن طامّه الکبرى نه این است
که این یوم العمل و آن یوم دین است‏

از این تا آن بسى فرق است زینهار
به نادانى مکن خود را ز کفّار

قال فی الباب الواحد و السبعین و ثلاثمائه من الفتوحات: «و یختلف الهیئات فی الدارین مع الأنفاس باختلاف الخواطر هنا. فإنّ الإنسان فی الدنیا هو الظاهر فی الدار الآخره. و قد کان غیبا هنا فیعود شهاده هناک، و یبقى العین عینا باطن هذه‏ الهیئات، و الصور لا تتبدّل و لا تتحوّل. فما ثمّ إلّا صور و هیئات، تخلع عنه و علیه دائما ابدا إلى غیر نهایه، و لا انقضاء.»

عطّار:

ز حشرت نکته‏اى روشن بگویم
تو بشنو تا منت بى من بگویم‏

همه جسم تو هم مى‏دان که معنى است‏
که جسم اینجا نماید زان که دنیا است‏

ولى چون جسم بند جان گشاید
همه جسم تو آنجا جان نماید

همین جسمت بود امّا منوّر
و گر بى طاعتى جسمى مکدّر

شود معنى باطن جمله ظاهر
بلا شک این بود «تُبْلَى السَّرائِرُ»

رباعى:

یک یک نفست زمان تو خواهد بود
یک یک قدمت مکان تو خواهد بود

هر چیز که در فکرت تو مى‏آید
آن چیز همه جهان تو خواهد بود

چون غشاى دنیویه به منزله آیینه ظلمانى کثیف الجوهر است، حقیقت صورت روح در او منعکس نمى ‏شود، بلکه شبح و سایه ‏اى از آن صورت در او منعکس مى ‏شود که آن معنى جسم است، و نشئه آخرت به واسطه صفا و لطافت مرآت حقیقت روح مى ‏شود، و جسم که غلاف اوست به تبعیت مدرک مى ‏شود.

همچنانچه مولانا-  قدّس سرّه-  در سر داستانى از کتاب مثنوى فرموده است که: کلام در بیان آنکه تن روح را لباس است، و این دست آستین دست روح است، و این پاى موزه پاى روح است.

مولانا:

تا بدانى که تن آمد چون لباس
رو بجو لابس لباسى را ملیس‏

روح را توحید و اللّه خوش‏تر است‏
غیر ظاهر دست و پایى دیگر است‏

دست و پا در خواب بینى و ائتلاف
آن حقیقت دان مدانش از گزاف

‏آن تویى که بى ‏بدن دارى بدن
پس مترس از جسم جان بیرون شدن‏

باده از ما مست شد، نى ما از او
قالب از ما هست شد، نى ما از او

و لنعم ما قیل:

تو را دستى است کش دست آستین است
بلند است آن بسى، بست آستین است

‏چو دستت را شد است این آستین بند
تو را آن دست اندر آستین چند

ز تن بگذر به کوى جان قدم نه
ز جان هم بگذر و رو در عدم نه‏

پس این لباس جسم، پرده و حجاب است از ادراک واقع روح در این نشئه دنیویه، پس روح غیب است و جسم شهادت. به خلاف موطن آخرت که روح شهادت است و جسم غیب، آنچه مدرک مى ‏شود اوّلا و بالذات روح است و جسم ثانیا و بالتبع، و به واسطه صفا و لطافت که روح را است، حاجب نمى ‏شود از ادراک جسمیت که عارضى از عوارض اوست.

عطّار:

چون آیینه پشت و رو بود یکسانت
هم این ماند هم آن نه این نه آنت‏

امروز چنان که جانت در جسم گم است‏
فردا شده گم جسم چنین در جانت

‏موت عبارت از تبدیل مشاعر است و حواسّ به الطف از این مشاعر و حواسّ.
عطّار فرماید:

پنج حسّى هست جز این پنج حس
کان چو زر سرخ و این حسها چو مس‏

چه مدرکات و محسوسات آن پنج، عین محسوسات این پنج است که در دو آیینه متقابله موطن دنیا و آخرت نموده مى‏ شود، و این دو آیینه مختلفند در جلا به واسطه لطافت و کثافت نشئات.

عطّار:

عمر اینجا عمر آنجا سراج است
بلال آبنوسى«» همچو عاج است‏

وضو اینجا وضو آنجا یکه نور
نماز اینجا نماز آنجا یکه حور

ببینى گر تو را آن چشم باز است‏
که پیغمبر به قبر اندر نماز است

‏چو تو بیننده کور و زمینى
از آن نه روضه و نه حفره بینى‏

چه روح انسانى فی حدّ ذاته مجرّد است، و حقّ تعالى او را خلعت جمیع اسماء و صفات جمالیه و جلالیه پوشانیده، خلیفه خود ساخته، و همچنان چه حقّ تعالى منزّه است از صورت عالم، و در هر آن ظاهر است به صورتى از صور عالم، لا یتجلّى فی صوره مرّتین و لا فی صوره اثنین، همچنین ظاهر غیر روح نیست به صورت و هیکل بدنى و پیکر هیولایى، و لا یظهر فی بدن مرّتین و لا فی بدن اثنین، دائما ابدا دنیا و آخره. چه جمیع اجزا و قوا و اعضاى انسان، صور معانى و شئون مندمجه در احدیت روحى ‏اند.

عطّار:

ذات جان را معنى بسیار هست
لیک تا نقد تو گردد کار هست‏

نقود غیر متناهیه دارد، و الى الابد در ظهورات لا یتجلّى فی صوره مرّتین است، و تمام این صور غیر متناهیه ظهورات آن معانى مندمجه در ذات روح است. از اینجا متفطّن مى‏ توان شد به آنچه فرید المحقّقین-  قدّس سرّه-  اشاره به آن فرموده در بیت مذکور.

همه جسم تو هم مى ‏دان که معناست
که جسم اینجا نماید ز ان که دنیاست

‏رباعیات:

چون اصل اصول هست در نقطه جان
نقش دو جهان ز جان توان دید عیان

‏هر چیز که دیده‏اى تو پیدا و نهان‏
در دیده توست عیان نه در عین جهان‏

کردم ورق وجود تو با تو بیان
تا کى باشد در ورق سود و زیان‏

هر چیز که در هر دو جهان است عیان‏
در جان تو هست تو برون شو ز میان‏

این جهان و آن جهان، در جان توست
تن ز جان و جان ز تن، پنهان توست‏

قال فی الباب الخامس عشر و مأتین فی معرفه اللطیفه و أسرارها: «اعلم-  أیّدنا اللّه و إیّاک بروح القدس-  أنّ أهل اللّه یطلقون لفظ اللطیفه على معنیین: یطلقونه و یریدون به حقیقه الانسان، و هو المعنى الذى البدن مرکبه و محلّ تدبیره، و آلات تحصیل معلوماته المعنویه و الحسّیه، و یطلقونه أیضا و یریدون به کلّ إشاره دقیقه المعنى یلوح«» فی الفهم، لا تسعها العباره، و هى من علوم الأذواق و الأحوال.

فهى تعلم و لا تنقال. لا تأخذها الحدود و إن کانت محدوده فی نفس الأمر، و لکن ما یلزم من له حدّ و حقیقه فی نفس الأمر أن یعبّر عنه، و هذا معنى قول أهل الفهم: «إنّ الامور منها تحدّ و منها لا تحدّ» أى یتعذّر العباره عن إیضاح حقیقته و حدّه للسامع حتّى یفهمه، و علوم الأذواق من هذا القسم. و من الأسماء الإلهیه اسم اللطیف، و من حکم هذا الاسم الإلهى ایصال أرزاق العباد، المحسوسه و المعنویه المقطوعه الأسباب من حیث لا یشعر بها المرزوق، و هو قوله تعالى: وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ. و من الاسم اللطف قوله-  علیه الصلاه و السلام-  فی نعیم الجنّه: «فیها ما لا عین رأت، و لا اذن سمعت، و لا خطر على قلب بشر». کما تعلم أنّ الرزّاق هو اللّه على الإجمال، و لکن ما تعرف کیف اتّصال الرزق للمرزوق على التفصیل و التعیین«» الذى یعلمه الحقّ من اسمه اللطیف.

فإن علم، فمن حکم اسم آخر إلهى لا من الاسم اللطیف، و لیس إذ ذلک لطیفه، فلا بدّ من الجهل بالإیصال. و لهذا المعنى سمّیت حقیقه الإنسان لطیفه، لأنّها ظهرت بالنفخ عند تسویه البدن للتدبیر من الروح المضاف إلى اللّه فی قوله: فَإِذا فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ، و هو النفس الإلهى، و قد مضى بابه. فهو سرّ إلهى لطیف بنسبه إلى اللّه على الإجمال من غیر تکییف.

فلمّا ظهر عینه بالنفخ عند التسویه، و کان ظهوره عن وجود لا عن عدم، فما حدث إلّا اضافه التولیه إلیه بتدبیر هذا البدن، مثل ظهور الحرف عن نفس المتکلّم، و أعطى فی هذا المرکب الآلات الروحانیه و الحسّیه، لإدراک علوم لا یعرفها إلّا بوساطه هذه الآلات، و هذا من کونه لطیفا ایضا.

فإنّه فی الإمکان العقلى، فیما یظهر لبعض العقلاء من المتکلّمین، أن یعرف ذلک الأمر من وساطه هذه الآلات، و هذا ضعف فی النظر. فإنّا ما نعنى بالآلات إلّا المعانی القائمه بالمحلّ. فنحن«» نرید«» السمع و البصر و الشمّ، لا الاذن و العین و الأنف، و هو لا یدرک المسموع إلّا من کونه صاحب سمع، لا صاحب اذن، و کذلک لا یدرک المبصر إلّا لکونه صاحب بصر، لا صاحب حدقه و أجفان. فإذا أضافت هذه الآلات لا یصحّ ارتفاعها.

و ما بقى إلّا لما ذا ترجع حقائقها، هل ترجع لامور زائده على عین اللطیفه أو لیست ترجع إلّا إلى عین اللطیفه و یختلف الأحکام فیها باختلاف المدرکات، و العین واحده. و هو مذهب المحقّقین من أهل الکشف و النظر الصحیح العقلى. فلمّا ظهر عین هذه اللطیفه التی هى حقیقه الإنسان، کان هذا أیضا عین تدبیرها لهذا البدن من باب اللطائف. لأنّه لا یعرف کیف ارتباط الحیاه لهذا البدن بوجود هذا-  الروح اللطیف، بمشارکه ما تقتضیه الطبیعه فیه من وجود الحیاه التی هى-  الروح الحیوانى، فظهر نوع اشتراک. فلا یدرک على الحقیقه هذه الحیاه البدنیه، هل هى لهذه اللطیفه الظاهره عن النفخ الإلهى المخاطبه المکلّفه أو للطبیعه أو للمجموع إلّا أهل الکشف و الوجود، فإنّهم عارفون بذلک ذوقا. إذ قد علموا أنّه ما فی العالم إلّا حىّ ناطق بتسبیح ربّه بلسان فصیح ینسب الیه، بحسب ما یقتضیه حقیقته عند أهل الکشف.

فأمّا ما عدا أهل الکشف، فلا یعلمون ذلک أصلا. فهم أهل الجماد و النبات و الحیوان، و لا یعلمون أنّ الکلّ حىّ، و لکن لا یشعرون کما لا یشعرون بحیاه الشهداء المقتولین فی سبیل اللّه، قال تعالى: وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتٌ بَلْ أَحْیاءٌ، یرزقون فرحین ثمّ إنّ تدبیر هذه اللطیفه هذا البدن لبقاء الصحبه، لما اقتنته من المعارف و العلوم بصحبه هذا الهیکل، و لا سیّما أهل الهیاکل المنوّره، و هنا ینقسم أهل اللّه إلى قسمین: قسم یقول بالتجرید عند مفارقه هذا البدن، و انّها مکتسب من خلقها و علومها و معارفها احوالا، و هیئات یعلمون بها فی عالم التجرید من أخوانها، فیطلب درجه الکمال، و هذا الصنف و إن کان من أهل اللّه فلیس من أهل الکشف، بل الفکر علیه غالبا، فالنظر العقلى علیه الحاکم، و القسم الآخر من أهل اللّه-  و هم أهل الحقّ-  لا یبالون بالمفارقه متى کانت، لأنّهم فی مزید علم أبدا دائما، و أنّهم ملوک أهل تدبیر لموادّ طبیعیه أو عنصریه، دنیا و برزخا و آخره.فهم المؤمنون القائلون بحشر الأجساد، و هؤلاء لهم الکشف الصحیح.

فإنّ اللطیفه الإلهیه لم تظهر إلّا عن تدبیر و تفصیل و هیکل مدبّر، هو اصل وجودها مدبّره، فلا تنفکّ عن هذه الحقیقه. و من تحقّق ما یرى نفسه علیه فی حال النوم فی الرؤیا، یعرف ما قلناه. فإنّ اللّه ضرب ما یراه النائم فی نومه مثلا، و ضرب الیقظه من ذلک النوم مثلا آخر للحشر.

و الأوّل ما یؤول إلیه المیّت بعد مفارقه عالم الدنیا، و لکن أکثر الناس‏ لا یعلمون، یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَهِ هُمْ غافِلُونَ. فنحن فی ارتقاء دائم، و مزید علم دنیا و آخره و برزخا، و الآلات مصاحبه لا تنفکّ فی هذه المنازل و المواطن و الحالات عن هذه اللطیفه الإنسانیه.

ثمّ إنّ الشقاء لهذه اللطیفه أمر عارض، یعرض لها کما یعرض المرض فی الدنیا لها، لفساد هذه الاخلاط بزیاده أو نقص. فإذا زید فی الناقص أو نقص من الزائد و حصل الاعتدال، زال المرض و ظهرت الصحّه.

کذلک ما یطرأ علیها فی الآخره من الشقاء، ثمّ المآل إلى السعاده، و هى استقامه النشأه فی أىّ دار کان من جنّه أو نار. إذ قد ثبت أنّه لکلّ واحده من الدارین ملؤها. فاللّه یجعلنا ممّن حفظت علیه صحّه مزاج معارفه و علومه و هذا طرف من حقیقه مسمّى اللطیفه الإنسانیه، بل کلّ موجود من الأجسام له لطیفه روحانیه إلهیه تنظر إلیه من حیث صورته لا بدّ من ذلک، و فساد الصوره و الهیئه موت حیث کان.» و قال فی الفصل الثالث و الأربعین فی الاعاده من الباب الثامن و التسعین و مائه فی معرفه النفس-  بفتح الفاء- : «الإعاده تکرار الأمثال و العین«» فی الوجود. و ذلک جائز، و لیس بواقع. أعنى تکرار العین للإتّساع الإلهى، و لکن الإنسان فی لبس من خلق جدید، فهى أمثال یعسر الفصل فیها لقوّه الشبه. فالإعاده انّما هى فی الحکم مثل السلطان یولّى والیا، ثمّ یعزله، ثمّ یولّیه بعد عزله، فالإعاده فی الولایه، و الولایه نسبه لا عین وجودى. ألا ترى الإعاده یوم القیامه إنّما هى فی التدبیر.

فإنّ النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قد میّز بین نشأه الدنیا و نشأه الآخره، و الروح المدّبر لنشأه الدنیا عاد إلى تدبیر النشأه الآخره، فهى إعاده حکم و نسبه، لا إعاده عین فقدت ثمّ وجدت، و أین مزاج من یبول و یغوط«» و یتمخّط من مزاج من لا یبول و لا یغوط و لا یتمخّط.

و الأعیان التی هى الجواهر ما فقدت من الوجود حتّى یعاد إلیه، بل لم یزل«» موجوده العین، و لا إعاده فی الوجود لموجود، فإنّه موجود، و إنّما هیئات و امتزاجات نسبیه.

و أمّا قولنا بالجواز فی الإعاده فی الهیئه و المزاج الذى ذهب، فلقوله: ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ و ما شاء. فإنّ المخبر عن اللّه فرّق بین نشأه الدنیا و نشأه الاخرى، و فرّق بین نشأه الدنیا و نشأه الاخرى، و فرّق بین نشأه اهل السعاده و نشأه اهل الشقاء.» اعلم-  علّمک اللّه تعالى و إیّانا-  که دار وجود واحد است، و انقسام او به دنیا و آخرت نسبت با تو است. از براى آنکه آن دو صفت است از صفات نشئه انسانیت.

عطّار:

دو عالم در تو پیدا کرد بنگر
وصالش یافتى از وصل برخور

سراسر در تو پیدا مى‏ندانى
‏که بى شک این جهان و آن جهانى‏

«و الّذى نفس محمّد بیده، إنّ الجنّه و النّار أقرب إلى أحدکم من شراک نعله.»

شعر:

بهشت و دوزخت با توست در باطن نگر با تو
سقرها در جگر یابى جنانها در جنان بینى‏

چه حجب طبیعت و غشاوت هوى، دیده دل را از ادراک آن کور مى‏دارد وَ جَعَلْنا مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ سَدًّا وَ مِنْ خَلْفِهِمْ سَدًّا فَأَغْشَیْناهُمْ فَهُمْ لا یُبْصِرُونَ. چون به انقضاى شب عمر، صبح قیامت صغرى بدمد، هر چه نقد باطن او بود ظاهر گردد، و هر چه در دنیا از وى صادر شده باشد باز بیند: فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ.

شعر:

به وقت صبح شود همچو روز معلومت
که با که باخته‏اى عشق در شب دیجور

إن کان ریعک شوکا أنت زارعه
أو کان نسجک خزّا أنت عازله

‏اگر بار خار است خود کشته‏اى
و گر پرنیان است خود رشته‏اى‏

شیخ سعید الدین فرغانى«» در شرح قصیده تائیه آورده، در بیان تحقّق تجسّد اعمال و اقوال در نشئه برزخى و جنانى و جحیمى: «بدان وفّقک که همچنان که افلاک و کواکب، صور و مظاهر حقایق و اسماى الهى‏اند، و تشکّلات و اتّصالات ایشان، مظاهر توجّهات و اجتماعات حقایق و اسماءاند، و از این حیثیت در این عالم مؤثّرند، و صور و نتایج آن تشکّلات و اتّصالات علویات در این نشئه دنیویه به صور امزجه و اشخاص و اقوال و اعمال و احوال ایشان متشخّص و متجسّد مى ‏شوند، همچنین قوا و اعضاى صورت انسانى که مجمل همه عالم است، مظاهر و صور حقایق و اسماى الهیه‏اند، و تشکّلات و اتّصالات صور انسانیه به برکت اقوال و اعمال عبارت از آن است، هم مظاهر و توجّهات حقایق و اسماء است. لا جرم همچنان که صور و نتایج تشکّلات و اتّصالات فلکى اگر چه اعراضند، اینجا ظاهر و متجسّد مى ‏گردند، همچنین صور اقوال و اعمال انسانى هر چند اعراضند، امّا در افلاک و اطباق متجسّد مى ‏گردند. و جمله صور برزخیه و حشریه و جنانیه و غیر آن هیئات متجسّده ‏اند که نفوس ایشان در برزخ به آن صور متجسّده متعلّق مى ‏شود، و نعمت و نقمت ایشان در برزخ از حیثیت آن صور به ایشان مى ‏رسد. امّا هر فعلى و عملى و قولى که به قصدى و نیّتى صحیح مقرون باشد، به حسب قوّت نسبت آن نیّت به وحدت و اخلاص، هر آینه تجسّد او در فلکى عالى ‏تر صورت مى ‏بندد، تا اگر حکم وحدت و اخلاص بر قولى و عملى غالب آید به حکم: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ، آن به کلّى به عالم وحدت مرتفع شود، و در این افلاک هیچ صورت نپذیرد.

و إلیه الإشاره بقوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «ما قال عبد لا إله إلّا اللّه مخلصا من قلبه، إلّا فتحت له أبواب السّماوات حتّى یفضى إلى العرش». و امّا هر فعلى و قولى که از نیّت صحیح خالى باشد، تا به یکبارگى هباء منثورا شود، یا از این عالم خاک و آب و هوا تجاوز نکند، و در نشئات آخرت منضمّ با صورت جسمانیش مصوّر گردد، و در جسمش افزوده موجب شدّت عذاب گردد. أعاذنا اللّه من ذلک و الإشاره بقوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ غلظ جلد الکافر اثنین و أربعین ذراعا، و إنّ ضرسه مثل احد، و إنّ مجلسه فی جهنّم ما بین مکّه إلى المدینه.» و امّا اقوال و اعمال که مقرون به قصد و نیّت صحیح باشد، در بهشت تصوّر حدائق و اشجار و ثمار و انهار و حور و قصور متجسّد مى ‏شود، و الدلیل علیه: قوله تعالى: وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى‏ وَ أَنَّ سَعْیَهُ سَوْفَ یُرى‏ ثُمَّ یُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى، و قوله تعالى: فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ، و شکّى نیست که سعى و عمل‏ عرضند، و العرض لا یبقى زمانین، پس چگونه مرئى مى ‏شود و نصّ صریح دلالت بر رؤیت عین سعى و عمل مى ‏کند پس این رؤیت جز به طریق تجسّد نتواند بود، و قوله-  صلّى اللّه علیه و آله- : «لقیت لیله اسرى بى إبراهیم-  علیه السلام-  فقال: یا محمّد اقرأ امّتک منّى السّلام، و أخبرهم أنّ الجنّه طیّبه التّربه، عذبه الماء، و أنّها قیعان، و أنّ غراسها سبحان اللّه و الحمد للّه و لا إله إلّا اللّه و اللّه أکبر.»

عطّار:

بهشت از نور تو زینت پذیرد
که بى اعمال تو زینت نگیرد

در و دیوار جنّت از حیات است
‏زمین و آسمان او نجات است

‏درختش صدق و اخلاص است تقوا
همه بار درخت اسرار معنا

وضو اینجا وضو آن جایگه نور
ثمار اینجا ثمار آن جایگه حور

و در حدیث صحیح است که «یأتی البقره و آل عمران کأنّهما غمامتان أو غیابتان، یحاجّان عن صاحبهما»، الحدیث.

اعلم-  أسعدک اللّه-  که چون محقّق و مبیّن گشت در کلام سابق که روح یکى است و نشئات و مظاهر او بسیار، بباید دانست که ارواح انسانى را بعد از موطن «الست» نشئات و مواطن بى‏ شمار است. بعضى ارواح سعدا مخصوص است، و بعضى هم سعدا و هم اشقیا در آن مشترکند.

اوّل: نشئه حسّى است که آن را دنیا مى ‏خوانند، و هى التی نحن فیها الآن، و حکم این نشئه از زمان ولادت بود تا وقت مرگ.

دوم: نشئه برزخى است، و حکم این نشئه از زمان مفارقت بدن بود تا وقت‏ حشر. قال تعالى: وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى‏ یَوْمِ یُبْعَثُونَ. و در احکام این نشئه، عجایب بسیار است، انموذجى از آن صاحب فطنت سلیم را از احکام منامات و علم تعبیر معلوم گردد. چه خواب آیینه سرّ فنا و تجرید است، و محاکى احوال آخرت «کما تنامون تموتون، و کما تستیقظون تبعثون». چه به واسطه خواب اندک ما به تجرّدى از علایق عالم محسوس که او را حاصل آید، هر آینه معقولات را در کسوت ممثّلات مشاهده مى ‏کند.

پس چون به مرگ علاقه به تمام منقطع شود، همه احوال و اعمال و اخلاق خود را آنجا مشخّص باز بیند به صور مناسب، یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَها وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعِیداً .

شعر:

باش تا روى بند بگشایند
باش تا با تو در حدیث آیند

تا کیان را گرفته‏اى در بر
تا کیان را نشانده‏اى بر در

روى فی شهاب الأخبار عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «من قتل عصفورا عبثا، جاء یوم القیامه و له صراخ عند العرش یقول: یا ربّ، سل هذا فبم قتلنى من غیر منفعه». قال اللّه تعالى: یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ. آن عالمى است که در آنجا ظاهر باطن شود و باطن ظاهر. هر صفت که در دنیا بر آدمى غالب بوده باشد، آن صفت در آن عالم به صورتى مناسب آن پیدا شود. مثلا اگر مخنّث جاه بود، به صورت پلنگى ظاهر گردد، و اگر قوّه شهوت غالب باشد، به صورت سگ، و اگر قوّه غضب، به صورت خوک‏

آنچش امروز زیر پوش نمود
آن، زبر پوش حشر خواهد بود

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کادِحٌ إِلى‏ رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقِیهِ.

گلشن:

هر آنچ آن هست بالقوّه در این دار
به فعل آید در آن عالم به یک بار

همه افعال و اقوال مدّخر
هویدا گردد اندر روز محشر

چو عریان گردى از پیراهن تن
شود عیب و هنر یکباره روشن‏

تنت باشد و لیکن بى ‏کدورت‏
که بنماید از او چون آب صورت‏

همه پیدا شود آنجا ضمایر
فرو خوان آیه «تُبْلَى السَّرَائِر»

دگر باره به وفق عالم خاص‏
شود اخلاق تو اجسام و اشخاص‏

چنان کز قوّه عنصر در اینجا
موالید سه گانه«» گشت پیدا

همه اخلاق تو در عالم جان‏
گهى انوار گردد گاه نیران«»

نماند مرگ تن در دار حیوان
به یکرنگى برآید قالب و جان‏

قال الشیخ فی نقش الفصوص: «کان الإنسان مختصرا من الحضره الإلهیه.» یعنى مجموعه‏اى است که در اوست جمیع حقایق اسماى الهیه. «و لذلک خصّه بالصوره، فقال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «خلق اللّه آدم على صورته»، و جعله اللّه العین المقصوده و الغایه المطلوبه من العالم کالنفس الناطقه من الشخص الإنسانی.»

گلشن:

جهان چون توست یک شخص معیّن
تو او را گشته چون جان او تو را تن‏

«و لهذا یخرّب الدنیا بزواله،» یعنى از این جهت که انسان کامل نسبت با عالم‏ همچون نفس ناطقه است، از شخص انسانى خراب مى ‏گردد دنیا به انعدام انسان کامل در دنیا و انتقال او به آخرت، همچنان چه خراب مى ‏شود بدن به انقطاع تعلّق نفس ناطقه از او، تعلّق تدبیر و تصرّف لایق به نشئه دنیویه. «و تنتقل العماره إلى الآخره من أجله.» و منتقل مى ‏شود عمارت به آخرت به سبب انتقال انسان کامل به آخرت، همچنان چه منتقل مى ‏شود عمارت به بدن مکتسب نفس ناطقه بعد از انقطاع تعلّق او از بدن عنصرى على رأى، یا آنکه تدبیر و تصرّف بگرداند او را لایق حشر موعود.

«و هذه مسأله دقیقه کلّت عن درکها الأفهام، و حارت فیها العقول و الأوهام، فلیس إلّا للکشف الصرف المحمّدى فیها قدم-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ».

قال فی فکّ فصّ الشعیبى:«» «لمّا کان القلب منبع التشعّب کما ذکرت لک، تنبعث منه الحیاه الحیوانیه و تسرى فی جمیع الأقطار. و أمّا قلب جمله الصوره الوجودیه: فالإنسان الکامل الحقیقى برزخ الوجوب و الإمکان، و المرآه الجامعه بالذات و المرتبه من صفات القدم و أحکامه، و کذلک الحدثان، و لهذا جعل محلّ خلافته الأرض التی هى مرکز الدائره الوجودیه، و لمقامها المعنوى المحجوب الآن بصورتها، رتبه البدنیه فی انبعاث النفس الرحمانى لیکون«» النشأه الکلّیه الوجودیه، فناسب من هذه الوجه الإنسان الحقیقى النازل فبها بالخلاقه، لأنّه الأوّل بالرتبه و المنزله و إن کان آخرا بالصوره، فهو الواسطه بین الحقّ و الخلق، و به و من مرتبته یصل فیض الحقّ و المدد الذى هو سبب بقاء ما سوى الحقّ إلى العالم کلّه علوا و سفلا، و لولاه من حیث برزخیه التی لا تغایر الطرفین، لم یقبل شی‏ء من العالم المدد الإلهى الوحدانى لعدم المناسبه و الارتباط و لم یصل إلیه، فکان یفنى و أنّه عمد السماوات.

و لهذا السرّ برحلته من مرکز الأرض التی هى صوره حضره الجمیع و أحدیّته و منزل خلافه الإلهیه إلى الکرسى الکریم و العرش المجید المحیطین بالسماوات و الارض ینخرم نظامها، فتبدّل الأرض غیر الارض و السماوات، و لهذا نبّه أیضا علیه على ما ذکرنا بقوله:«» «لا تقوم السّاعه و فی الأرض من یقول: اللّه، اللّه.» و أکّده بالتکرار یرید: «و فی الأرض من یقول: اللّه» قولا حقیقیا، إذ لو أراد «من یقول کلمه اللّه» لم یؤکّد بالتکرار، و لا شکّ أنّه لا یذکر اللّه ذکرا حقیقیا، و خصوصها بهذا الاسم الجامع الأعظم المنعوت بجمیع الأسماء، إلّا الذى یعرف الحقّ المعرفه التامّه، و أتمّ الخلق معرفه باللّه فی کلّ عصر خلیفه اللّه، و هو کامل ذلک العصر، فکأنّه یقول-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : لا تقوم الساعه و فی الأرض انسان کامل، و هو المشار إلیه بأنّه العمد المعنوى الماسک، و إن شئت فقل: الممسوک لأجله. فإذا انتقل، إنشقّت السماء و کوّرت الشمس و انکدرت النجوم و انتشرت، و سیّرت الجبال و زلزلت الأرض و جاءت القیامه.

و لو لا ثبوته من حیث مظهریته فی الجنّه التی محلّها الکرسى و العرش المجید، لکان الحال فیهما کالحال فی الأرض و السماوات.

و إنّما قیدت ثبوته من حیث مظهریته من أجل ما اطّلعنى اللّه علیه من أنّ الجنه لا یسع انسانا کاملا، و إنّما یکون منه فی الجنّه ما تناسب الجنّه، و فی کلّ عالم ما یناسب ذلک العالم، و ما یستدعیه ذلک العالم من الحقّ من حیث ما فی ذلک العالم من الإنسان. بل أقول: و لو خلیت«» جهنّم منه لم تبق، و به امتلأت و إلیه الإشاره بقدم الجبّار المذکور فی الحدیث عند قوله-  علیه السلام- :«» «إنّ جهنّم لا یزال تقول: هَلْ مِنْ مَزِیدٍ«» حتّى یضع الجبّار فیها قدمه، فإذا وضع الجبّار فیها قدمه ینزوی بعضها من بعض و تقول: قطّ قطّ» أى حسبى حسبى.

و اجتزت«» من جانب الحقّ أنّ القدم الموضوع فی جهنّم هو الباقى فی هذا العالم من صور الکمّل، ممّا لم یصحبهم فی النشأه الجنانیه، و کنّى عن ذلک الباقى بالقدم، للمناسبه الشریفه اللطیفه، فإنّ القدم من الإنسان آخر أعضاء صورته، فکذلک نفس صورته العنصریه آخر أعضاء مطلق الصوره الإنسانیه، لأنّ صوره العالم بأجمعها کالأعضاء لمطلق صوره الحقیقه الإنسانیه، و هذه النشأه آخر صوره ظهرت بها الحقیقه الإنسانیه، و بها قامت الصور کلّها التی قلت إنّها کالأعضاء.» قال فی شرح نقش الفصوص: «ما دام که انسان کامل در دنیا بود، عالم محفوظ و خزاین الهى مضبوط باشد، و چون از این عالم منتقل شود به آن عالم، و از دنیا مفارقت کند، و مقیم دار آخرت گردد، و در افراد انسانى کسى نباشد که متّصف به کمالات الهیه شود، یا قائم مقام او گردد و خداى تعالى او را خزینه‏دار خزائن خود سازد، هر چه در خزائن دنیا باشد از کمالات و معانى با آن کامل از خزینه بیرون برند، و این بعض دنیوى لاحق گردد به آنچه در خزاین اخروى است، و کار خزانه‏دارى و خلافت به آخرت افتد.» قال سعید الدین الفرغانى: «التجلّیات الإلهیه لأهل الآخره إنّما هى بواسطه الکامل کما فی الدنیا، و المعانی المفصّله لأهلها متفرّعه من مرتبته و مقام جمعه أبدا کما تفرع منه أزلا، و ما للکامل من الکمالات فی الآخره لا یقاس على ما له من الکمالات فی الدنیا، إذ لا قیاس لنعم الآخره على نعم الدنیا، و قد جاء فی الخبر الصحیح: «إنّ الرّحمه مائه جزء: جزء منها لأهل الدّنیا، و تسعه و تسعون لأهل الآخره.

»«» و اعلم أنّ دار الوجود واحده، و انقسامها إلى الدنیا و الآخره بالنسبه إلیک، لأنّهما صفتان للنشأه الإنسانیه. فأدنى نشأته الوجودیه العینیه النشأه العنصریه، فهى الدنیا لدناءتها بالنسبه إلى نشأته النوریه الإلهیه، أو لدنوّها عن فهم الإنسان الحیوان، و لمّا کانت النشأه الإنسانیه الکلّیه فی الدنیا نشأتین: تفصیلیه فرقانیه و نشأه أحدیه جمعیه قرآنیه، و هذه النشأه الدنیویه کثیفه، و صورتها مقیّده سخیفه من مادّه جامعه بین النور و الظلمه، و النفس الناطقه المتعلّقه بها من بعض قواها القوّه العملیه، و هى ذاتیه لها، و بها یعمل اللّه سبحانه لأجلها فی کلّ نشأه و موطن صوره هیکلیه تنزل معانیها فیها، و یظهر قواها و خصائصها و حقائقها بها، و کانت هذه النشأه الجامعه بین النور و الظلمه لا تقتضى الدوام، بل لا بدّ لها من الانخرام و الانصرام لکونها حاصله من عناصر مختلفه متباینه متضادّه یقضى بحقائقها الانفکاک. و کون قوى مزاجها العنصرى غیر وافیه بجمیع ما فی النفس من الحقائق و الدقائق. فإنّ فی النفس ما لا یظهر بهذه النشأه العنصریه مثل ما یظهر بنشأتها الروحانیه النورانیه، و قد حصل لها بحمد اللّه-  سبحانه-  فی مدّه عمرها التی کانت تعمر أرض جسدها من الأخلاق الفاضله و الملکات الکامله و العلوم و الأعمال الصالحه الحاصله، کمال فعلىّ لما صارتها جمیع ما کان بالقوّه بالفعل.

فینشى‏ء اللّه سبحانه للنفس بالقوّه العملیه إذا خرجت عن الدنیا، صوره اخرویه روحانیه ملائمه لها فی جمیع أفاعیلها و خصائصها، من مادّه روحانیه حاصله لها من تلک الأخلاق و الملکات و العلوم و الأعمال. فیظهر بحقائقها و خصائصها و آثارها فی تلک الصوره، ظهورا یقتضى الدوام إلى الأبد. لأنّ مادّتها روحانیه وحدانیه نوریه، فاقتضت تلک النشأه الروحانیه الدوام و البقاء، لرسوخ حقائقها و اصولها الروحانیه فی جوهر الروح، و دوام التجلّى النفسى الإلهى فیها. فإذا انتقل الأمر إلى الآخره، فظهرت النفوس و الأرواح الإنسانیه فی صورها الروحانیه البرزخیه و المثالیه و الحشریه، و غلبت الروحیه على الصور، و النوریه على الظلمه، و أخبرنّ الحقّ الأسرار و الأنوار و الحقائق فی تلک الصور الاخرویه، کان الإنسان بأحدیه جمعه ختما على تلک النشأه الاخرویه، حافظا لها إلى الأبد. فافهم» فیض و قبول فیض دائمى است. هر قابلى که به صفت وجود متّصف شد، واجب الوجود گشت به وجود حقّ دائم. پس عدم بر او طارى نشود، امّا تعیّنات و ظهورات و نشئات بر او طارى مى ‏شود، و این مخالف آیه کُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ نیست. زیرا که متعلّق فنا تعیّن شخص است نه متعیّن. پس وجود متعیّن بعد از زوال تعیّنى ظهور مى‏کند در تعیّنى دیگر، اعمّ از آنکه برزخى بود یا حشرى یا جنانى یا جهنّمى، و این تجلّیات و ظهورات باقى است ابد الآبدین، و قابل و مقبول هر دو باقى و دائم بالحقّ الدائم الباقى. الممکنات کلّها شئون الحقّ فی غیب ذاته و أسمائه، و وقع اسم الغیر علیها بواسطه التعیّن و الاحتیاج إلى من یوجدها فی العین، و بعد الإتّصاف بالوجود العینى صار واجبا بالغیر لا ینعدم أبدا، بل یتغیّر و یتبدّل بحسب عوالمه و طریان الصور علیه. قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّکم خلقتم للأبد، و إنّما تنقلون من دار إلى دار.»

شعر:

اندر آن بقعه ز اهل نفس و نفس
مرگ میرد دگر نمیرد کس‏

خلق الناس للبقاء فضّلت
امّه تحسبونها للنّفاد

إنّما ینقلون من دار أعمال
‏إلى دار شقوه أو رشاد

عن ابن عبّاس-  رضى اللّه عنهما-  قال: تلا رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  هذه الآیه: وَ لَمَّا جاءَ مُوسى‏«»، فقال: «قال اللّه تعالى: یا موسى، إنّه لا یرانی حقّ إلّا مات، و لا یابس إلّا تدهده، و لا رطب إلّا تفرّق، إنّما یرانی أهل الجنّه الّذین لا تموت أعینهم و لا تبلى أجسامهم.» و قال فی الباب الخامس و السبعین و ثلاثمائه من الفتوحات فی معرفه یضاهى الخیالى و عالم الحقائق و الامتزاج و هو من الحضره المحمّدیه: «اعلم-  أیّدک اللّه-  أنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال: «مولى القوم‏ منهم»، و الخیال من موالى النفس الناطقه، فهى منها بمنزله المولى من السیّد.» «اعلم أنّ القوّه الخیالیه التی فی نشأه الإنسان من کونه، نسخه من العالم بالنسبه إلى عالم المثال المطلق، کالجزء بالنسبه إلى الکلّ، و کالجدول بالنسبه إلى النهر الذى هو مشرعه، و لمّا کان طرف الجدول الذى یلی النهر متّصل به، کذلک عالم خیال الإنسان من حیث طرفه الأعلى متّصل بعالم المثال.

لکنّ الناس فی ذلک من وجه على قسمین: قسم لا یعرفون ذلک الارتباط، و لا یشعرون به، و لا یستشرفون علیه، و هم جمهور الناس، و قسم-  و هم أهل القلوب-  یعلمونه،«» و یستشرفون و یسوقون إلیه، بل یتعدّونه إلى عالم الأرواح، و ما فوقه.» کذا قال المحقّق القونوى فی شرح الحدیث. و قال صاحب الفتوحات فی الرساله السلوک إلى اللّه: «اعلم أنّ النبوّه و الولایه یشترکان فی ثلاثه أشیاء: الواحد فی العلم من غیر تعلّم کسبى، و الثانی فی الفعل بالهمّه فیما جرت العاده أن لا تفعل إلّا بالجسم، و الثالث فی رؤیه عالم الخیال فی الحسّ.» «و للمولى فی السیّد نوع من أنواع التحکّم من أجل الملیکه. فإنّه به و بأمثاله من الموالى یصحّ کون السیّد مالکا و ملکا. فلمّا لم یصحّ للسیّد هذه المنزله إلّا بالمولى، کان له بذلک ید هى التی تعطیه بعض التحکّم فی السیّد، و ما له فیه من التحکّم إلّا أنّه یصوّرها فی أى صوره شاء، و إن کانت النفس على صوره فی نفسها، و لکن لا تترکها هذا الخیال عند المتخیّل إلّا على حسب ما یریده من الصوره فی تخیّله، و لیس للخیال قوّه یخرجه عن درجه المحسوسات، لأنّها ما تولّد و لا ظهر عینه إلّا من الحسّ.

فکلّ تصرّف یتصرّفه فی المعدومات و الموجودات، و ما له«» عین فی الوجود أو لا عین له، فإنّه یصوّره فی صوره محسوس له عین فی الوجود، و لکن اجزاء تلک الصوره کلّها أجزاء وجودیه محسوسه لا یمکن له أن یصوّرها إلّا على هذا الحدّ. فقد جمع الخیال بین الإطلاق العامّ الذى لا إطلاق یشبهه، فإنّ له التصرّف العامّ فی الواجب و المحال و الجائز، و ما ثمّ من له حکم هذا الإطلاق. و هذا هو تصرّف الحقّ فی المعلومات بواسطه هذه القوّه، کما أنّ له التقیید الخاصّ المنحصر. فلا یقدر أن تصوّر«» أمرا من الامور إلّا فی صوره حسّیه-  کانت موجوده تلک الصور المحسوسه  أو لم یکن-  لکن لا بدّ من أجزاء الصوره المتخیّله أن یکون کلّها-  کما ذکرنا-  موجوده فی المحسوسات، أى قد أخذها من الحسّ حین أدرکها متفرّقه، لکن المجموع قد لا یکون فی الوجود.

و اعلم أنّ الحقّ لم یزل فی الدنیا متجلّیا للقلوب دائما، فیتنوّع«» الخواطر فیها التجلّیه و إن تنوّع الخواطر فی الإنسان على التجلّى الإلهى، من حیث لا یشعر بذلک إلّا أهل اللّه، کما أنّهم یعلمون أنّ اختلاف الصور الظاهره فی الدنیا و الآخره، فی جمیع الموجودات کلّها غیر متنوّع، فهو الظاهر، إذ هو عین کلّ شی‏ء، و فی الآخره یکون باطن الإنسان ثابتا، فإنّه عین ظاهر صورته فی الدنیا، و التبدّل فیه خفى، و هو خلقه الجدید فی کلّ زمان الذى هم فیه فی لبس، و فی الآخره یکون ظاهره مثل باطنه فی الدنیا، و یکون التجلّى الإلهى دائما بالفعل، فیتنوّع ظاهره فی الآخره کما یتنوّع باطنه فی الدنیا، فی الصور التی یکون فیها التجلّى الإلهى، منصبغ بها انصباغا.فذلک هو التضاهى الإلهى الخیالى، غیر أنّه فی الآخره ظاهر و فی الدنیا باطن.

فحکم الخیال مستصحبه«» للانسان فی الآخره، و للحقّ،«» و ذلک هو المعبّر عنها بالشأن الذى هو فیه الحقّ من قوله: یَسْئَلُهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ«»، فلم یزل و لا یزال. و إنّما سمّى ذلک خیالا، لأنّا نعرف أنّ ذلک راجع إلى الناظر، لا إلى الشی‏ء فی نفسه، ثابت على حقیقته لا یتبدّل،«» لأنّ الحقائق لا تتبدّل. و یظهر«» إلى الناظر فی صور متنوّعه، و ذلک التنوّع حقیقه أیضا لا تتبدّل عن تنوّعها. فلا فعل الثبوت على صوره واحده، بل حقیقتها الثبوت على التنوّع. فکلّ ظاهر فی العالم صوره ممثّله کیانیه مضاهیه للصوره الإلهیه، لأنّه لا یتجلّى للعالم إلّا بما یناسب العالم فی عین جوهر ثابت، کما أنّ الإنسان من حیث جوهره ثابت أیضا. فترى الثابت بالثابت، و هو الغیب منک و منه، و ترى الظاهره بالظاهر، و هو المشهود و الشاهد و الشهاده منک و منه. فکذا تدرکه، و کذا تدرک ذاتک، غیر أنّک معروف فی کلّ صوره أنّک أنت لا غیرک. کما نعلم  أنّ زیدا فی تنوّعه فی کیفیاته: من خجل و وجل، و مرض و عافیه، و رضى و غضب، و کلّ ما یتقلّب فیه من الأحوال، أنّه زید لا غیره، و کذلک الأمر فنقول: قد تغیّر فلان من حال إلى حال، و من صوره إلى صوره. و لو لا ما هو الامر على هذا، لکان إذا تتبدّل الحال علیه لم نعرفه و قلنا بعدمه.فعلمنا أنّ ثمّ عینین-  کما قال تعالى- : أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ«» فعین یدرک به من یحوّل، و عین یدرک به التحوّل. و هما طریقان مختلفان، قد أبانهما اللّه لذى عینین، و هو قوله: وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ أى بیّنّا له الطریقین کما

قال الشاعر:

نجدا على أنّه طریق
تقطعه للظباعیون‏

فجعل قطع الطریق للعیون، فکلّ عین لها طریق. فاعلم من رأیت و ما رأیت، و لهذا صحّ وَ ما رَمَیْتَ إِذْ رَمَیْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ رَمى . فالعین التی أدرکت بها أنّ الرمى لمحمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فتعلم أنّ لک عینین-  إن کنت صاحب علم-  فتعلم قطعا أنّ الرامى هو اللّه فی صوره محمّدیه جسدیه، و لیس التمثّل و التخیّل غیر هذا. فاللّه قد نبّهک، و أنت لا تنتبه و هذه هى الآیات التی جعلها اللّه لقوم یعقلون عنه، و یتفکّرون فیها، و لَذِکْرى‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ (ینقلب) أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ (لما قیل له و عرف به) وَ هُوَ شَهِیدٌ لتقلّبه فی نفسه، معلّم أنّ الأمر کذلک، هؤلاء هم أولو الألباب. فإنّ اللبّ بحجّته صوره القشر. فلا یعلم بعلم اللبّ إلّا من علم أنّ ثمّ لبّا، و لو لا ذلک ما کثر القشر.» و الحمد للّه أوّلا و آخرا.

خاتمه باب المعاد فیما روى علیه السلام عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فی مواقف القیامه:

أورده صاحب الفتوحات المکّیه روایه عن عبد اللّه بن مسعود قال: کنت جالسا عند علىّ بن ابى طالب و عنده عبد اللّه ابن عبّاس و حوله عدّه من أصحاب رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فقال علىّ: قال رسول اللّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ فی القیامه لخمسین موقفا، کلّ موقف منها ألف سنه» إلى آخر الحدیث، رواه باسناده فی أثناء الباب الرابع و الستّین من الفتوحات: «فی معرفه القیامه و منازلها و کیفیه البعث.

شعر:

یوم المعارج من خمسین ألف سنه
یطیر عن کلّ نوّام به و سنه

‏و الأرض، من حذر علیه ساهره
لا تأخذنها، لما یقضى إلاله، سنه

فکن غریبا و لا ترکن لطائفه
من الخوارج أهل الألسن السنه

و إن رأیت امرأ یسعى لمفسده
فخذ على یده تجزى به حسنه

و لتعتصم، حذرا، بالکهف، من رجل
تریک فتنته یوما کمثل سنه

قد مدّ خطوته فی غیر طاعته‏
و لم یزل فی هواه خالعا رسنه

اعلم أنّه إنّما سمّى هذا الیوم یوم القیامه، لقیام الناس فیه من قبورهم، لربّهم«» فی النشأه الآخره التی ذکرناها فی «البرزخ» فی الباب الذى قبل هذا الباب، و لقیامهم إذا جاء الحقّ للفصل و القضاء، و الملک صفّا صفّا. قال اللّه تعالى: یَوْمَ یَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ أى لأجل ربّ العالمین حین یأتی. و جاء بالاسم «الربّ» إذا کان الربّ المالک، فله صفه القهر و له صفه الرحمه. و لم یأت بالاسم «الرحمن» لأنّه لا بدّ من الغضب فی ذلک الیوم کما سیرد فی هذا الباب، و لا بدّ من الحساب، و الإتیان بجهنّم و الموازین. و هذه کلّها لیست من صفات الرحمه المطلقه التی یطلبها الاسم «الرحمن». غیر أنّه-  سبحانه-  أتى باسم إلهى یکون الرحمه فیه أغلب، و هو الاسم «الربّ»، فإنّه من الإصلاح و التربیه. فیقوّى ما فی المالک و السیّد من فضل الرحمه، على ما فیه من صفه القهر: «فتسبق رحمته غضبه»، یکثر التجاوز عن سیّئات أکثر الناس.

فأوّل ما أقول و ابیّن، ما قال اللّه فی ذلک الیوم: من امتداد الأرض، و قبض السماء و سقوطها على الأرض، و مجی‏ء الملائکه، و مجی‏ء الربّ فی ذلک الیوم، و أین یکون الخلق حین تمدّ الأرض، و تبدّل صورتها، و مجی‏ء جهنّم، و ما یکون من شأنها ثمّ أسوق حدیث مواقف القیامه فی «خَمْسِینَ أَلْفَ سَنَهٍ» و حدیث الشفاعه.

اعلم-  یا أخى-  أنّ الناس إذا قاموا من قبورهم-  على ما سنورده إن شاء اللّه تعالى-  و أراد اللّه أن تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ، و تمدّ الأرض بإذن اللّه، و یکون الخیر دون «الظلمه»، فیکون الخلق علیه عند ما یبدّل اللّه الأرض کیف یشاء، إمّا بالصوره، و إمّا بأرض اخرى ما یتمّ علیها، تسمّى «الساهره»، فیمدّها سبحانه مدّ الأدیم یقول تعالى: وَ إِذَا الْأَرْضُ مُدَّتْ ، و یزید فی سعتها ما شاء، أضعافا ما کانت: من إحدى و عشرین جزءا، إلى تسعه و تسعین جزءا، حتّى لا تَرى‏ فِیها عِوَجاً وَ لا أَمْتاً.

ثمّ إنّه-  سبحانه-  یقبض السماء إلیه فیطویها بیمینه یَوْمَ نَطْوِی السَّماءَ«»، ثمّ یرمیها على الأرض الذى مدّها واهیه، و هو قوله: وَ انْشَقَّتِ السَّماءُ فَهِیَ یَوْمَئِذٍ واهِیَهٌ«». و یردّ الخلق إلى الأرض التی مدّها، فیقفون منتظرین ما یصنع اللّه بهم. فإذا وهت السماء نزلت ملائکتها على أرجائها، فیرون أهل الأرض خلقا عظیما، أضعاف ما هم علیه عددا. فیتخیّلون أنّ اللّه نزل فیهم لما یرون من عظیم المملکه، ممّا لم یشاهدوه من قبل. فیقولون: «أ فیکم ربّنا» فیقول الملائکه: «سبحان ربّنا لیس فینا و هو آت». فتصطفّ الملائکه صفّا مستدیرا على نواحى الأرض، محیطین بعالم الجنّ و الإنس، و هؤلاء هم عمّار سماء الدنیا.

ثمّ ینزّل أهل السماء الثانیه، بعد ما یقبضها اللّه ایضا، و یرمى بکوکبها فی النار، و هو المسمّى «کاتبا». و هو«» أکثر عددا من السماء الاولى. فیقول الخلائق: «أ فیکم ربّنا» ففزع الملائکه من قولهم، فیقولون: «سبحان ربّنا لیس فینا و هو آت».فیفعلون فعل الأوّلین من الملائکه: یصطفّون خلفهم صفّا ثانیا مستدیرا.

ثمّ ینزّل أهل السماء الثالثه، و یرمى بکوکبها المسمّى «زهره» فی النار، و یقبضها اللّه بیمینه. فیقول الخلائق «أ فیکم ربّنا» فیقول الملائکه: «سبحان ربّنا لیس هو فینا و هو آت». فلا یزال الأمر هکذا سماء بعد سماء، حتّى ینزل أهل السماء السابعه. فیرون خلقا أکثر من جمیع من نزل. فیقول الخلائق: «أ فیکم ربّنا» فیقول الملائکه: سُبْحانَ رَبِّنا قَدْ جَاءَ رَبُّنَا وَ إِنْ کانَ وَعْدُ رَبِّنا لَمَفْعُولًا.

فیأتى اللّه فی ظلل من الغمام و الملائکه، و على المجنّبه الیسرى جهنّم. فیکون إتیانه إتیان الملک. فإنّه یقول: «ملک یوم الدین» و هو ذلک الیوم، فسمّى بالملک، و یصطفّ الملائکه سبعه صفوف، محیطه بالخلائق. فإذا أبصر الناس جهنّم «لها فوران و تغیّظ» على الجبابره المتکبّرین. فیفرّون الخلق بأجمعهم منها، لعظم ما یرونه، خوفا و فزعا و هو «الفزع الأکبر» إلّا الطائفه التی لا یَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَکْبَرُ وَ تَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ هذا یَوْمُکُمُ الَّذِی کُنْتُمْ تُوعَدُونَ. فهم الآمنون مع النبیّین على أنفسهم. غیر أنّ النبیّین تفزع على اممها، للشفقه التی جعلهم اللّه علیها للخلق. فیقولون فی ذلک الیوم: «سلّم، سلّم» و کان اللّه قد أمر أن «تنصب، لآمنین من خلقه، منابر من نور» متفاضله بحسب منازلهم فی الموقف.

فیجلسون علیها آمنین مبشّرین. و ذلک قبل مجی‏ء الربّ تعالى. و إذا فرّ الناس خوفا من جهنّم، و فرقا لعظیم ما یرون من الهول فی ذلک الیوم، یجدون الملائکه صفوفا لا یتجاوزونهم. فتطردهم الملائکه، وزعه الملک الحقّ-  سبحانه و تعالى-  إلى المحشر، و ینادیهم أنبیاءهم: «ارجعوا ارجعوا» فینادى بعضهم بعضا. فهو قول اللّه تعالى فیما یقول رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : لَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً یَوْمَ التَّنادِ یَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِینَ ما لَکُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ. و الرسل تقول: «سلّم سلّم» و یخافون أشدّ الخوف على اممهم، و الامم یخافون على أنفسهم، و المطهّرون المحفوظون الذین ما تدنّست بواطنهم بالشّبه المضلّه، و لا ظواهرهم بالمخالفات الشرعیه، آمنون: «یغبطهم النبیّون» فی الذین هم علیه من الأمن، لما هم النبیّون علیه من الخوف على اممهم.

فینادى مناد، من قبل اللّه تعالى، یسمعه أهل الموقف، و لا یدرون-  أو لا أدرى-  هل ذلک نداء الحقّ سبحانه بنفسه، أو نداء عن أمره سبحانه یقول فی ذلک النداء: «یا أهل الموقف ستعلمون الیوم من أصحاب الکرم.» فإنّه قال لنا: یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ تعلیما له و تنبیها لیقول: «کرمک». و لقد سمعت شیخنا الشّنختّه یقول یوما و هو یبکى: «یا قوم لا تفعلوا بکرمه. أخرجنا و لم نک شیئا، و علّمنا ما لم نکن نعلم، و امتنّ علینا ابتداء بالإیمان به و بکتبه و رسله، و نحن لا نعتنا. أ فتراه یعذّبنا بعد أن عقلنا و آمنّا حاشا کرمه سبحانه من ذلک».فأبکانى بکاء فرح و بکى الحاضرون.

ثمّ نرجع و نقول: فیقول الحقّ فی ذلک النداء: أین الذین کانت: تَتَجافى‏ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ یُنْفِقُونَ«» فیؤتى بهم إلى الجنّه». ثمّ یسمعون من قبل الحقّ، نداء ثانیا-  لا أدرى هل ذلک نداء الحقّ بنفسه، أو نداء عن أمر الحقّ-  «أین الذین کانوا لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إِیتاءِ الزَّکاهِ یَخافُونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصارُ، لِیَجْزِیَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَ یَزِیدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ«» و تلک الزیاده-  کما قلنا-  من جنّات الإختصاص.

فیؤمر بهم إلى الجنّه. ثمّ یسمعون نداء ثالثا-  لا أدرى هل هو نداء الحقّ بنفسه، أو نداء عن أمر الحقّ- : «یا أهل الموقف ستعلمون الیوم، من أصحاب الکرم. أین‏ الذین صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ… لِیَجْزِیَ اللَّهُ الصَّادِقِینَ بِصِدْقِهِمْ فیؤمر بهم إلى الجنّه فبعد هذا النداء، یخرج «عنق من النار». فإذا أشرف على الخلائق، له عینان و لسان فصیح، یقول: «یا أهل الموقف إنّى وکّلت منکم بثلاث». کما کان النداء الأوّل ثلاث مرّات، لثلاث طوائف من أهل السعادات. و هذا کلّه، قبل الحساب، و الناس وقوف قد ألجمهم العرق، فاشتدّ الخوف، و تصدّعت القلوب لهول المطّلع.-  فیقول ذلک «العنق المستشرف من النار-  علیهم»: إنّى وکّلت بکلّ جبّار عنید.» فیلقطهم من بین الصفوف، کما یلقط الطائر حبّ السّمسم. فإذا لم یترک أحدا منهم فی الموقف، نادى نداء ثانیا: «یا أهل الموقف إنّى وکّلت بمن آذى اللّه و رسوله». فیلقطهم، کما یلقط الطائر حبّ السّمسم من بین الخلائق. فإذا لم یترک منهم أحدا، نادى ثالثه: «یا أهل الموقف و إنّى وکّلت بمن ذهب یخلق کخلق اللّه». و یلقط أهل التصاویر، و هم الذین یصوّرون الکنائس لتعبد تلک الصور، و الذین یصوّرون الأصنام. و هو قوله تعالى: أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ فکانوا ینحتون لهم الأخشاب و الأحجار لیعبدوها من دون اللّه. فهؤلاء المصوّرون. فیلقطهم من بین الصفوف، کما یلقط الطائر حبّ السّمسم. فإذا أخذهم اللّه عن آخرهم، و یبقى الناس و فیهم المصوّرون الذین لا یقصدون بتصویرهم ما قصد اولئک من عباداتهم حتّى یسألوا عنها، «لینفخوا أرواحا تحیى بها، و لیسوا بنافخین» کما ورد الخبر فی المصوّرین. فیقفون ما شاء اللّه، ینتظرون ما یفعل اللّه بهم.و العرق قد ألجمهم.

فحدّثنا شیخنا القصّار بمکّه، سنه تسع و تسعین و خمسمائه، بجانب الرکن الیمانى من الکعبه المعظّمه، عن عبد اللّه بن مسعود قال: کنت جالسا عند علىّ بن ابى طالب-  علیه السلام و التحیّه-  و عنده عبد اللّه بن عبّاس و حوله عدّه من‏ أصحاب رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فقال علىّ: فقال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ فی القیامه لخمسین موقفا، کلّ موقف منها ألف سنه: فأوّل موقف، إذا خرج النّاس من قبورهم، یقومون على أبواب قبورهم ألف سنه، عراه حفاه جیاعا عطاشا. فمن خرج من قبره مؤمنا بربّه، مؤمنا بنبیّه، مؤمنا بجنّته و ناره، مؤمنا بالبعث و القیامه، مؤمنا بالقضاء و القدر-  خیره و شرّه-  مصدّقا بما جاء به محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  من عند ربّه، نجا و فاز و غنم و سعد، و من شکّ فی شی‏ء من هذا، بقى فی جوعه و عطشه و غمّه و کربه ألف سنه، حتّى یقضى اللّه فیه بما یشاء.

ثمّ یساقون من ذلک المقام إلى المحشر. فیقومون«» على أرجلهم ألف عام فی سرادقات النیران، فی حرّ الشّمس، و النّار عن أیمانهم، و النّار عن شمائلهم، و النّار من بین أیدیهم، و النّار من خلفهم، و الشّمس من فوق رؤسهم، و لا ظلّ إلّا ظلّ العرش. فمن لقى اللّه تعالى ساعدا«» له بالإخلاص، مقرّا بنبیّه، بریئا من الشّرک و السّحر، و بریئا من إهراق دماء المسلمین، ناصحا للّه و لرسوله، محبّا لمن أطاع اللّه و رسوله، مبغضا لمن عصى اللّه و رسوله، استظلّ تحت ظلّ عرش الرّحمن، و نجا من غمّه. و من حاد عن ذلک، و وقع فی شی‏ء من هذه الذّنوب، بکلمه واحده، أو تغیّر قلبه، أو شکّ فی شی‏ء من أمر دینه، بقى ألف عام فی الحزن و الغمّ و العذاب و الهمّ، حتّى یقضى اللّه فیه بما یشاء.ثمّ یساق الخلق إلى النّور و الظّلمه. فیقومون«» فی تلک الظّلمه ألف عام. فمن لقى اللّه تعالى و لا یشرک به شیئا، و لم یدخل فی قلبه شی‏ء من النّفاق، و لم یشکّ‏ فی شی‏ء من أمر دینه، و أعطى الحقّ من نفسه، و قال الحقّ، یعنى به،«» أنصف النّاس من نفسه، و أطاع اللّه فی السّر و العلانیه، و رضى بقضاء اللّه، و قنع بما أعطاه اللّه، خرج من الظّلمه إلى النّور، فی مقدار طرفه عین، مبیضّا وجهه، و قد نجا من الغموم کلّها. و من خالف فی شی‏ء منها، بقى فی الهمّ و الغمّ ألف سنه، ثمّ خرج منها مسودّا وجهه، و هو فی مشیئه اللّه: یفعل به ما یشاء.

ثمّ یساق الخلق إلى سرادقات الحساب، و هى عشر سرادقات، یقفون فی کلّ سرادق منها ألف سنه. فیسأل ابن آدم عند أوّل سرادق منها عن المحارم. فإن لم یکن وقع فی شی‏ء منها، جاز إلى السّرادق الثّانى. فیسأل عن الأهواء، فإن کان نجا منها، جاز إلى السّرادق الثّالث. فیسأل عن حقوق الوالدین، فإن لم یکن عاقّا، جاز إلى السّرادق الرّابع. فیسأل عن حقوق من فرض اللّه إلیه امورهم، و عن تعلیم«» القرآن، و عن أمر دینهم و تأدیبهم: فإن کان قد فعل، جاز إلى السّرادق الخامس. فیسأل عمّا ملکت یمینه، فإن کان محسنا إلیهم، جاز إلى السّرادق السّادس. فیسأل عن حقّ قرابته، فإن کان قد أدّى حقوقهم، جاز إلى السّرادق السّابع. فیسأل عن صله الرّحم، فإن کان وصولا لرحمه، جاز إلى السّرادق الثّامن. فیسأل عن الحسد، فإن کان لم یحسد،«» جاز إلى السّرادق التّاسع. فیسأل عن المکر، فإن لم یکن ماکرا«» بأحد، جاز إلى السّرادق العاشر. فیسأل عن الخدیعه، فإن لم یکن خدّاعا بأحد، إنجاز«» و نزل فی«» عرش الرّحمن، قارّه عینه، فرحا قلبه، ضاحکا فوه. و إن کان قد وقع فی شی‏ء من هذه الخصال، بقى فی کلّ موقف منها ألف سنه، جائعا عاطشا باکیا حزینا مهموما مغموما. لا ینفعه شفاعه الشّافعین.

ثمّ یحشرون إلى أخذ کتبهم، بأیمانهم و شمائلهم. فیحسبون عند ذلک فی خمسه عشر موقفا، کلّ موقف منها ألف سنه. فیسألون فی أوّل موقف منها عن الصّدقات و ما فرض اللّه علیهم فی أموالهم، فمن أدّاها کامله، جاز إلى الموقف الثّانى. فیسأل عن قول الحقّ، و العفو عن النّاس، فمن عفى عفى اللّه عنه و جاز إلى الموقف الثّالث. فیسأل عن الأمر بالمعروف، فإن کان آمرا بالمعروف، جاز إلى الموقف الرّابع. فیسأل عن النّهى عن المنکر، فإن کان ناهیا عن المنکر، جاز إلى الموقف الخامس. فیسأل عن حسن الخلق، فإن کان حسن الخلق، جاز إلى الموقف السّادس. فیسأل عن الحبّ فی اللّه، فإن کان محبّا فی اللّه، مبغضا فی اللّه، جاز إلى الموقف السّابع. فیسأل عن مال الحرام، فإن لم یکن أخذ شیئا، جاز إلى الموقف الثّامن. فیسأل عن شرب الخمر، فإن لم یکن شرب من الخمر شیئا، جاز إلى الموقف التّاسع. فیسأل عن الفروج الحرام، فإن لم یکن أتاها، جاز إلى الموقف العاشر. فیسأل عن قول الزّور، فإن لم یکن قاله، جاز إلى الموقف الحادى عشر. فیسأل عن الأیمان الکاذبه، فإن لم یکن حلفها جاز إلى الموقف الثّانى عشر. فیسأل عن أکل الرّبا، فإن لم یکن آکل الرّبا،«» جاز إلى الموقف الثّالث عشر. فیسأل عن قذف المحصنات، فإن لم یکن قذف المحصنات، أو افترى على أحد، جاز إلى الموقف الرّابع عشر.

فیسأل عن شهاده الزّور، فإن لم یکن شهدها، جاز إلى الموقف الخامس عشر. فیسأل عن البهتان، فإن لم یکن بهت مسلما، فنزل تحت لواء الحمد، و اعطى کتابه بیمینه، و نجا من غمّ الکتاب و هوله، و حوسب حسابا یسیرا.

و إن کان قد وقع فی شی‏ء من الذّنوب، ثمّ خرج من الدّنیا غیر تائب من ذلک، بقى فی کلّ موقف من هذه الخمسه عشر موقفا، ألف سنه، فی الغمّ و الهول و الحزن و الجوع و العطش، حتّى یقضى اللّه فیه بما یشاء.

ثمّ یقام النّاس فی قراءه کتبهم ألف سنه. فمن کان سخیّا قد قدّم ماله لیوم فطره و حاجته، قرأ کتابه و هوّن علیه قراءته، و کسى من ثیاب الجنّه، و توّج من تیجان الجنّه، و اقعد تحت ظلّ عرش الرّحمن، آمنا مطمئنّا. و إن کان بخیلا، لم یقدّم ماله لیوم فقره و فاقته، اعطى کتابه بشماله، و یقطّع له من مقطّعات النّیران. و یقام على رءوس الخلائق ألف عام، فی الجوع و العطش و العرى و الغمّ و الهمّ و الحزن و الفضیحه حتّى یقضى اللّه فیه بما یشاء.

ثمّ یحشر إلى المیزان، فیقومون عند المیزان ألف عام، فمن رجح میزانه بحسناته، فاز و نجا فی طرفه عین. و من خفّ میزانه من حسناته، و ثقلت سیّئاته، حبس عند المیزان ألف عام، فی الغمّ و الهمّ و الحزن و الجوع و العطش، حتّى یقضى اللّه فیه بما یشاء.

ثمّ یدعى بالخلق إلى الموقف بین یدی اللّه تعالى فی إثنى عشر موقفا، کلّ موقف منها مقدار ألف سنه. فیسأل فی أوّل موقف عن عتق الرّقاب، فإن کان أعتق رقبه، أعتق اللّه رقبته من النّار، و جاز إلى الموقف الثّانى. فیسأل عن القرآن و حقّه و قراءته، فإن جاء بذلک تامّا، جاز إلى الموقف الثّالث. فیسأل عن الجهاد، فإن جاهد فی سبیل اللّه محتسبا، جاز إلى الموقف الرّابع. فیسأل عن الغیبه، فإن لم یکن اغتاب أحدا، جاز إلى الموقف الخامس. فیسأل عن النّمیمه، فإن لم یکن نمّاما، جاز إلى الموقف السّادس. فیسأل عن الکذب على اللّه، فإن لم یکن کذّابا، جاز إلى الموقف السّابع. فیسأل عن طلب العلم، فإن کان طلب العلم و عمل به، جاز إلى الموقف الثّامن. فیسأل عن العجب، فإن لم یکن معجبا بنفسه فی دینه و دنیاه أو فی شی‏ء من عمله، جاز إلى الموقف التّاسع. فیسأل عن التکبّر، فإن لم یکن متکبّرا«» على أحد، جاز إلى الموقف العاشر. فیسأل عن القنوط من رحمه اللّه، فإن لم یکن قنط من رحمه اللّه، جاز إلى الموقف الحادى عشر. فیسأل عن الأمن من مکر اللّه، فإن لم یکن آمنا من مکر اللّه، جاز إلى الموقف الثّانى عشر. فیسأل عن حقّ جاره، فإن کان أدّى حقّ جاره، اقیم بین یدی اللّه تعالى، قریرا عینه، فرحا قلبه، مبیضّا وجهه، کاسیا ضاحکا مستبشرا.-  فیرحّب به ربّه و یبشّره برضاه عنه.-  فیفرح عند ذلک، فرحا لا یعلمه أحد إلّا اللّه فإن لم تأت واحده منهنّ تامّه، و مات عن غیر توبه، حبس عند کلّ موقف ألف سنه، حتى یقضى اللّه فیه بما یشاء.ثمّ یؤمر بالخلائق إلى الصّراط-  و قد ضربت علیه الجسور«»-  على جهنّم: أدقّ من الشّعر، و أحدّ من السّیف. و قد غابت الجسور فی جهنّم مقدار أربعین ألف عام.

و لهیب جهنّم، بجانبها یلتهب. و علیها حسک و کلالیب و خطاطیف. و هى سبعه جسور، فحشر العباد، کلّهم، علیها. و على کلّ جسر منها عقبه مسیره ثلاثه آلاف عام: ألف عام صعود، ألف عام استواء و ألف عام هبوط. و ذلک قول اللّه-  عزّ و جلّ- : إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصادِ«» یعنى على تلک الجسور. و ملائکه یرصدون الخلق علیها، فتسأل العبد على أوّل منها عن الإیمان باللّه، فإن جاء به مؤمنا مخلصا، لا شکّ فیه و لا زیغ، جاز إلى الجسر الثّانى. فیسأل عن الصّلاه، فإن جاء بها تامّه، جاز إلى الجسر الثّالث. فیسأل عن الزّکاه، فإن جاء بها تامّه، جاز إلى الجسر الرّابع. فیسأل عن الصیام، فإن جاء به تامّا، جاز إلى الجسر الخامس. فیسأل عن حجّه الإسلام، فإن جاء بها تامّه، جاز إلى الجسر السّادس. فیسأل عن الطّهر، فإن جاء به تامّا، جاز إلى الجسر السّابع. فیسأل عن المظالم، فإن کان لا یظلم أحدا، جاز إلى الجنّه. و إن کان قصر فی واحده منهنّ، حبس على کلّ جسر منها ألف سنه، حتّى یقضى اللّه فیه بما یشاء.» و ذکر الحدیث إلى آخره.و سیأتى بقیّه الحدیث-  إن شاء اللّه تعالى-  فی باب الجنّه، فإنّه یختصّ بالجنّه.

و لم نذکر النشأه الآخره التی یحشر فیها الإنسان فی باب البرزخ، لأنها نشأه محسوسه غیر خیالیه، و القیامه أمر محقّق موجود حسّى مثل ما هو الإنسان. فلذلک أخّرنا ذکرها الى هذا الباب.» الباب الخامس و الستّون فی معرفه الجنّه و منازلها و درجاتها و ما یتعلّق بهذا الباب: «اعلم-  أیّدنا اللّه و إیّاک-  أنّ الجنّه جنّتان: جنّه محسوسه و جنّه معنویه، و العقل یعقلها معا، کما أنّ العالم عالمان: عالم لطیف و عالم کثیف، و عالم غیب و عالم شهاده، و النفس الناطقه المخاطبه المکلّفه لها نعیم ما تحمله من العلوم و المعارف، من طریق نظرها و فکرها و ما وصلت إلیه من ذلک بالأدلّه العقلیه، و نعیم بما تحمله من اللذّات و الشهوات ممّا تناله بالنفس الحیوانیه من طریق قواها الحسّیه: من أکل و شرب و نکاح و لباس و روائح، و نغمات طیّبه تتعلّق بها الأسماع، و جمال حسّى فی صوره حسنه معشوقه یعطیها فی نساء کاعبات، و وجوه حسان، و ألوان متنوّعه، و أشجار و أنهار.

کلّ ذلک ینقله الحواسّ إلى النفس الناطقه، فیلتذّ به من جهه طبیعتها، و لو لم یلتذّ به إلّا الأرواح الحسّاسه الحیوانیه لا النفس الناطقه، لکان الحیوان یلتذّ بالوجه الجمیل من المرأه المستحسنه، و الغلام الحسن الوجه و الالوان و المصاغ. فلمّا لم تر شیئا من الحیوان یلتذّ بشى‏ء من ذلک، علمنا قطعا أنّ النفس الناطقه هى التی تلتذّ بجمیع ما تعطیه القوّه الحسّیه، ممّا یشارکها فیه.

و اعلم أنّ اللّه خلق هذه الجنّه المحسوسه بطالع الأسد الذى هو الإقلید، و برجه هو الأسد. و خلق الجنّه المعنویه التی هى روح هذه الجنّه المحسوسه غیر خیالیه، و القیامه أمر محقّق موجود حسّى مثل ما هو الإنسان. فلذلک أخّرنا ذکرها الى هذا الباب.»«» الباب الخامس و الستّون«» فی معرفه الجنّه و منازلها و درجاتها و ما یتعلّق بهذا الباب: «اعلم-  أیّدنا اللّه و إیّاک-  أنّ الجنّه جنّتان: جنّه محسوسه و جنّه معنویه، و العقل یعقلها معا، کما أنّ العالم عالمان: عالم لطیف و عالم کثیف، و عالم غیب و عالم شهاده، و النفس الناطقه المخاطبه المکلّفه لها نعیم ما تحمله من العلوم و المعارف، من طریق نظرها و فکرها و ما وصلت إلیه من ذلک بالأدلّه العقلیه، و نعیم بما تحمله من اللذّات و الشهوات ممّا تناله بالنفس الحیوانیه من طریق قواها الحسّیه: من أکل و شرب و نکاح و لباس و روائح، و نغمات طیّبه تتعلّق بها الأسماع، و جمال حسّى فی صوره حسنه معشوقه یعطیها فی نساء کاعبات، و وجوه حسان، و ألوان متنوّعه، و أشجار و أنهار.

کلّ ذلک ینقله الحواسّ إلى النفس الناطقه، فیلتذّ به من جهه طبیعتها، و لو لم یلتذّ به إلّا الأرواح الحسّاسه الحیوانیه لا النفس الناطقه، لکان الحیوان یلتذّ بالوجه الجمیل من المرأه المستحسنه، و الغلام الحسن الوجه و الالوان و المصاغ. فلمّا لم تر شیئا من الحیوان یلتذّ بشى‏ء من ذلک، علمنا قطعا أنّ النفس الناطقه هى التی تلتذّ بجمیع ما تعطیه القوّه الحسّیه، ممّا یشارکها فیه.

و اعلم أنّ اللّه خلق هذه الجنّه المحسوسه بطالع الأسد الذى هو الإقلید، و برجه هو الأسد. و خلق الجنّه المعنویه التی هى روح هذه الجنّه المحسوسه من الفرح الإلهى، من صفه الکمال و الابتهاج و السرور. فکانت الجنّه المحسوسه کالجسم، و الجنّه المعقوله کالروح و قواه. و لهذا سمّاها الحقّ تعالى «الدار الحیوان» لحیاتها. و أهلها یتنعّمون فیها حسّا و معنى بالمعنى الذى هو اللطیفه الإنسانیه.

و الجنّه أیضا أشدّ تنعّما بأهلها الداخلین فیها، و لهذا تطلب مسکنها من الساکنین، و قد ورد خبر عن النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ الجنّه اشتاقت إلى بلال و علىّ و عمّار و سلمان» فوصفها بالشوق إلى هؤلاء-  و ما أحسن موافقه هذه الأسماء-  لما فی شوقها من المعانی. فإنّ الشوق من المشتاق فیه ضرب ألم یطلب اللقاء، و «بلال» من «أبلّ الرجل من عرضه، و استبلّ» و یقال: «بل الرجل من دائه» و بلال معناه، و «سلمان» من السلامه من الآلام و الأمراض، و «عمّار» أى بعمارتها بأهلها یزول ألمها، فإنّ اللّه سبحانه یتجلّى لعباده فیها. ف «علىّ» یعلو بذلک التجلّى شأنها على النار التی هى اختها، حیث فازت بدرجه التجلّى و الرؤیه، إذا کانت النار دار حجاب.

فانظر فی موافقه هذه الأسماء الأربعه لصوره حال الجنّه حین وصفها بالشوق إلى هؤلاء الأصحاب من المؤمنین.

و الناس على أربع مراتب فی هذه المسأله: فمنهم من یشتهى و یشتهى: و هم الأکابر من رجال اللّه من رسول و نبىّ و ولىّ کامل.

و منهم من یشتهى و لا یشتهى، و هم أصحاب الأحوال من رجال اللّه، المهیّمون فی جلال اللّه الذى غلب معناهم على حسّهم. و هو دون الطبقه الاولى، فإنّهم أصحاب أحوال.

و منهم من یشتهى و لا یشتهى، و هم عصاه المؤمنین.

و منهم من لا یشتهى و لا یشتهى، و هم المکذّبون بیوم القیامه، و القائلون بنفى الجنّه المحسوسه. و لا خامس لهؤلاء الأربعه الأصناف.

و اعلم أنّ الجنات ثلاث:

جنّه اختصاص الرسل الإلهى، و هى التی یدخلها الأطفال الذین لم یبلغوا حدّ العمل، و حدّهم من أوّل ما یولد إلى أن یستهل صارفا«» إلى انقضاء ستّه أعوام. و یعطى اللّه من یشاء من عباده من جنّات الإختصاص ما شاء. و من أهلها المجانین الذین ما عقلوا، و من أهلها أهل التوحید العلمى، و من أهلها أهل الفترات و من لم تصل الیهم. و الجنّه الثانیه: جنّه میراث، ینالها کلّ من دخل الجنّه ممّن ذکرنا و من المؤمنین، و هى الأماکن التی کانت معیّنه لأهل النار لو دخلوها.

و الجنّه الثالثه: جنّه الأعمال، و هى التی تنزلها الناس فیها بأعمالهم. فمن کان أفضل من غیره فی وجوه التفاضل، کان له من الجنّه أکثر، سواء کان الفاضل دون المفضول أو لم یکن، غیر أنّه فضله فی هذه المقام، بهذه الحاله. فما من عمل من الأعمال إلّا و له جنّه، و یقع التفاضل فیها بین أصحابها، بحسب ما یقتضى احوالهم.

ورد فی الحدیث الصحیح عن النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أنّه قال لبلال: «یا بلال بم سبقتنى إلى الجنّه، فما وطئت فیها موضعا إلّا سمعت خشخشتک أمامى فقال: یا رسول اللّه ما أحدثت قطّ، إلّا توضّأت، و لا توضّأت إلّا صلّیت رکعتین. فقال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه- : بهما» فعلمنا أنّها کانت جنّه مخصوصه بهذا العمل. فکأنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال لبلال: «بم نلت أن تکون مطرّقا بین یدی تحجبنى من أین لک هذه المسابقه إلى هذه المرتبه» فلمّا ذکر له ذلک، قال له-  صلّى اللّه علیه و آله- : «بهما». فما فریضه و لا نافله، و لا فعل خیر، و لا ترک محرّم و مکروه إلّا و له جنّه مخصوصه، و نعیم خاصّ یناله من دخلها.

و التفاضل على مراتب: فمنها بالسبق،«» و لکن فی الطاعه و الإسلام. فیفضل الکبیر السنّ على الصغیر-  إذا کانا على مرتبه واحده من العمل-  بالسنّ، فإنّه أقدم منه فیه. و یفضل أیضا، بالزمان، فإنّ العمل فی رمضان و فی یوم الجمعه و فی لیله القدر و فی عشر ذى الحجّه و فی عاشورا أعظم من سایر الأزمان، و کلّ زمان عیّنه الشارع، و تقع المفاضله بالمکان، کالمصلّى فی المسجد الحرام أفضل من صلاه المصلّى فی مسجد المدینه، و کذلک الصلاه فی مسجد المدینه أفضل من الصلاه فی المسجد الأقصى. و هکذا فضل الصلاه فی المسجد الأقصى على سایر المساجد.

و یتفاضلون أیضا بالأحوال، فإنّ الصلاه بالجماعه فی الفریضه، أفضل من صلاه الشخص وحده، و أشباه هذا. و یتفاضلون أیضا بالأعمال، فإنّ الصلاه أفضل من إماطه الأذى، و قد فضّل اللّه الأعمال بعضها على بعض. و یتفاضلون أیضا فی نفس العمل الواحد، کالمتصدّق على رحمه، فیکون صاحب صله رحم و صدقه، و المتصدّق على غیر رحمه دونه فی الأجر.و کذلک من أهدى هدیه لشریف من أهل البیت أفضل ممّن أهدى لغیر شریف، أو برّه أو أحسن إلیه، و وجوه المفاضله کثیره فی الشرع، و إن کان محصوره و لکن أریتک منها أنموذجا تعرف به ما قصدنا بالمفاضله.

و الرسل إنّما ظهر فضلها فی الجنّه على غیرها و بجنّه الاختصاص، و أمّا بالعمل فهم فی جنّات الأعمال بحسب الأحوال، کما ذکرنا. و کلّ من فعل غیر ممّن لیس فی مقامه، فمن جنّات الإختصاص لا من جنّات الأعمال. و من الناس من یجمع فی الزمن الواحد أعمالا کثیره، فیصرّف سمعه فیما ینبغی، فی زمان تصریفه یده، فی زمان صومه، فی زمان صلاته، فی زمان«» ذکره، فی زمان نیّته من فعل و ترک. فیؤجر فی الزمان الواحد من وجود کثیره، فیفضل غیره ممّن لیس له ذلک.

و لذلک لمّا ذکر رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  ذلک الثمانیه الأبواب من‏ الجنّه أن یدخل من أیّها شاء، قال أبو بکر: «یا رسول اللّه و ما على الإنسان أن یدخل من الأبواب کلّها» قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله- : «أرجو أن تکون منهم، یا أبا بکر.» فأراد أبو بکر بذلک القول ما ذکرنا: أن یکون الإنسان فی زمان واحد فی أعمال کثیره تعمّ أبواب الجنّه.

و من هاهنا أیضا تعرف النشأه الآخره. فکما لا تشبه الجنّه الدنیا فی أحوالها کلّها و إن اجتمعت فی الأسماء، کذلک نشأه الإنسان فى الآخره لا تشبه نشأه الدنیا و إن اجتمعتا فی الأسماء و الصوره الشخصیه. فإنّ الروحانیه على نشأه الآخره أغلب من الحسّیه، و قد ذقناه فی هذه الدار مع کثافه هذه النشأه، فیکون الإنسان بعینه فی أماکن کثیره، و أمّا عامّه الأصحاب فیدرکون ذلک فی المنام.

و لقد رأیت رؤیا لنفسى فی هذا النوع، و أخذتها بشرى من اللّه، فإنّها مطابقه لحدیث نبوىّ عن النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ، حین ضرب لنا مثلا فی الأنبیاء فقال:«مثلى فی الأنبیاء کمثل رجل بنى حائطا فکمّله إلّا لبنه واحده فکنت أنا تلک اللّبنه، و لا رسول بعدى و لا نبىّ.» فشبّه النبوّه بالحائط، و الأنبیاء باللّبن التی قام بها الحائط، و هو تشبیه فی غایه الحسن. فإن سمّى الحائط هذا المشار إلیه لم یصحّ ظهوره إلّا باللّبن. فکان-  صلّى اللّه علیه و آله-  خاتم النبیّین.

فکنت بمکّه سنه تسع و تسعین و خمسائه. أرى فیما یرى النائم الکعبه مبنیّه بلبن فضّه و ذهب: لبن فضّه، و لبن ذهب. و قد کملت البناء و ما بقى منها شی‏ء، و أنا أنظر إلیها و إلى حسنها. فالتفتّ إلى الوجه الذى بین الرکن الیمانىّ و الشامىّ و هو إلى الرکن الشامىّ أقرب موضع لبنتین: لبنه فضّه و لبنه ذهب، ینقص فی الحائط من الصفّین: فی الصّف الأعلى لبنه ذهب، و فی الصف الذى یلیه ینقص لبنه فضّه.فرأیت نفسى قد انطبعت فی موضع تلک اللّبنتین.

فکنت أنا عین تینک اللّبنتین، و کمل الحائط. و لم یبق فی الکعبه شی‏ء ینقص. و أنا واقف أنظر و أعلم أنّى عین تینک اللّبنتین لا شکّ فی ذلک و أنّهما عین ذاتى فاستیقظت، فشکرت اللّه تعالى.

و قلت متأوّلا: إنّى فی الأتباع فی صنفى، کرسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله-  فی الأنبیاء. و عسى أن أکون ممّن ختم اللّه الولایه بى، و ما ذلک على اللّه بعزیز، و ذکرت حدیث النبىّ-  علیه الصلاه و السلام-  فی ضرب المثل بالحائط، و أنّه کان تلک اللّبنه. فقصصت رؤیاى على بعض علماء هذا الشأن بمکّه، من أهل توزر، فأخبرنى بتأویلها بما وقع لى، و ما سمّیت له الرائى من هو فاللّه أسأل أن یتمّها علىّ بکرمه فإنّ الإختصاص الإلهى لا یقبل التحجیر، و لا الموارثه، و لا العمل، و أنّ ذلک من فضل اللّه یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ، وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ.

و اعلم أنّ جنّه الأعمال مائه درجه لا غیر، کما أنّ النار مائه درک. غیر أنّ کلّ درجه ینقسم إلى منازل. فلنذکر من منازلها ما یکون لهذه الأمّه المحمّدیه، و ما یفضل بها سائر الامم، فإنّها کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ، بشهاده الحقّ فی القرآن و تعریفه. و هذه المائه درجه فی کلّ جنّه من الثمان الجنّات و صورتها: جنّه فی جنّه، و أعلاها جنّه عدن، و هى قصبه الجنّه، فیها الکثیب الذى یکون اجتماع الناس فیه لرؤیه الحقّ، و هى أعلى جنّه فی الجنّات، و هى فی الجنّات بمنزله دار الملک یدور علیها ثمانیه أسوار بین کلّ سورین جنّه. فالّتى جنّه عدن إنّما هى جنّه الفردوس، و هى أوسط الجنّات دون جنّه عدن و أفضلها. ثمّ جنّه الخلد. ثمّ النعیم. ثمّ جنّه المأوى. ثمّ دار السلامه، ثمّ دار المقامه.

و أمّا «الوسیله» و هى أعلى درجه فی جنّه عدن، و هى لرسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله-  حصلت له بدعاء امّته. فعل ذلک الحقّ-  سبحانه-  حکمه أخفاها. فإنّها سببه، قلنا السعاده من اللّه، و به کنّا خیر امّه اخرجت للناس، و به ختم اللّه بنا الامم کما ختم به النبیّین. و هو-  صلّى اللّه علیه و آله-  بشیر کما أمر أن یقول. و لنا وجه خاصّ إلى اللّه-  عزّ و جلّ-  نناجیه منه و یناجینا. و هکذا کلّ مخلوق له وجه خاصّ إلى ربّه. فأمرنا عن أمر اللّه، أن ندعو له بالوسیله، حتّى ینزل فیها و ینالها بدعاء امّته.

فافهم هذا الفضل العضیم و هذا من باب الغیره الإلهیه إن فهمت. فقد کرّم اللّه هذا النبىّ-  علیه الصلاه و السلام-  و هذه الامّه. فتحوى درجات الجنّه من الدّرج فیها على خمسه آلاف درج و مائه درج و خمسه أدراج لا غیر، و قد تزید على هذا العدد بلا شکّ، و لیکن ذکرنا منها ما اتّفق علیه أهل الکشف ممّا یجرى مجرى الأنواع من الأجناس.

و الذى اختصّت به هذه الامّه المحمّدیه على سایر الامم من هذه الأدراج، إثنى عشر درجا لا غیر، لا یشارکها فیها أحد من الامم، کما فضّل غیره عن الرسل فی الآخره بالوسیله و فتح باب الشفاعه، و فی الدنیا «بستّ لم یعطها نبىّ قبله» کما ورد فی الحدیث الصحیح، من حدیث مسلم بن الحجّاج. فذکر منها: عموم رسالته، و تحلیل الغنائم، و النصر بالرعب، و جعلت له الأرض کلّها مسجدا، و جعلت ترابها طهورا، و اعطى مفاتیح خزائین الأرض.

ثمّ اعلم أنّ أهل الجنّه أربعه أصناف: الرسل-  و هم الأنبیاء-  و الأولیاء-  و هم أتباع الرسل على بصیره و بیّنه من ربّهم-  و المؤمنون-  و هم المصدّقون بهم علیهم السلام و العلماء بتوحید اللّه أنّه لا إله إلّا هو، من حیث الأدلّه العقلیه.

قال اللّه تعالى:شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَ الْمَلائِکَهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قائِماً و هؤلاء هم الذین اریده بالعلماء، و فیهم یقول اللّه: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا قِیلَ لَکُمْ تَفَسَّحُوا فِی الْمَجالِسِ.

و الطریق الموصله بالعلم إلى اللّه طریقان لا ثالث لهما، و من وحّد اللّه من غیر هذین«» فهو مقلّد فی توحیده. الطریق الواحده طریق الکشف، و هو علم ضرورىّ یحصل عند الکشف، یجده الإنسان فی نفسه لا یقبل معه شبهه، و لا یقدر على دفعه، و لا یعرف لذلک دلیلا لا یستند إلیه سوى ما یجده فی نفسه إلّا بعضهم فإنّه قال: «یعطى الدلیل و المدلول فی کشفه، فإنّه ممّا لا یعرف إلّا بالدلیل فلا بدّ له أن یکشف عن الدلیل.» و کان یقول بهذه المقاله صاحبنا ابو عبد اللّه بن الکتّانى بمدینه فاس، سمعت ذلک منه، و أخبر عن حاله و صدق، و أخطأ فی أنّ الأمر لا یکون إلّا کذلک، فإنّ غیره یجد ذلک فی نفسه ذوقا من غیر أن یکشف له عن الدلیل، و إمّا أن یحصل له عن تجلّى إلهى یحصل له، و هم الرسل و الأنبیاء و بعض الأولیاء.

و الطریق الثانی، الفکر و الإستدلال بالبرهان العقلى. و هذا الطریق دون الطریق الأوّل، فإنّ صاحب النظر فی الدلیل قد یدخل علیه الشّبه القادحه فی دلیله، فیتکلّف الکشف عنها، و البحث على وجه الحقّ فی الأمر المطلوب، و ما ثمّه طریق ثالث، و هؤلاء هم أولو العلم الذین شهدوا بتوحید اللّه، و لفحول هذه الطبقه من العلماء بتوحید اللّه دلاله و نظرا، و زیاده علم على التوحید، بتوحید فی الذات بأدلّه قطعیه لا یعطاها کلّ أهل الکشف، بل بعضهم قد یعطى.«» هؤلاء الأربع الطوائف یتمیّزون فی جنّات عدن، عند رؤیه الحقّ فی «الکثیب الأبیض». و هم فیه على أربعه مقامات: طائفه منهم أصحاب منابر، الطبقه العلیا من الرسل، و الطائفه الثانیه هم الاولیاء، ورثه الأنبیاء قولا و عملا و حالا، و هم على بیّنه من ربّهم، و هم أصحاب الأسرّه و العرش، و الطبقه الثالثه العلماء باللّه من طریق النظر البرهانى العقلى، و هم أصحاب الکرسىّ،«» و الطبقه الرابعه هم المؤمنون المقلّدون فی توحیدهم، و لهم المراتب، و هم فی الحشر مقدّمون على أصحاب النظر العقلى، و هم فی «الکثیب» عند النظر، مقدّمون على المقلّدین.

فإذا أراد اللّه أن یتجلّى بعباده فی «الزور العام»، نادى منادى الحقّ فی الجنّات کلّها: «یا أهل الجنان حىّ على المنّه العظمى، و المکانه الزلفى، و المنظر الأعلى هلمّوا إلى زیاره ربّکم فی جنّه عدن» فیبادرون إلى جنّه عدن فیدخلونها، و کلّ طائفه قد عرفت مرتبتها و منزلتها، فیجلسون.

ثمّ یؤمر بالموائد. فینصب بین أیدیهم موائد اختصاص ما رأوا مثلها، و لا یخیّلوه فی حیاتهم، و لا فی جنّاتهم جنّات الأعمال، و کذلک الطعام، فما ذاقوا مثله فی منازلهم، و کذلک ما تناولوه من الشراب. فإذا فرغوا من ذلک، خلعت علیهم من الخلع ما لم یلبسوا مثلها فیما تقدّم، و مصداق ذلک قوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فی الجنّه«»: «فیها ما لا عین رأت، و لا اذن سمعت، و لا خطر على قلب بشر» فإذا فرغوا من ذلک قاموا إلى «کثیب من المسک الأبیض». فأخذوا منازلهم فیه على قدر علمهم باللّه، لا على قدر عملهم. فإنّ العمل مخصوص بنعیم الجنان، لا بمشاهده الرحمن فبیناهم على ذلک، إذ بنور قد بهّرهم فیخرّون سجّدا. فیرى«» ذلک النور فی أبصارهم ظاهرا، و فی بصائرهم باطنا، و فی أجزاء أبدانهم کلّها، و فی لطائف نفوسهم. فیرجع کلّ شخص منهم عینا کلّه، و سمعا کلّه. فیرى بذاته کلّها، لا یقیّده الجهات، و یسمع بذاتها کلّها، فهذا یعطیهم ذلک النور. فبه یطیقون المشاهده و الرؤیه، و هى أتمّ من المشاهده.

فیأتیهم رسول من اللّه تعالى یقول لهم: «تأهّبوا لرؤیه ربّکم-  جلّ جلاله-  فیها هو یتجلّى لکم.» فیتأهّبون. فیتجلّى الحقّ، و بینه و بین خلقه ثلاثه حجب: حجاب العزّه، و حجاب الکبریاء، و حجاب العظمه.

فلا یستطیعون نظرا إلى تلک الحجب. فیقول اللّه-  جلّ جلاله-  لأعظم الحجبه عنده: «ارفعوا الحجب بینى و بین عبادى حتى یرونی» فیرفع الحجب.

فیتجلّى لهم-  جلّ جلاله-  خلف حجاب واحد، فی اسمه «الجمیل و اللطیف»، إلى أبصارهم و کلّهم بصر واحد. فینفهق علیهم نور یسرى فی ذواتهم، فیکونون به سمعا کلّهم، و قد أبهتهم جمال الربّ، و أشرقت ذواتهم بنور ذلک الجمال الأقدس.

قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  من حدیث النقّاش فی مواقف القیامه، و هذا تمامه.» و صلّى اللّه على خیر خلقه و مظهر لطف حقّه، محمّد و آله و أولاده أجمعین، و سلّم تسلیما کثیرا.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۱۵۳-۱۲۱۵

بازدیدها: ۶۷

خطبه ها خطبه شماره ۸۳/۲ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)الخطبه الغرّاء

خطبه ۸۳ صبحی صالح

و من خطبه له ع وَ تَسْمى الغراء وَ هِی الخُطْبَه العَجیبَه 

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَلاَ بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ مَانِحِ کُلِّ غَنِیمَهٍ وَ فَضْلٍ وَ کَاشِفِ کُلِّ عَظِیمَهٍ وَ اءَزْلٍ اءَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ کَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ وَ اءُومِنُ بِهِ اءَوَّلاً بَادِیا وَ اءَسْتَهْدِیهِ قَرِیبا هَادِیا وَ اءَسْتَعِینُهُ قَاهِرا قَادِرا وَ اءَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ کَافِیا نَاصِرا وَ اءَشْهَدُ اءَنَّ مُحَمَّداعَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اءَرْسَلَهُ لِإِنْفَاذِ اءَمْرِهِ وَ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ وَ تَقْدِیمِ نُذُرِهِ.

اءُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی ضَرَبَ لَکُمُ الْاءَمْثَالَ، وَ وَقَّتَ لَکُمُ الْآجَالَ وَ اءَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَ اءَرْفَغَ لَکُمُ الْمَعَاشَ وَ اءَحَاطَ بِکُمُ الْإِحْصَاءَ وَ اءَرْصَدَ لَکُمُ الْجَزَاءَ وَ آثَرَکُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ وَ الرِّفَدِ الرَّوَافِغِ وَ اءَنْذَرَکُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ فَاءَحْصَاکُمْ عَدَدا وَ وَظَّفَ لَکُمْ مُدَدا فِی قَرَارِ خِبْرَهٍ وَ دَارِ عِبْرَهٍ اءَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِیهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَیْهَا.

فَإِنَّ الدُّنْیَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا یُونِقُ مَنْظَرُهَا وَ یُوبِقُ مَخْبَرُهَا غُرُورٌ حَائِلٌ وَ ضَوْءٌ آفِلٌ وَ ظِلُّ زَائِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ حَتَّى إِذَا اءَنِسَ نَافِرُهَا وَ اطْمَاءَنَّ نَاکِرُهَا قَمَصَتْ بِاءَرْجُلِهَا وَ قَنَصَتْ بِاءَحْبُلِهَا وَ اءَقْصَدَتْ بِاءَسْهُمِهَا وَ اءَعْلَقَتِ الْمَرْءَ اءَوْهَاقَ الْمَنِیَّهِ قَائِدَهً لَهُ إِلَى ضَنْکِ الْمَضْجَعِ وَ وَحْشَهِ الْمَرْجِعِ وَ مُعَایَنَهِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ، وَ کَذَلِکَ الْخَلَفُ یِعَقْبِ السَّلَفِ.
لاَ تُقْلِعُ الْمَنِیَّهُ اخْتِرَاما وَ لاَ یَرْعَوِی الْبَاقُونَ اجْتِرَاما یَحْتَذُونَ مِثَالاً وَ یَمْضُونَ اءَرْسَالاً إِلَى غَایَهِ الاِنْتِهَاءِ وَ صَیُّورِ الْفَنَاءِ حَتَّى إِذَا تَصَرَّمَتِ الْاءُمُورُ وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ وَ اءَزِفَ النُّشُورُ اءَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ الْقُبُورِ وَ اءَوْکَارِ الطُّیُورِ وَ اءَوْجِرَهِ السِّبَاعِ وَ مَطَارِحِ الْمَهَالِکِ سِرَاعا إِلَى اءَمْرِهِ مُهْطِعِینَ إِلَى مَعَادِهِ رَعِیلاً صُمُوتا قِیَاما صُفُوفا یَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَ یُسْمِعُهُمُ الدَّاعِی عَلَیْهِمْ لَبُوسُ الاِسْتِکَانَهِ وَ ضَرَعُ الاِسْتِسْلاَمِ وَ الذِّلَّهِ قَدْ ضَلَّتِ الْحِیَلُ وَ انْقَطَعَ الْاءَمَلُ وَ هَوَتِ الْاءَفْئِدَهُ کَاظِمَهً وَ خَشَعَتِ الْاءَصْوَاتُ مُهَیْنِمَهً وَ اءَلْجَمَ الْعَرَقُ وَ عَظُمَ الشَّفَقُ وَ اءُرْعِدَتِ الْاءَسْمَاعُ لِزَبْرَهِ الدَّاعِی إِلَى فَصْلِ الْخِطَابِ وَ مُقَایَضَهِ الْجَزَاءِ وَ نَکَالِ الْعِقَابِ وَ نَوَالِ الثَّوَابِ.

عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَارا وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَارا وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَارا وَ مُضَمَّنُونَ اءَجْدَاثا وَ کَائِنُونَ رُفَاتا وَ مَبْعُوثُونَ اءَفْرَادا وَ مَدِینُونَ جَزَاءً وَ مُمَیَّزُونَ حِسَابا قَدْ اءُمْهِلُوا فِی طَلَبِ الْمَخْرَجِ وَ هُدُوا سَبِیلَ الْمَنْهَجِ وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتِبِ وَ کُشِفَتْ عَنْهُمْ سُدَفُ الرِّیَبِ وَ خُلُّوا لِمِضْمَارِ الْجِیَادِ وَ رَوِیَّهِ الاِرْتِیَادِ وَ اءَنَاهِ الْمُقْتَبِسِ الْمُرْتَادِ فِی مُدَّهِ الْاءَجَلِ وَ مُضْطَرَبِ الْمَهَلِ.
فَیَالَهَا اءَمْثَالاً صَائِبَهً وَ مَوَاعِظَ شَافِیَهً لَوْ صَادَفَتْ قُلُوبا زَاکِیَهً وَ اءَسْمَاعا وَاعِیَهً وَ آرَاءً عَازِمَهً وَ اءَلْبَابا حَازِمَهً فَاتَّقُوا اللَّهَ تَقِیَّهَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ اءَیْقَنَ فَاءَحْسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ وَ اءَجَابَ فَاءَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ، وَ اقْتَدَى فَاحْتَذَى وَ اءُرِیَ فَرَاءَى فَاءَسْرَعَ طَالِبا وَ نَجَا هَارِبا فَاءَفَادَ ذَخِیرَهً وَ اءَطَابَ سَرِیرَهً وَ عَمَرَ مَعَادا وَ اسْتَظْهَرَ زَادا لِیَوْمِ رَحِیلِهِ وَ وَجْهِ سَبِیلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ وَ قَدَّمَ اءَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ، فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ جِهَهَ مَا خَلَقَکُمْ لَهُ وَ احْذَرُوا مِنْهُ کُنْهَ مَا حَذَّرَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اسْتَحِقُّوا مِنْهُ مَا اءَعَدَّ لَکُمْ بِالتَّنَجُّزِ لِصِدْقِ مِیعَادِهِ وَ الْحَذَرِ مِنْ هَوْلِ مَعَادِهِ.

مِنْهَا:

جَعَلَ لَکُمْ اءَسْمَاعا لِتَعِیَ مَا عَنَاهَا وَ اءَبْصَارا لِتَجْلُوَ عَنْ عَشَاهَا وَ اءَشْلاَءً جَامِعَهً لِاءَعْضَائِهَا مُلاَئِمَهً لِاءَحْنَائِهَا فِی تَرْکِیبِ صُوَرِهَا وَ مُدَدِ عُمُرِهَا بِاءَبْدَانٍ قَائِمَهٍ بِاءَرْفَاقِهَا وَ قُلُوبٍ رَائِدَهٍ لِاءَرْزَاقِهَا فِی مُجَلِّلاَتِ نِعَمِهِ وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ وَ حَوَاجِزِ عَافِیَتِهِ وَ قَدَّرَ لَکُمْ اءَعْمَارا سَتَرَهَا عَنْکُمْ وَ خَلَّفَ لَکُمْ عِبَرا مِنْ آثَارِ الْمَاضِینَ قَبْلَکُمْ مِنْ مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ وَ مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ.

اءَرْهَقَتْهُمُ الْمَنَایَا دُونَ الْآمَالِ وَ شَذَّبَهُمْ عَنْهَا تَخَرُّمُ الْآجَالِ لَمْ یَمْهَدُوا فِی سَلاَمَهِ الْاءَبْدَانِ وَ لَمْ یَعْتَبِرُوا فِی اءُنُفِ الْاءَوَانِ فَهَلْ یَنْتَظِرُ اءَهْلُ بَضَاضَهِ الشَّبَابِ إِلا حَوَانِیَ الْهَرَمِ وَ اءَهْلُ غَضَارَهِ الصِّحَّهِ إِلا نَوَازِلَ السَّقَمِ وَ اءَهْلُ مُدَّهِ الْبَقَاءِ إِلا آوِنَهَ الْفَنَاءِ مَعَ قُرْبِ الزِّیَالِ وَ اءُزُوفِ الاِنْتِقَالِ وَ عَلَزِ الْقَلَقِ وَ اءَلَمِ الْمَضَضِ وَ غُصَصِ الْجَرَضِ وَ تَلَفُّتِ الاِسْتِغَاثَهِ بِنُصْرَهِ الْحَفَدَهِ وَ الْاءَقْرِبَاءِ وَ الْاءَعِزَّهِ وَ الْقُرَنَاءِ فَهَلْ دَفَعَتِ الْاءَقَارِبُ اءَوْ نَفَعَتِ النَّوَاحِبُ وَ قَدْ غُودِرَ فِی مَحَلَّهِ الْاءَمْوَاتِ رَهِینا وَ فِی ضِیقِ الْمَضْجَعِ وَحِیدا قَدْ هَتَکَتِ الْهَوَامُّ جِلْدَتَهُ وَ اءَبْلَتِ النَّوَاهِکُ جِدَّتَهُ وَ عَفَتِ الْعَوَاصِفُ آثَارَهُ وَ مَحَا الْحَدَثَانُ مَعَالِمَهُ وَ صَارَتِ الْاءَجْسَادُ شَحِبَهً بَعْدَ بَضَّتِهَا وَ الْعِظَامُ نَخِرَهً بَعْدَ قُوَّتِهَا وَ الْاءَرْوَاحُ مُرْتَهَنَهً بِثِقَلِ اءَعْبَائِهَا مُوقِنَهً بِغَیْبِ اءَنْبَائِهَا لاَ تُسْتَزَادُ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهَا وَ لاَ تُسْتَعْتَبُ مِنْ سَیِّئِ زَلَلِهَا.

اءَوَلَسْتُمْ اءَبْنَاءَ الْقَوْمِ وَ الْآبَاءَ وَ إِخْوَانَهُمْ وَ الْاءَقْرِبَاءَ تَحْتَذُونَ اءَمْثِلَتَهُمْ وَ تَرْکَبُونَ قِدَّتَهُمْ وَ تَطَئُونَ جَادَّتَهُمْ فَالْقُلُوبُ قَاسِیَهٌ عَنْ حَظِّهَا لاَهِیَهٌ عَنْ رُشْدِهَا سَالِکَهٌ فِی غَیْرِ مِضْمَارِهَا کَاءَنَّ الْمَعْنِیَّ سِوَاهَا وَ کَاءَنَّ الرُّشْدَ فِی إِحْرَازِ دُنْیَاهَا.
وَ اعْلَمُوا اءَنَّ مَجَازَکُمْ عَلَى الصِّرَاطِ وَ مَزَالِقِ دَحْضِهِ وَ اءَهَاوِیلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ اءَهْوَالِهِ.

فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِیَّهَ ذِی لُبِّ شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلْبَهُ وَ اءَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ وَ اءَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غِرَارَ نَوْمِهِ وَ اءَظْمَاءَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ یَوْمِهِ وَ ظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ وَ اءَوْجَفَ الذِّکْرُ بِلِسَانِهِ وَ قَدَّمَ الْخَوْفَ لِاءَمَانِهِ وَ تَنَکَّبَ الْمَخَالِجَ عَنْ وَضَحِ السَّبِیلِ وَ سَلَکَ اءَقْصَدَ الْمَسَالِکِ إِلَى النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ وَ لَمْ تَفْتِلْهُ فَاتِلاَتُ الْغُرُورِ وَ لَمْ تَعْمَ عَلَیْهِ مُشْتَبِهَاتُ الْاءُمُورِ. ظَافِرا بِفَرْحَهِ الْبُشْرَى وَ رَاحَهِ النُّعْمَى فِی اءَنْعَمِ نَوْمِهِ وَ آمَنِ یَوْمِهِ وَ قَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَهِ حَمِیدا وَ قَدَّمَ زَادَ الْآجِلَهِ سَعِیدا وَ بَادَرَ مِنْ وَجَلٍ وَ اءَکْمَشَ فِی مَهَلٍ وَ رَغِبَ فِی طَلَبٍ وَ ذَهَبَ عَنْ هَرَبٍ وَ رَاقَبَ فِی یَوْمِهِ غَدَهُ وَ نَظَرَ قُدُما اءَمَامَهُ فَکَفَى بِالْجَنَّهِ ثَوَابا وَ نَوَالاً وَ کَفَى بِالنَّارِ عِقَابا وَ وَبَالاً وَ کَفَى بِاللَّهِ مُنْتَقِما وَ نَصِیرا وَ کَفَى بِالْکِتَابِ حَجِیجا وَ خَصِیما.
اءُوصِیکُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی اءَعْذَرَ بِمَا اءَنْذَرَ وَ احْتَجَّ بِمَا نَهَجَ وَ حَذَّرَکُمْ عَدُوّا نَفَذَ فِی الصُّدُورِ خَفِیّا وَ نَفَثَ فِی الْآذَانِ نَجِیّا فَاءَضَلَّ وَ اءَرْدَى وَ وَعَدَ فَمَنَّى وَ زَیَّنَ سَیِّئَاتِ الْجَرَائِمِ.
وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِینَتَهُ وَ اسْتَغْلَقَ رَهِینَتَهُ اءَنْکَرَ مَا زَیَّنَ وَ اسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ وَ حَذَّرَ مَا اءَمَّنَ.

مِنْهَا فِی صِفَهِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ:

اءَمْ هَذَا الَّذِی اءَنْشَاءَهُ فِی ظُلُمَاتِ الْاءَرْحَامِ وَ شُغُفِ الْاءَسْتَارِ نُطْفَهً دِهَاقا وَ عَلَقَهً مِحَاقا وَ جَنِینا وَ رَاضِعا وَ وَلِیدا وَ یَافِعا ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْبا حَافِظا وَ لِسَانا لاَفِظا وَ بَصَرا لاَحِظا لِیَفْهَمَ مُعْتَبِرا وَ یُقَصِّرَ مُزْدَجِرا حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ وَ اسْتَوَى مِثَالُهُ نَفَرَ مُسْتَکْبِرا وَ خَبَطَ سَادِرا.

مَاتِحا فِی غَرْبِ هَوَاهُ کَادِحا سَعْیا لِدُنْیَاهُ فِی لَذَّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَوَاتِ اءَرَبِهِ ثُمَّ لاَ یَحْتَسِبُ رَزِیَّهً وَ لاَ یَخْشَعُ تَقِیَّهً فَمَاتَ فِی فِتْنَتِهِ غَرِیرا وَ عَاشَ فِی هَفْوَتِهِ یَسِیرا لَمْ یُفِدْ عِوَضا وَ لَمْ یَقْضِ مُفْتَرَضا دَهِمَتْهُ فَجَعَاتُ الْمَنِیَّهِ فِی غُبَّرِ جِمَاحِهِ وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ فَظَلَّ سَادِرا وَ بَاتَ سَاهِرا فِی غَمَرَاتِ الْآلاَمِ وَ طَوَارِقِ الْاءَوْجَاعِ وَ الْاءَسْقَامِ بَیْنَ اءَخٍ شَقِیقٍ وَ وَالِدٍ شَفِیقٍ وَ دَاعِیَهٍ بِالْوَیْلِ جَزَعا وَ لاَدِمَهٍ لِلصَّدْرِ قَلَقا وَ الْمَرْءُ فِی سَکْرَهٍ مُلْهِثَهٍ وَ غَمْرَهٍ کَارِثَهٍ وَ اءَنَّهٍ مُوجِعَهٍ وَ جَذْبَهٍ مُکْرِبَهٍ وَ سَوْقَهٍ مُتْعِبَهٍ ثُمَّ اءُدْرِجَ فِی اءَکْفَانِهِ مُبْلِسا وَ جُذِبَ مُنْقَادا سَلِسا ثُمَّ اءُلْقِیَ عَلَى الْاءَعْوَادِ رَجِیعَ وَصَبٍ وَ نِضْوَ سَقَمٍ تَحْمِلُهُ حَفَدَهُ الْوِلْدَانِ وَ حَشَدَهُ الْإِخْوَانِ إِلَى دَارِ غُرْبَتِهِ وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ حَتَّى إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَیِّعُ وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ اءُقْعِدَ فِی حُفْرَتِهِ نَجِیّا لِبَهْتَهِ السُّؤَالِ وَ عَثْرَهِ الاِمْتِحَانِ وَ اءَعْظَمُ مَا هُنَالِکَ بَلِیَّهً نُزُولُ الْحَمِیمِ وَ تَصْلِیَهُ الْجَحِیمِ وَ فَوْرَاتُ السَّعِیرِ وَ سَوْرَاتُ الزَّفِیرِ لاَ فَتْرَهٌ مُرِیحَهٌ وَ لاَ دَعَهٌ مُزِیحَهٌ وَ لاَ قُوَّهٌ حَاجِزَهٌ وَ لاَ مَوْتَهٌ نَاجِزَهٌ وَ لاَ سِنَهٌ مُسَلِّیَهٌ بَیْنَ اءَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ إِنَّا بِاللَّهِ عَائِذُونَ.

عِبَادَ اللَّهِ اءَیْنَ الَّذِینَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا وَ اءُنْظِرُوا فَلَهَوْا وَ سُلِّمُوا فَنَسُوا اءُمْهِلُوا طَوِیلاً وَ مُنِحُوا جَمِیلاً وَ حُذِّرُوا اءَلِیما وَ وُعِدُوا جَسِیما احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَهَ وَ الْعُیُوبَ الْمُسْخِطَهَ.

اءُولِی الْاءَبْصَارِ وَ الْاءَسْمَاعِ وَ الْعَافِیَهِ وَ الْمَتَاعِ هَلْ مِنْ مَنَاصٍ اءَوْ خَلاَصٍ اءَوْ مَعَاذٍ اءَوْ مَلاَذٍ اءَوْ فِرَارٍ اءَوْ مَحَارٍ اءَمْ لاَ فَاءَنّ ى تُؤْفَکُونَ اءَمْ اءَیْنَ تُصْرَفُونَ اءَمْ بِمَا ذَا تَغْتَرُّونَ وَ إِنَّمَا حَظُّ اءَحَدِکُمْ مِنَ الْاءَرْضِ ذَاتِ الطُّوْلِ وَ الْعَرْضِ قِیدُ قَدِّهِ مُتَعَفِّرا عَلَى خَدِّهِ الْآنَ عِبَادَ اللَّهِ وَ الْخِنَاقُ مُهْمَلٌ وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ فِی فَیْنَهِ الْإِرْشَادِ وَ رَاحَهِ الْاءَجْسَادِ وَ بَاحَهِ الاِحْتِشَادِ وَ مَهَلِ الْبَقِیَّهِ وَ اءُنُفِ الْمَشِیَّهِ وَ إِنْظَارِ التَّوْبَهِ وَ انْفِسَاحِ الْحَوْبَهِ قَبْلَ الضَّنْکِ وَ الْمَضِیقِ وَ الرَّوْعِ وَ الزُّهُوقِ وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ وَ إِخْذَهِ الْعَزِیزِ الْمُقْتَدِرِ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۸۳

منها فی صفه خلق الانسان:

«أم هذا الّذى أنشأه فی ظلمات الأرحام، و شغف‏ الأستار،» «أم» هنا استفهام فی معرض تعدید نعم اللّه، کأنّه قال: أ فلا ینظرون إلى کذا من خلق اللّه، أم إلى هذا الانسان الذى من حاله کذا یعنى: با این انسانى که انشا کرده است او را در ظلمتهاى رحمها، و غلاف سترها.

«نطفه دهاقا» آبى جهنده ‏اى.

ماء صبّ صبّا شدیدا و کلّ ماء افرغ إفراغا شدیدا، فقد أدهق إدهاقا. و روى «نطفه دفاقا» و هو من دفق الماء.

«و علقه محاقا» و خونى بسته ناتمام.

«المحاق» الناقصه، و العلق محاق لکونها بعد لم تفض علیها الصوره الانسانیه، قیل: العلقه الدم الجامد. و النطفه إذا انفصلت عن المرء و اتّصلت بالرحم، انعقدت أجزاؤه و انضمّت، فهى منقبضه عمّا کنت علیه من الانبساط، و العباره عن هذا المعنى بالانمحاق فی غایه البلاغه، و هو تشبیه بمحاق القمر.

«و جنینا و راضعا، و ولیدا و یافعا،»

الولد حین الرضاع یسمّى «رضیعا»، و بعده «ولیدا» و بعده «یافعا» و هو المرتفع القامه، فاذا طرّ شاربه فهو غلام، و اذا ادرک فهو رجل، و الرجولیه حدود الشباب و هو تمام النموّ، و بعده الکهوله، ثمّ الشیخوخه.

«ثمّ منحه قلبا حافظا، و لسانا لافظا، و بصرا لاحظا، لیفهم معتبرا-  یعنى یدرک شیئا فیه عبره، و یحتمل أن یقال معتبرا للنصب على الحال – و یقصّر مزدجرا – » –  أقصر عن الامر إذ أنزع عنه و أمسک-  یعنى: باز عطا کرد او را دلى نگاهدارنده، و زبان گوینده، و چشم بینا، تا بفهمد در حالتى که عبرت گیرنده باشد، و باز ایستد به زجر.

«حتّى إذا قام اعتداله –  أى استقام قدّه المنتصب –  و استوى مثاله-  أى صورته – » تا آن گاه که مستقیم شد قامت او، و به حدّ شباب رسید صورت او، [برمید و نفرت کرد از طریق مستقیم دین قویم.]

«نفر مستکبرا، و خبط سادرا-  أى لاهیا- ،» یعنى نفرت کرد گردن کشنده از فرمان حقّ، و پاى کوفت در راه دنیا.

«ماتحا فی غرب هواه، کادحا سعیا لدنیاه،» کشنده آب در دلو بزرگ هواى خویش، سعى کننده به حدّ در امر دنیاى خویش.

استعار لفظ «الغرب» لما یملأ به صحائف أعماله من الماء، ثمّ صحّ: «فی لذّات طربه، و بدوات أربه،» در لذّتهاى طرب خود، و سوانح حاجات خود.

هر که او تن مى ‏پرستد جان نبرد

«لا یحتسب رزیّه، و لا یخشع تقیّه،» در حساب او نمى ‏آید مصیبتى، و فروتنى نمى‏کند پرهیزکارى را.

«فمات فی فتنته غریرا، و عاش فی هفوته أسیرا» پس مرد در گمراهى خود مغرور، و زیست در هفوت و خطاى خود اسیر.

عمر در خون جگر بگذاشته
بهره‏اى از عمر نابرداشته‏

هر چه کرده جمله تاوان آمده‏
جان به لب عمرى به پایان آمده‏

«لم یفد نفسه عوضا، و لم یقض مفترضا.» باز نخرید نفس خود را عوضى، و بجاى نیاورد مفترضى.

مى‏آیم و با دلى سیه مى ‏آیم
سرگشته و افتاده ز ره مى‏ آیم‏

اى پاک، ز آلودگیم پاکى ده‏
کآلوده به انواع گنه مى ‏آیم‏

«دهمته فجعات المنیّه فی غبّر جماحه و سنن مراحه،» فرو گرفت او را دردهاى سخت مردن در بقّیه سعى کردن او در هواى خویش، و طریق فرح افزاى خویش.

«فظلّ سادرا، و بات ساهرا،» پس روز کرد سراسیمه، و شب کرد بى ‏خواب کردن.

«فی غمرات الآلام، و طوارق الأوجاع و الأسقام،» در سختیهاى المها، و فرود آمدنهاى وجعها و بیماریهاى نزع.

عطّار:

یا رب آن دم یاریم ده یک نفس
کان دمم جز تو نخواهد بود کس‏

در دم آخر خریداریم کن‏
یارى یاران تویى یاریم کن‏

دیده پرخون دوستان پاک من
چون بیفشانند دست از خاک من‏

هم توام دستى ده آن ساعت درست‏
تا بگیرم دامن فضل تو چست

واپسین خشتى که پیوندد به خاک
منقطع گردد امید از خلق، پاک‏

پس بپوشد خشت آخر روى من‏
تو مگردان روى فضل از سوى من‏

چون به خاک آرم من سرگشته روى
هیچ بارویم میار از هیچ سوى‏

روى آن دارد«» کز آن چندان گناه‏
هیچ با رویم نیارى اى اله‏

تو کریم مطلقى اى کردگار
در گذر از هر چه رفت و در گذار

سئل کعب الأحبار عن الموت، فقال: «کغصن شوک ادخل فی جوف رجل، فجذبه انسان ذو قوّه، فقطع ما قطع، و أبقى ما أبقى». سؤال کردند کعب الاحبار را از حال مردن، پس گفت: همچون شاخ درخت خار که داخل شده باشد در اندرون مردى، پس بکشد آن را آدمى صاحب قوّت، پس پاره شود آنچه پاره شود، و باقى ماند آنچه باقى ماند.

قال حجّه الاسلام: «فعند هذا الحین یختلف أنواع الموتى. فمنهم من یطعنه الملک بحربه مسمومه قد سقیت سمّا من نار، فتفرّ النفس، و تقبض خارجه، و من الموتى من تجذب نفسه رویدا«»، حتّى تنحصر فی الحنجره، و لیس یبقى بالحنجره إلّا شعبه یسیره متّصله بالقلب، فحینئذ یطعنها بتلک الحربه الموصوفه. فإنّ النفس لا تفارق القلب حتّى تطعن. و سرّ تلک الحربه أنّها تغمس فی بحر الموت، فاذا وضعت على القلب صار سرّها فی سایر الجسد کالسمّ الناقع، لأنّ سرّ الحیاه إنّما هو موضوع بالقلب أیضا، و یؤثر سرّه فیه عند النشأه الأولى. فإذا قبض الملک النفس السعیده، تناولها ملکان حسنان الوجوه علیهما أثواب حسنه، و لهما روایح طیّبه، فیلفّونها فی حریره من حریره الجنّه و أمّا الفاجر فیؤخذ نفسه عنفا، فإذا وجهه کآکل الحنظل، و الملک یقول: أخرجى أیّتها النفس الخبیثه من الجسد الخبیث» پس نزد این حال نزع روح، مختلف مى ‏باشد انواع اموات. پس بعضى از ایشان را مى ‏زند ملک نیزه زهر آلوده آبداده به سمّ از آتش، پس فرار مى‏ کند نفس از بدن، و در حال بیرون آمدن قبض کرده مى ‏شود. و بعضى از موتى جذب کرده نفس او به امهال اندک اندک، تا منحصر مى‏ شود در حنجره، و باقى نمى‏ ماند به حنجره الّا اندک راهى متّصل به قلب، پس آن گاه مى ‏زند ملک آن زمان نیزه مسمومه موصوفه. از براى آنکه نفس مفارقت نمى‏ کند از قلب بى ‏آنکه آن حربه به او زده شود. و سرّ این نیزه آن است که فرو برده ‏اند آن را در دریاى موت، پس هرگاه که نهاده شد بر قلب، گشت سرّ آن حربه در جمیع جسد همچون زهر کشنده، از براى آنکه سرّ حیات نیست الّا نهاده شده به قلب نیز، و تأثیر مى ‏کند سرّ حیات در قلب در نشئه اولى.

هر که او یافت از اجل یک تیغ دست
هم قلم شد تیغ و هم دستش شکست‏

اى دریغا کز جهان دست و تیغ‏
جز دریغى نیست در دست اى دریغ

پس هرگاه که قبض کرد ملک نفس سعیدى، فرا مى‏ گیرند آن را دو ملک نیکو روى، که بر ایشان باشد جامه‏ هاى خوب، و مر ایشان را باشد بویهاى خوش، پس درپیچند روح او را در پر نیانى از پرنیان بهشت و امّا فاجر پس فرا گیرند نفس او را به عنف و تندى، پس ناگاه روى او همچون خورنده حنظل گردد، و ملک گوید: بیرون آى نفس پلید از جسد پلید.

مولانا:

تن چو مادر طفل جان را حامله
مرگ درد زادن است و زلزله‏

جمله جانهاى گذشته منتظر
تا چگونه زاید آن جان بطر

زنگیان گویند خود از ماست او
رومیان گویند بس زیباست او

گر بود زنگى برندش زنگیان
جنس خود را برده رومى از میان‏

تا نزاد او مشکلات عالم است‏
آنکه نازاده بداند او کم است‏

فی کتاب الدرّه الفاخره لحجّه الاسلام-  رضى اللّه عنه- : «قال بعض المتکلّمین: الحیاه غیّر النفس، و فی التراقى و الارتفاع یعرض علیه الفتن. و ذلک أنّ إبلیس له اعوان قد أنفذ أعوانه إلى هذا الانسان خاصّه، و استعملهم علیه، وکّلهم به، فیأتون للرجل و هو فی تلک الحاله، فیتمثّلون له فی صوره من قد سلف من الأحبّاء المیّتین الباغین له النصح فی دار الدنیا، کالأب و الأم و الأخ و الاخت و الصدّیق و الحمیم، فیقولون له: أنت تموت یا فلان، و نحن قد سبقناک فی هذا الشأن. فمت یهودیا فهو الدین المقبول عند اللّه. فإن انصرم عنه و أبى جاءه آخر و قال له: فمت نصرانیا، فإنّه دین المسیح و نسخ به دین موسى، و یذکرون له عقاید کلّ ملّه. فعند ذلک یزیغ اللّه من یرید زیغه، و هو معنى قوله تعالى: رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنا وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ، أى لا تزغ قلوبنا عند الموت، و قد هدیتنا من قبل ذلک زمانا. فإذا أراد اللّه بعبده هدایه و تثبیتا، جاءته ملک الرحمه، و قیل: هو جبرئیل-  علیه السلام-  فیطرد عنه الشیاطین، و یسمح الشجوب عن وجهه، فیتبسّم المیّت لا محاله. و کثیر ممّن یرى متبسّما فی هذا المقام، فرحا بالبشرى الذى جاءه رحمه من اللّه، فیقول: یا فلان أما تعرفى أنا جبرئیل، و هؤلاء أعدائک من الشیاطین، مت على الملّه الحنیفیه الشریعه الجلیله، فما شی‏ء أحبّ للانسان و لا أفرح منه بذلک الملک، و هو قوله تعالى:«» وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَهً إِنَّکَ أَنْتَ الْوَهَّابُ.

«بین أخ شقیق، و والد شفیق،» در میان برادر یاور، پدر و مادر مهربان غمخوار.

«و داعیه بالویل جزعا، و لادمه للصّدر قلقا،» و زبان خواننده به «ویل» در زارى کردن، و زننده به سینه به اضطرار.

«و المرء فی سکره ملهیه، و غمره کارثه،» و شخص در حیرت مشغول گرداننده، و فرو رفتن در شدّت جان کندن.

عطّار:

نه در بترى نه در بهى مى ‏میرم
نه مبتدى و نه منتهى مى‏ میرم‏

در من نگر اى هر دو جهان خاک درت‏
کز هر دو جهان دست تهى مى ‏میرم

«و أنّه موجعه، و جذبه مکربه، و سوقه متعبه.» و ناله‏ هاى وجع رساننده، و کشیدن اندوه آورنده قابض روح، و راندن تعب دهنده ملائکه روح را در نزع.

قال تعالى: إِذِ الظَّالِمُونَ فِی غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِکَهُ باسِطُوا أَیْدِیهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَکُمُ .

عطّار:

گر بود از تلخى مرگت خبر
جان شیرینت شود زیر و زبر

راه بینى بود بس عالى نفس‏
هرگز او شربت نخورد از دست کس‏

سائلى گفت: اى به حضرت نسبتت
چون به شربت نیست هرگز رغبتت‏

داد آن صالح روانى از صواب‏
از سر صدقى مر او را این جواب‏

گفت: مرگ استاده بینم بر زبر
تا که شربت باز گیرد زودتر

تا چنین مرگى موکّل بر سرم‏
زهر من باشد اگر شربت خورم‏

با موکّل شربتم چون خوش بود
کین نه جلّابى بود آتش بود

«ثمّ ادرج فی أکفانه مبلسا، و جذب منقادا سلسا،» باز در برند او را در کفنهاى او درحالتى که مأیوس و ناامید باشد، و کشیده شود در حالتى که سلس القیاد و فرمانبردار باشد.

«ثمّ القى على الأعواد رجیع وصب، و نضو سقم،» باز بیفکنند او را بر چوبها در حالتى که مورد دردهاى متوالیه و مرض‏هاى متعاقبه باشد.

«یحمله حفده الولدان، و حشده الإخوان،» برمى ‏دارند او را فرزندان فرمانبردار، و جماعت برادران غمخوار.

«إلى دار غربته، و منقطع زورته،» تا خانه غربت او، و محلّ انقطاع و جدا شدن از زیارت او.

«حتّى إذا انصرف المشیّع، و رجع المتفجّع،» تا آن گاه که بازگردند مشایعت کنندگان، و باز پس روند مصیبت‏زدگان.

«اقعد فی حفرته نجیّا لبهته السّؤال، و عثره الامتحان.» بنشانند او را در قبر او در حالتى که همراز باشد از براى دهشت سؤال منکر و نکیر، و خطاى اوقات امتحان و ابتلا در دنیا.

عطّار:

چو در گهواره گور اوفتادیم
چو طفلان، مادر آن عالم بزادیم‏

شده آن گور چون گهواره تنگ‏
کفن بر دست ما پیچیده بر تنگ‏

درون آیند دو زنگى پرزور
بجنبانند مان گهواره گور

چو طفلان ما در آن سختى و تنگى‏
بلرزیم از نهیب و سهم زنگى‏

نه ما را مادرى نه مهربانى
بگردانیده روى از ما جهانى‏

ز ما ببریده هم بیگانه هم خویش‏
چو طفلان ما و راهى سخت در پیش‏

چو طفلان آن جهان نادیده باشیم
از آن دهشت عجب ترسیده باشیم‏

در آن ساعت که ما خسبیم در خاک‏
از آن زنگى نگه‏مان دار اى پاک‏

به ما گویند من ربّک و ما دین
خدایا از تو مى‏خواهم تلقین‏

چو تو ما را بپروردى به اعزاز
مده ما را به دست زنگیان باز

«و أعظم ما هنالک بلیّه نزل الحمیم، و تصلیه الجحیم، و فورات السّعیر-  أى غلیانها- » و عظیم‏ترین بلاها آنجا در قبر رزقى آماده از آب گرم کرده در دوزخ است، و در آوردن روز قیامت در دوزخ، و سختیهاى آتش افروخته سوزان.

«نزل الحمیم» ما یتحف به النزیل، و یسمّى أوّل ما یصیب الکافرین عذاب السعیر نزلا تشبیها بأوّل ما یتحف به النزیل، قال اللّه تعالى: هذا نُزُلُهُمْ یَوْمَ الدِّینِ و یحتمل أن یکون «نزول الحمیم» ما ینزل علیهم من الماء، قال اللّه تعالى یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ، و الحمیم الماء الحارّ.

«لا فتره مزیحه،»-  الفتره السکون، و المزیح المزیل، أى تزیلهم عمّا هم علیه من العذاب-  یعنى نه سکونى که او را برهاند از عذاب.

«و لا دعه مریحه،» و نه تن آسایى که روحى و آسایشى به او رساند.

«المریحه» من أراحه إذا روّح قلبه أو بدنه.

«و لا قوّه حاجزه،» و نه قوّتى که حائل گردد.

«و لا موته ناجزه-  أى سریعه- » و نه مرگى ناگاهى.

«و لا سنه مسلّیه،» و نه نیم خوابى که سلوتى بخشد.«» «بین أطوار الموتات-  أى تاراتها و أنواعها- » میانه انواع مرگ‏ها.

«و عذاب السّاعات» و میانه عذاب وظیفه ساعتها أى انواع العذاب موظّفه فیها على الساعات، فما من ساعه إلّا و فیها نوع من العذاب.

«إنّا باللّه عائذون» بدرستى که ما به خدا پناه برنده‏ایم

عطّار:

از آن هر ساعتى غم بیش دارم
که روز واپسین در پیش دارم‏

خداوندا در آن دم یاریى ده
به فضلت بنده را بیداریى ده‏

در آن ساعت ز شیطانم نگه دار
ز ظلمت نور ایمانم نگه دار

چو جان من رسد در نزع بر لب
فرو مگذار و دستم گیر یا رب‏

اگر آن دم نیاموزى تو گفتار
درازا منزلا و مشکلا کار

«عباد اللّه، الّذین عمّروا فنعموا، و علّموا ففهموا،» اى بندگان خداى، کجایند آن کسانى که عمر داده شدند پس تنعّم کردند، و تعلیم کرده شدند پس فهمیدند.

إخبار لهم عن حالهم على وجه التقریع، فکأنّه یقول: لم یکن تعمیر اللّه إیّاکم للتنعّم و الرفاهیه، بل کان لاکتساب السعاده و التحلّى بمکارم الاخلاق. و هکذا قوله: «علّموا ففهموا» أى لم یکن التعلیم للفهم فحسب، بل العلم.

«و انظروا فلهوا،» و مهلت داده شدند پس غافل گشتند.

«و سلّموا فنسوا» و به سلامت مانده ‏اند از بلاها پس فراموش کردند «امهلوا طویلا، و منحوا جمیلا،» مهلت داده شدند مدّت دراز، و داده شدند چیزهاى نیکو.

«و حذّروا ألیما،» و تحذیر کرده شدند از عذاب دردناک.

«و وعدوا جسیما» و بیم داده شدند از عذاب غلیظ «احذروا الذّنوب المورّطه،» حذر کنید از گناهان به ورطه گناههاى دیگر اندازنده.

«الذنوب المورّطه» ذنوب یقع الناس فی الذنوب الآخر، و التحرّز عن مثل تلک الذنوب أوجب و أفرض. و ربّما یقع للانسان ذنب فاقلع عنه سریعا، و لم یصبر علیه، و هو أقرب إلى التجاوز و العفو و إن کان عظیما. و یقع ذنب صغیر یدعو إلى ذنوب آخر، و ذاک آکد فی إسخاط الربّ-  جلّ جلاله-  و أعظم عنده، و هذا هو المراد بقوله-  علیه السلام- : «لا صغیره مع إصرار، و لا کبیره مع استغفار»، و نعوذ باللّه من ذنب عقیب ذنب. فهو دلیل الشقاوه العظمى، و المقتضى العقوبه الکبرى و قال بعض الأکابر العلماء: «الذنب بعد الذنب من عقوبات الذنب، و الطاعه بعد الطاعه من مثوبات الطاعه».

«و العیوب المسخطه.» و حذر کنید از عیبهاى موجب سخط و خشم خداى تعالى.

«یا اولى الأسماع، و العافیه و المتاع هل من مناص أو خلاص أو معاذ أو ملاذ أو فرار أو محار أم لا» اى خداوندان بینایى و شنوایى و عافیت و برخوردارى آیا هیچ گریزگاهى یا خلاصى یا پناهى یا ملاذى یا مرجعى هست یا نه

گر چه کردم جرم بسیار اى خداى
قادرى، ناکرده انگار اى خداى‏

پادشاها با دم سرد آمدم‏
با دل پر غصّه و درد آمدم‏

گر عذاب تو ز صد سویم بود
در خور یک تاره مویم بود

لیک یک فضلت چو صد عالم فتاد
جرم جمله کم ز یک شبنم فتاد

آمد از من آنچه آید از لئیم
تو بکن نیز آنچه آید از کریم‏

قوله: «یا اولى الأسماع» تذکیر بنعمتى السمع و البصر لیتنبّه السامعون، فیستعملوهما فی مواضعهما.

«فأنّى تؤفکون أین تصرفون أو بما ذا تغترّون» پس از براى چه باز مى‏گردید از طریق حقّ یا به کجا باز مى‏گردید یا به چه فریفته مى‏شوید «الصرف» إماله عن مقصد إلى مقصد غیره، «و الإفک» الصرف عن المقصد إلى غیر مقصد صحیح، و یؤکّد هذا الفرق قول أمیر المؤمنین-  علیه السلام- : «فأنّى تؤفکون، أم أین تصرفون» أى لم تصرفون عمّا هو المقصد لغیر مقصد صحیح، و إن کان مقصد صحیح، فأین ذلک المقصد و «أین» لفظه یستعملها من اشتبه علیه مقصد یعرفه المخاطب.

«و إنّما حظّ أحدکم من الأرض، ذات الطّول و العرض، قید قدّه-  أى مقدار قامته-  متعفّرا على خدّه» و نیست حظّ یکى از شما از زمین، صاحب درازى و پهنایى، الّا مقدار قامت او، در حالتى که خاک پوشیده است بر روى او.

عطّار:

زود خواهد بود کین جان و دلم
فرقتى جویند از آب و گلم‏

شیر مردا، گر دلت خواهد همى‏
عزم کن بر گورم و بگرى دمى‏

بر سر عطّار اگر یاریگرى
اندکى بنشین و بسیارى گرى‏

تشنگىّ من ببین در زیر خاک‏
یک دمم آبى فرست از اشک پاک‏

«الآن عباد اللّه و الخناق مهمل، و الرّوح مرسل،» وقت غنیمت دانید اى بندگان خداى و منفذ نفس گشاده است، و روح در بدن است و مقبوض نشده.

قوله: «الخناق» یعنى منفذ النفس، و «الرّوح مرسل» أى الذى یقوم به الحیاه مطلق لم یقبض.

و هاهنا لطیفه یجب التیقّظ لها، و ذلک یعرف بین الإهمال و الإرسال. فالإهمال إرسال القید و إطلاقه عن الشی‏ء مع استیفاء النظر إلیه، و هکذا أمر الخناق و الروح.

فإنّ الخناق منفذ النفس من الجسم و هو مهمل، لأنّ النظر مقطوع عنه، بخلاف الروح، لأنّ اللّه أرسلها إلى عالم الغیب، و هو ینظر إلیها، و هذا هو المراد بقوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : « إنّ اللّه لا ینظر إلى صورکم و لا إلى أعمالکم، و لکن ینظر إلى قلوبکم» و المعنى الآخر: أنّ الاهمال على الإجمال أبلغ فی إطلاق القید من الإرسال، و کذا أمر الخناق و الروح، فإنّ إطلاق القید عن الخناق أبلغ منه عن الروح، فإنّ النفس منفتح فی جمیع الأحوال الطارئه على الحیوان کالنوم و الإغماء و الأمراض الحائله، و لا ینقطع النفس غمّه فی حال من الأحوال، بخلاف الروح فإنّها تمسک أحیانا، قال تعالى: اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ مَوْتِها إلى قوله: وَ یُرْسِلُ‏ اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِینَ . کذا فی شرح ابو الوفا، رحمه اللّه تعالى.

«فی فینه الإرشاد، و راحه الأجساد، و مهل البقیّه، و انف المشیّه، و إنظار التّوبه، و انفساح الحوبه،» در حین راه نمودن، و راحت بدن، مهلت تدارک بقیّه ایّام حیات، و اوّل خواهش، و وسعت زمان توبه، و گشاده شدن حاجت و مسکنت.

«فینه الإرشاد» زمان الحیاه الذى یتراءى فیه للخلق آیات ظاهره و دلائل قاطعه، یرشدهم العقل الیها، و «مهل البقیّه» أى زمان أمهل الإنسان فیه للاحتراز عن القبیح، و «انف المشیّه» أى ابتداء الإراده للخیر و الشرّ، و «إنظار التّوبه» إمهالها، و «انفساح الحوبه» أى سعه الذنوب و کثرتها، و «الحوب» الذنب، و لیس کلّ ذنب حوبا، بل الحوبه من رذائل النفس، و یقال: لمهانه النفس و خبثها الحوبه، و یقال: «ألحق اللّه به الحوبه» أى المهانه و الذلّه.

«قبل الضّنک و المضیق، و الرّوع و الزّهوق، و قبل قدوم الغائب المنتظر و إخذه العزیز المقتدر.» پیش از تنگى و جاى تنگ، و خوف و جان کندن، و پیش از آمدن غائب آینده-  یعنى مرگ-  و فرا گرفتن غالب توانا، جلّ و علا.

عطّار:

کاشکى هرگز نبودى نام من
یا نبودى جنبش و آرام من‏

هر که را در پیش این مشکل بود
چون تواند کرد اگر صد دل بود

صد جهان، جان مبارز آمده
جمله سرگردان و عاجز آمده‏

زین چنین کارى که در پیش آمده‏ست‏
علم مفلس، عقل درویش آمده‏ست‏

مى‏نبینم من کسى دمساز را
تا که خواهد برد پى این راز را

شد ز بیم خاک و سنگ و هنگ«» من‏
خاک خود بپذیردم از ننگ من‏

برد غفلت روزگارم، چون کنم
بر نیامد هیچ کارم، چون کنم‏

برده در بازار دنیا روزگار
چون توانم رفت پیش کردگار«»

و فی الخبر أنّه لما خطب-  علیه السلام-  بهذه الخطبه، اقشعرّت لها الجلود، و بکت لها العیون، و رجفت القلوب، و تسمّى هذه الخطبه الغرّاء قال الشارح: «اعلم أنّ قوله «اقعد فی حفرته» الى آخره صریح فی العقول بعذاب القبر و سؤال منکر و نکیر»-  انتهى کلامه- .

قال العلّامه الدوانى:«» «اعلم أنّ عذاب القبر للکافر و المؤمن الفاسق، فعدول علیه قواطع الشرع، مثل قوله تعالى على سبیل الحکایه: رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَیْنِ وَ أَحْیَیْتَنَا اثْنَتَیْنِ و المراد بالإحیائین و الإماتتین: الإماته الاولى، ثمّ الإحیاء فی القبر، ثمّ الاماته فیه ایضا بعد سؤال منکیر و نکیر، ثمّ الاحیاء فی الحشر. و قوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «استبرءوا من البول، فإنّ عامه عذاب القبر منه»، و قوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «القبر روضه من ریاض الجنّه، أو حفره من حفر النّیران»، و الأحادیث الصحاح الدالّه على عذاب القبر و نعیمه و سؤال الملکین أکثر من أن یحصى، بحیث یبلغ القدر المشترک حدّ التواتر، و إن کان کلّ منها خبر الآحاد، و اتّفق علیه السلف الصالح قبل ظهور المخالفین.» و إنّما ینکره المعتزله من حیث یقولون: «إنّا نرى شخص المیّت مشاهده و هو غیر معذّب، و إنّ المیّت ربّما یفترسه السباع و یأکلونه». و هذا فاسد: أمّا مشاهده الشخص، فهو مشاهده لظاهر الجسم، و المدرک للعذاب جزء من القلب أو من الباطن، کیف کان و لیس من ضروره التعذیب ظهور حرکه فی ظاهر البدن، بل الناظر إلى ظاهر النائم لا یشاهد ما یدرکه النائم من اللذّه عند الإحتلام، و من الألم عند تخیّل الضرب و غیره، و لو انتبه النائم و أخبر عن مشاهداته و آلامه و لذّاته من لم یجر له عاده بالنوم و لم یعهده، لبادر إلى الإنکار اغترارا بسکون ظاهر جسمه فی مشاهدته، إنکار المعتزله لعذاب القبر، و أمّا الذى یأکله السباع فغایه ما فی الباب أن یکون بطن السبع قبرها.

فیبقى قول القائل: «إنّا نرى المیّت و لا نشاهد منکرا و نکیرا، و لا نسمع لهما صوتا فی السؤال، و لا صوت المیّت فی الجواب». فهذا ینکر مشاهده رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لجبرئیل و سماعه و کلامه، و سماع جبرئیل جوابه، و لا یستطیع مصدّق بالشرع أن ینکر ذلک، إذ لیس فیه إلّا انّ اللّه تعالى خلق له سمعا لذلک الصوت، و مشاهده لذلک الشخص، و لم یخلق للحاضرین عنده، و لا لعایشه و قد کانت تکون عنده حاضره فی وقت ظهور رجاء الوحى. فإنّ للنفس نشئات، و هى کلّ نشأه تشاهد صورا تقتضیها تلک النشأه، فتشاهد فی حال الإنخلاع عن البدن امورا لم تکن تشاهدها فی الحیاه، و إلى ذلک یشیر قول من قال: «النّاس نیام فإذا ماتوا انتبهوا».

سالک سرکش سر و گردن کشان
پیش عزرائیل آمد جان فشان‏

گفت: اى جان تشنه دیدار تو
نفس کو سر مى ‏زند در کار تو

طاقت هجران ندارى اینت خوش
جان به جانان مى ‏سپارى اینت خوش‏

فالق الاصباح فی الاشباح تو
باسط الید قابض الارواح تو

اوّل نام تو از نام عزیز
یافته عزّت چه خواهد بود نیز

چون جمالت ذرّه ‏اى دید آفتاب‏
گشت سرگردان نمى ‏آورد تاب‏

مرگ، رویت دید و جان افشاند و رفت
دامن از هر دو جهان افشاند و رفت‏

خلق گوید مرد زو کم شد نشان‏
زنده است او بر تو کرده جان فشان‏

مى‏سزد گر جان بر افشانیش تو
تا به جانان زنده گردانیش تو

زندگى کردن به جان زیبنده نیست
جز به جانان زنده بودن زنده نیست‏

چون به دست توست جان را زندگى‏
مانده‏ام دل مرده در افکندگى‏

جان بگیر و زنده دل گردان مرا
ز ان که بى‏جانان نباید جان مرا

تا که عزرائیل این پاسخ شنید
راست گفتى روى عزرائیل دید

گفت اگر از درد من آگاهیى
این چنین چیزى ز من کى خواهیى‏

صد هزاران قرن شد تا روز و شب‏
جان یک یک مى‏ستانم در تعب‏

من به هر جانى که بستانم ز تن
مى‏بریزم خون جان خویشتن‏

دم به دم از بس که جان برداشتم‏
دل به کلّى از جهان برداشتم‏

با که کردند این که با من کرده‏اند
صد جهان خونم به گردن کرده‏اند

گر بگویم خوف خود از صد یکى‏
ذرّه ذرّه گردى اینجا بى‏شکى‏

چون نمى‏آیم ز خوف خود به سر
کى توان کردن طلب چیزى دگر

تو برو کز خوف کار آگه نه‏اى‏
در عزا بنشین که مرد ره نه‏اى‏

سالک آمد پیش مرد کاردان
راز شرح حال با بسیار دان‏

پیر گفتش هست عزرائیل پاک‏
راه قهر و معدن مرگ و هلاک‏

مرگ، نه احمق نه بخرد را گذاشت
نه یکى نیک و یکى بد را گذاشت‏

هر که مرد و گشت زیر خاک پست‏
هر کسش گوید بیاسود و برست‏

مرگ از زین تهمتن مى‏نهند
مردنت آسایش تن مى‏نهند

الحق آن دنیا چه خوش برگ اوفتاد
کاوّلین آسایش مرگ اوفتاد

خیز تا گامى به گردون برنهیم
پس سر این دیگ پر خون برنهیم

فی کتاب قوت القلوب: «عذاب القبر حقّ و عدل و حکمه على الجسم و الروح و النفس، یشترکون فی ذلک حسب اشتراکهم فی المعصیه، و إن کان نعیما کان ذلک‏ على الجسم و الروح و النفس، یشترکون فی النعیم کما اشترکوا فی الطاعه، و هذا من احکام الآخره، یکون بمجارى القدره، لیس على ترتیب المعقول، و لا عرف العقول، یوصل اللّه العذاب و النعیم إلى الأرواح و الاجسام و هى متفرّقه، فیتّصل ذلک بهما کأنّها متّفقان، و لیس فی القدره مسافه و لا ترتیب، و لا بعد و لا توقیت.» قال فی الفتوحات المکّیه فی حقیقه الموت و ما لقاه المیّت فی القبر الى یوم نفخه الصور: «اعلم أنّ الناس فی حقیقه الموت ظنّوا ظنونا کاذبه فیها. فظنّ بعضهم أنّ الموت هو العدم، و أن لا حشر و لا نشر، و لا عاقبه للخیر و الشرّ، و أنّ موت الإنسان کموت الحیوانات و جفاف النبات، و هذا رأى الملحده و کلّ من لا یؤمن باللّه و الیوم الآخر. و ظنّ قوم أنّه ینعدم بالموت، و لا یتألّم بعقاب و لا یتنعّم بثواب ما دام فی القبر، إلى أن یعاد فی وقت الحشر. و قال آخرون: إنّ الروح باقیه لا ینعدم بالموت، و إنّما المثاب و المعاقب هى الأرواح دون الأجساد، و إنّ الأجساد یبعث و لا یحشر أصلا.

و کلّ هذه الظنون فاسده و عن الحقّ مائله، بل الذى یشهد له طرق الاعتبار، و ینطق به الآیات و الاخبار: أنّ الموت معناه تغیّر حال فقط، و أنّ الروح باقیه بعد مفارقه الجسد إمّا معذّبه و إمّا منعّمه، و معنى مفارقتها للجسد انقطاع تصرّفها عن الجسد بخروج الجسد عن طاعتها. فإنّ الاعضاء آلات للروح یستعملها، و حتّى إنّها لیبطش بالید و یسمع بالاذن و یبصر بالعین، و یعلم حقیقه الاشیاء بالقلب، و القلب عباره هاهنا عن الروح فی الروح، یعلم الأشیاء بنفسها من غیر آله، و لذلک قد یتألّم بنفسه بأنواع الحزن و الغمّ و الکلّ، و ینعّم بأنواع السرور و الفرح، و کلّ ذلک لا یتعلّق بالاعضاء. و کلّ ما هو وصف للروح بنفسها، فیبقى معها بعد مفارقه الجسد، و ما هو لها بواسطه الأعضاء، فیتعطّل بموت الجسد إلى أن یعاد الروح إلى الجسد، و لا یبعد أن یعاد إلى الجسد فی القبر، و لا یبعد أن یؤخّر إلى یوم البعث، و اللّه أعلم بما حکم‏ به على کلّ عبد من عباده و إنّما یعطّل الجسد بالموت، لأنّ الموت یضاهى تعطّل أعضاء الزمن بفساد مزاج یقع فیه، و لسده یقع فی الاعصاب یمنع نفوذ الروح فیها، فیکون الروح العامله المدرکه باقیه مستعمله لبعض الاعضاء، و قد استقصى علیه بعضها. فالموت عباره عن استقصاء شبعه الأعضاء کلّها، و کلّ الاعضاء آلات، و الروح هى المستعمله لها، و أعنى بالروح المعنى المدرک من الانسان للعلوم أو لآلام و الغموم و لذّات الافراح، و مهما بطل تصرّفها فی الاعضاء لم یبطل منها العلوم و الإدراکات، و لا یبطل منها الافراح و الغموم، و لا یبطل فیها قبولها للآلام و اللذّات، و الانسان بالحقیقه هو المعنى المدرک للعلوم و الآلام و اللذّات، و ذلک لا یموت أى لا ینعدم.

و معنى الموت انقطاع تصرّفه عن البدن، و خروج البدن عن أن یکون آله له کما أنّ معنى الزمانه خروج البدن عن أن یکون آله مستعمله. فالموت زمانه مطلقه فی الأعضاء کلّها، و حقیقه الانسان نفسه و روحه و هى باقیه.

نعم یتغیّر حاله من وجهین: أحدهما: إنّها سلب عنه عینه و اذنه و لسانه و یده و رجله و جمیع اعضائه، و سلب عنه أهله و ماله و ولده و أقاربه و سایر معارفه، و سلب عنه نخیله و دوابّه و غلمانه و دوره و عقاره و سایر أملاکه. و لا فرق بین أن یسلب هذه الأشیاء من الانسان، و بین أن یسلب الانسان من هذه الاشیاء. فإنّ المولم هو الفراق، و الفراق یحصل تاره بأن ینهب مال الرجل، و تاره بأن یسبى الرجل عن المال، و الألم واحد فی الحالتین، و إنّما معنى الموت سلب الانسان عن أمواله بإزعاجه إلى عالم آخر لا یناسب هذا العالم، و إن کان له فی الدنیا یأنس به و یستریح الیه و یقیّد بوجوده، فیعظم تحسّره علیه بعد الموت، و یصعب شفاؤه من مفارقته، بل یلتفت قلبه إلى واحد واحد من ماله و جاهه و عقاره، حتّى إلى قمیص یلبسه مثلا و یفرح به.

و إن لم یفرح إلّا بذکر اللّه و لم یأنس إلّا به عظم نعیمه و تمّت سعادته، إذ خلّى‏ بینه و بین محبوبه، و قطعت عنه العوائق و الشواغل، إذ جمیع اسباب الدنیا شاغله عن ذکر اللّه. فهذا أحد وجهى المخالفه بین حال الموت و حال الحیاه.

و الثانی: ینکشف له بالموت ما لم یکن مکشوفا فی الحیاه، کما ینکشف للمتیقّظ ما لم یکن مکشوفا فی النوم و «النّاس نیام، فإذا ماتوا انتبهوا». فأوّل ما ینکشف له، ما یضرّه و ینفعه من حسناته و سیّئاته، و قد کان ذلک مسطورا فی کتاب منطوى فی سرّ قلبه، و کان یشغله عن الإطّلاع علیه شواغل الدنیا. فإذا انقطعت الشواغل، انکشف له جمیع أعماله. فلا ینظر إلى سیّئه إلّا و یتحسّر علیها تحسّرا تؤثر أن یخوض غمره النار للخلاص عن تلک الحسره، و عند ذلک یقال له: کَفى‏ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً. و ینکشف کلّ ذلک عند انقطاع النفس و قبل الدفن، و یشتغل فیه نیران الفراق، أعنى فراق ما کان یطمأنّ إلیه من هذه الدنیا الفانیه، دون ما أراد منها لأجل الزاد و البلغه. فإن طلب من الزاد للبلغه، فإذا بلغ المقصد فرح بمفارقته لبقیّه الزاد إذ لم یکن یرید الزاد لعینه. و هذا حال من لا یأخذ الدنیا إلّا بقدر الضروره، و کان یوّد أن ینقطع ضرورته لیستغنى عنه، فقد حصل ما کان یودّه و استغنى عنه. فهذه أنواع من العذاب و الآلام عظیمه تهجم قبل الدفن.

ثمّ عند الدفن قد یردّ روحه إلى الجسد لنوع آخر من العذاب، و قد یعفى عنه، و یکون حال المنعم بالدنیا المطمئنّ إلیها کحال من تنعم عند غیبه ملک من الملوک فی داره و ملکه و حرمه اعتمادا على أنّ الملک یتساهل فی أمره، أو أنّ الملک لیس یدرى ما یتعاطاه من قبیح فعاله، فأخذه الملک بغته، و عرض علیه جریده قد دوّنت فیها جمیع فواحشه و جنایاته ذرّه ذرّه و خطوه خطوه، و الملک قاهر متسلّط و غیور على جرمه و منتقم من الجنایه على ملکه و غیر ملتفت إلى من یتشفّع إلیه فی العصاه علیه. فانظر إلى حال هذا المأخوذ، کیف یکون حاله قبل نزول عذاب الملک به، من‏ الخوف و الخجله و الحیاء و التحسّر و الندم علیه. فهذا حال المیّت الفاجر المغترّ بالدنیا المطمئنّ إلیها قبل نزول عذاب القبر به، بل عند موته، نعوذ باللّه منه فإنّ الخزى و الافتضاح و هتک الستر أعظم من کلّ عذاب یخلّ بالجسد من الضرب و القطع و غیرهما.

فهذه إشاره إلى حال المیّت عند الموت، شاهدها البصائر لمشاهده باطنه أقوى من مشاهده العین، و شهد له شواهد الآیات و السنّه. نعم لا یمکن کشف الغطاء عن کنه حقیقه الموت، إذ لا یعرف الموت من لا یعرف الحیاه، و معرفه الحیاه لمعرفه حقیقه الروح فی نفسها و إدراک ماهیه ذاتها، و لم یؤذن لرسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أن یتکلّم فیه، و أن لا یزید على أن یقول: وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ.«» فلیس لأحد من علماء الدین أن ینکشف عن سرّ الروح أن اطّلع علیه، و إنّما المأذون ذکر حال الروح بعد الموت، و یدلّ على أنّ الموت لیس عباره عن انعدام، و انعدام إدراکها، آیات و اخبار کثیره».

چه به موت طبیعى، جز تصرّف اعضاى ظاهر و حواسّ باطل نمى‏شود. از قبیل کسى که استرخاى سخت به اعضاى وى رسد، چنانکه هر عضوى را از عمل خود باز دارد، و او به باطن عالم باشد به احوال حاظران، و آن قوّت در خود نبیند که با ایشان مکالمه کند.

قال صاحب العوارف: و نعتقد أنّ المیّت بعد الموت یسمع ما یقال عنده و یقال له، کما کان فی حال حیاته، و یتأثّر بالعنف و اللطفه من الغاسل و ممّن باشر جسمه، و کانت الحواسّ التی انعدمت انکمنت فیه. روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ المیّت لیعلم من یغسّله و من یکفّنه و من یدلّیه فی حفرته»«»، و فی روایه: «إنّ المیّت لیناشد غاسله».

و فی روایه: «و إنّهم لیغسّلونه و یکفّنونه و إنّه لینظر»، و روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال: «لا تفضحوا إخوانکم بسیّئات أعمالکم، فإنّها تعرض على أولیائکم من أهل القبور.» و از این جهت ابو الدرداء گفت: «اللّهم إنّى أعوذ بک من أن أعمل عملا، أخزى فیه عند عبد اللّه بن رواحه». و او پیش از وى وفات یافته بود، و در حدیث است که «إنّ المیّت لیبشر بصلاح ولده فی قبر» و فی روایه: «حسّنوا أعمالکم فإنّها تعرض على موتاکم».

معلوم شد که اموات با خبر مى‏ باشند از آنچه ایشان را آگاهى دهند، و از جمله دلالات بر شعور میّت در قبر ضغطه و فشاردن قبر است. عن معاذ قال: قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «الضّغطه فی القبر کفّاره المؤمن من کلّ ذنب بقى علیه و لم یغفر له» و عن انس: «إنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أمسک اللّحد و قال: یا أرض تخفّفى عن إبنتى الضّغطه، فإنّها کانت طویله السّقم»، و از احمد«» منقول است که هر که غرق شد یا دد و دام وى را خوردند، او را ضغطه باشد در آن مستقرّ که اوست. و عن الإمام جعفر الصادق-  علیه السلام-  فیما سئل عن المصلوب یعذّب عذاب القبر قال: «نعم، إنّ اللّه یأمر الهواء فیضغطه أشدّ من ضغطه القبر».

همچنان چه در قوله تعالى: مِمَّا خَطِیئاتِهِمْ أُغْرِقُوا خبر داد از قدرت خویش که در میان آب ایشان را به آتش معذّب کرد. اخبار بسیار متظاهر است که چون شخصى از احیا بمیرد، اموات را علم به مردن او باشد.

و همچنین در زیارت کردن روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«ما من رجل یزور قبر أخیه و یجلس عنده إلّا استأنس به، و ردّ علیه حتّى یقوم»، و جاء فی الحدیث: «إنّ المیّت إذا وضع فی قبره یأتیه رجل حسن الوجه حسن الثّیاب طیب الرّیح، فیقول: أبشر بالّذى یسرّک، هذا یومک الّذى کنت توعد، فیقول: من أنت فوجّهک الوجه الّذى یجی‏ء بالخیر فیقول: أنا عملک الصّالح.

و الکافر یأتیه رجل قبیح الوجه قبیح الثّیاب منتّن الرّیح، قال: أبشر بالّذى یسوءک، هذا یومک الّذى کنت توعد، قال: و من أنت فوجّهک الوجه الّذى یجی‏ء بالشّرّ فیقول: أنا عملک السّیّى‏ء.» و قال فی الباب السادس و السبعین و مائه فی معرفه احوال القوم عند الموت

(شعر):

للقوم عند حلول الموت أحوال
تنوّعت و هى أمثال و أشکال‏

و منهم من یرى الأسماء تطلبه‏
و منهم من یرى الأملاک و الحال‏

فی ذلک مختلف عند الوجود لما
تعطى الحقائق و التفصیل إجمال‏

و منهم من یرى الإرسال مقبله
إلیه یتحقّقه بالرسل«» أعمال‏

و منهم من یرى التنزیه یطلبه
و هو الذى عنده التشبیه إخلال‏

و کلّهم سعدوا و العین واحده
و عندهم فی جنان الخلد أشغال‏

هذا هو الحقّ لا تبقى به بدلا
فهو الصحیح الذى ما فیه إشکال‏

قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «یموت المرء على ما عاش علیه، و یحشر على ما علیه مات»، و قال تعالى: فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ یعنى عند الموت، أى یعاین ما هو أمره علیه، الذى ینفرد به أهل اللّه العابدون ربّهم إذا أتاهم الیقین، یقول لنبیّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : وَ اعْبُدْرَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ یعنى الموت، لأنّه أمر متیقّن لا اختلاف فی وقوعه فی کلّ حیوان، و إنّما وقع الخلاف فی ماهیته.

قال شاعرهم [شعر]:

تخالف الناس حتّى لا اتّفاق لهم
إلّا على شجب و الخلف فی الشجب‏

یعنى ما هو، و الشجب الموت. فإذا حضرتهم الوفاه، فلا بدّ لهم من مشاهده إثنى عشر صوره یشهدونها أو بعضها، لا بدّ من ذلک. و هنّ: صوره عمله و صوره علمه، و صوره اعتقاده، و صوره مقامه، و صوره حاله، و صوره رسوله، و صوره اسم من أسماء الأفعال، و صوره اسم من أسماء الصفات، و صوره اسم من أسماء النعوت، و صوره اسم من أسماء البشریه، و صوره اسم من أسماء الذات. و کان الأولى أن یکون هذه الصور کلّها بالسین لا بالصاد. فإنّها منازل معانى، إلّا أنّه لمّا تجسدت المعانی و ظهرت الاشکال و المقادیر لذلک تصوّرت فی صور، إذا کان الشهود بالبصر، و حکمت الحضره بذلک الخیالیه البرزخیه، فالموت و النوم سواء فیما ینتقل إلیه المعانی.

الأوّل: العمل، فمنهم من یتجلّى له عند الموت عمله، فیتجلّى له عمله فی الزینه و الحسن على قدر ما أنشأه العامل علیه من الجمال. فإن أتمّ کما شرع له، و لم ینتقض منه شیئا یشینه انتقاصه، و کان فی أتمّ نشأه حسّیه، ظهرت من تمام أرکان ذلک العمل، الظاهر و الباطن، من الحضور و شهود الربّ فی قلبه و فی قبلته إذا صلّى، و فی کلّ عمل مشروع، فهو صلاه. لهذا قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  عن اللّه تعالى أنّه یقول یوم القیامه: «انظروا فی صلاه عبدى، أتمّها أو نقصها. فإن کانت تامّه کتبت له تامّه، و إن کان انتقص منها شیئا قال: انظروا هل لعبدى من تطوّع، قال: أکملوا لعبدى فریضته من تطوّعه.»

ثم یؤخذ الأعمال على ذاکم.«» فإن کان العمل فی غیر ذات العامل کمانع الزکاه و کغاصب أمر ما حرّم علیه اعتصاه«»، کسى ذلک المال صوره عمل هذا العبد من حسن أو قبح. فإن کان قبیحا طوّق به، کما قال فی مانع الزکاه: سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَهِ،«» و قال فیه-  علیه السلام- :«» «تمثّل«» له ما له شجاعا اقرع»«»-  الحدیث- . و فیه یقول: «أنا کنزک»، فیتطوّق به، و الکنز من عمل العبد فی المال.

و هکذا لعباد اللّه الصالحین فیما یجودون به من الخیر بما یرجع إلى نفوسهم، و إلى التصرّف فی غیر ذواتهم، فبدا«» علامات ذلک کلّه، و هذا داخل«» قوله: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ.«» و هذا الموطن من بعض مواطن ما یرى فیه عمله.

فیشاهد العبد الصالح عند الاحضار عمله الصالح الذى هوادى لروحه، مثل البراق لمن أسرى به علیه. فیتوقّع تلک الروح الطیّبه إلى درجتها حیث کانت من علّیین. فإنّ عباد اللّه على طبقات فی أعمالهم: فی الحسن و الأحسن و الجمیل و الأجمل

الثانی: العلم، و منهم من تجلّى له عند الموت علمه بالجناب الإلهى، و هم رجلان: رجل أخذ علمه باللّه عن نظر و استدلال، و رجل أخذ علمه عن کشف. و صوره الکشف أتمّ و أجمل فی التجلّى، لأنّ الکشف و اقتناء فی هذا العلم منحه تقوى و عمل صالح، و هو قوله: وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ یُعَلِّمُکُمُ اللَّهُ. فیظهر له علمه عند الموت صوره حسنه أو ثوبا یلتبس به، فیفرح به، و إن صحبته دعوى فی اقتناء ذلک العلم نفسه،«» فهو فی الصوره الجمیله، دون لم یصحبه دعوى فی اقتناء ذلک العلم، بل راه منحه إلهیه و فضلا. و منه لا یرى لنفسه تعمّلا، بل یکون ممّن فنى عن علمه فی عمله، فکان معمولا به کالآله للصانع یعمل بها، و ینسب العمل إلیه لا إلیها، فدفع الثناء إلى الصانع العالم بها، لا علیها. فکذا یکونون«» بعض عباد اللّه فی اقتناء علومهم الإلهیه، فیکون«» صوره العلم فی غایه من الحسن و الجمال.

الثالث: الإعتقاد، و منهم المعتقد الذى لا علم عنده إلّا أنّ عقده موافق للعلم بالأمر على ما هو علیه. فکان یعتقد فی اللّه ما یعتقده العالم، لکن عن تقلید لعلمه من العلماء باللّه، و لکن لا بدّ أن یتخیّل ما یعتقده. فإنّه لیس فی قوّته أن یجّرده عن الخیال، و هو عند الامتضار و الاحتضار حال استشراف على حضره الخیال الصحیح الذى لا یدخله ریب ما هو الخیال الذى هو قوّه فی الانسان فی مقدّم الدماغ، بل هو خیال من خارج کجبرئیل فی صوره دحیه. و هو حضره مستقلّه وجودیه صحیحه ذات صور جسدیه، تلبسها المعانی و الأرواح، فیکون درجته بحسب ما اعتقده من ذلک.

الرابع : المقام، فإن کان هذا العبد صاحب مقام، قد لحق بدرجه الأرواح النوریه. فإنّها التی ذکر اللّه عنها، انّها قالت: وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ. فیظهر له‏ مقام فی صوره، فنزل فیها منزله الوالى فی ولایته، فیکون بحسب مقامه، و هذه کلّها بشارات الحیاه الدنیا الذین قال اللّه تعالى فیهم: الَّذِینَ آمَنُوا وَ کانُوا یَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا .

الخامس: الحال، فإن کان صاحب حال فی وقت احتضاره یرد علیه من اللّه حال یفیض فیه، فهو له کالخلعه لا کالولایه، فیلتبس بها، و یتجمّل بحسب ما یکون ذلک الحال دلّ على منزلته.

و الحال قد یکون ابتداء، و قد یکون عن عمل متقدّم، و بینها فرقان، و إن کان الحال موهوبا على کلّ وجه. و لکنّ الناس على قسمین: منهم من یتقدّم له خدمه، فیقال: إنّه مستحقّ لما خلع علیه، و منهم من لم یتقدّم له ذلک، فیکون المنّه و العنایه به أظهر، لأنّه لا یعرف له تسبّب، مع أنّ الاحوال کلّها مواهب و المقامات استحقاق.

السادس : الرسل، و منهم من یتجلّى له عند الاحتضار رسوله الذى ورثه، إذا کان العلماء ورثه الانبیاء. فیرى عیسى عند احتضاره أو موسى أو ابراهیم أو محمّد أو أىّ نبىّ کان-  على جمیعهم الصلاه و السلام- . فمنهم من ینطق باسم ذلک النبىّ الذى ورثه عند ما یأتیه فرحا به، لأنّ الرسل کلّهم سعداء. فیقول عند الاحتضار: عیسى أو یسمّیه المسیح کما سمّاه اللّه تعالى، و هو الأغلب. فیسمع الحاضرون بهذا الولىّ یتلفّظ بمثل هذه الکلمه. فیسیئون الظنّ به، و ینسبونه إلى أنّه تنصّر عند الموت، و أنّه سلب عنه الاسلام. أو یسمّى موسى أو بعض أنبیاء بنى اسرائیل، فیقولون: إنّه تهوّد، و هو من أکبر السعداء عند اللّه. فإنّ هذا المشهد لا یعرفه العامّه، بل یعرفه أهل اللّه من أرباب الکشوف، و إن کان ذلک الأمر الذى هو فیه اکتسبه من دین محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و لکن ما ورث منه هذا الشخص إلّا أمرا مشترکا کان لنبىّ قبله، و هو قوله: أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ. فلمّا کانت الصوره مشترکه، جلّى الحقّ له صاحب تلک الصوره فی النبىّ الذى کانت له تلک الصفه التی یشارکه فیها محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و مثل قوله: إِنَّنِی أَنَا اللَّهُ و ذلک لیتمیّز هذا الشخص بظهور من ورثه من الأنبیاء عمّن ورث غیره. فلو تجلّى فی صوره محمّدیه، التبس علیه الشخص الذى ورث محمّدا-  صلّى اللّه علیه و آله-  فیما اختصّ به، دون غیره من الرسل.

السابع : الملک، و منهم من یتجلّى له عنده«» الاحتضار صور الملک الذى شارکه فی المقام. فإنّهم الصافّون، و منهم المسبّحون، و منهم التالّون إلى ما هم علیه من المقامات. فیرسل اللّه إلیه الملک صاحب ذلک المقام، مونسا و جلیسا، یستمیر له علیه تلک المناسبه. فربّما یسمّیه عند الموت، و یرى من المختصّ بها«»، تهمّما به و بشاشه و فرحا و سرورا.

و ما وصفنا فی هذا الاحتضار أحوال الأولیاء الخارجین عن حکم التلبیس. ما ذکرنا أحوال العامّه من«» المؤمنین، فإنّ ذلک مذاق آخر. و للأولیاء هذا الذى نذکره خاصّه. فلذلک ما نتعّرض لما یطرأ من المحتضر من العامّه، ممّا یکره رتبه«» و یتمعّر وجهه، لیس ذلک مطلوبنا، و لا یرفع بذلک رأسا أهل اللّه، إن تعرّض لهم، فإنّهم عارفون بما یرونه.

الثامن: أسماء الأفعال، و منهم من یتجلّى له عند الموت هجیره«» من الأسماء الإلهیه. فإن کان من أسماء الأفعال کالخالق بمعنى الموجد و البارى‏ء و المصوّر والرزّاق و المحیى، کلّ اسم یطلب فعلا، فهو بحسب ما کان علیه فی حیاته من تعظّم ذلک الاسم و احترامه و الفعل به. فإن کان بذل جهده فیما ینبغی له و فی استطاعته فی معاملته معه، ظهر له بما یناسب ذلک العمل فی أحسن صوره، فیقول له: «من أنت یرحمک اللّه» فیقول له: «هجیرک». و سیأتى ذکر الهجیرات من هذا الکتاب فی باب أحوال الأقطاب من آخره، إن شاء اللّه.

التاسع : أسماء الصفات، فإن کان هجیره کلّ اسم یستدعى صفه کمال کالحىّ و العالم و القادر و السمیع و البصیر و المرید، فإنّ هذه الأسماء کلّها أسماء المراقبه«» و الحیاء. فهم أیضا بحسب ما کانوا فی حال حیاتهم عند هذه الأذکار من طهاره النفوس، عن أغراض التی یتخلّل هذه النشأه الإنسانیه، التی لا یمکن الإنفاک عنها، و لیس لها دواء إلّا الحضور الدائم فی مشاهده الوجه الإلهى الذى له فی کلّ کون عرضى و غیر عرضى.

العاشر: أسماء النعوت، فإن کان هجیره أسماء النعوت، و هى أسماء النسب کالأوّل و الآخر و ما جرى«» هذا المجرى، فهو فیها بحسب ما یقوم به من علم الإضافات، فی ذکر ربّه بمثل هذه الأسماء، فیعرفه عینا وجودیا کمبتنى الصفات أولا عین لها.

الحادى عشر: أسماء التنزیه، و منهم من یتجلّى له عند الاحتضار أسماء التنزیه کالغنىّ. فإن کان مثل هذا الاسم هجیره فی مدّه عمره، فهو فیه بحسب شهوده. هل یذکر بکونه غنیّا عن کذا إذ یذکره«» «غنیّا حمیدا» من غیر أن یخطر له عن کذا و کذا، فیها مماثله«» من أسماء التنزیه سواء.

الثانی عشر: أسماء الذات، و منهم من کان هجیره الاسم اللّه، و هو و الهوا رفع الأذکار عندهم کأبى حامد،«» و منهم من یرى أنت أتمّ، و هو الذى ارتضاه الکتانى مثل قوله: «یا حىّ یا قیّوم، یا لا إله إلّا أنت»، و منهم من یرى أنا أتمّ، و هو رأى أبى یزید. فإذا احتضر من هذا ذکره، فهو بحسب اعتقاده فی ذلک، من نسبه تلک الکنایه، من توهّم تحدید و تجرید عن تحدید، و منهم من یرى أنّ التجرید و التنزیه تحدید.

و من المحال أن یعقل أمر من غیر تحدید أصلا. فإنّه لا یخلو إمّا أن یعقل داخلا أو خارجا أو لا داخلا و لا خارجا، و هو عین الأمر لا غیره، و کلّ هذا تحدید. فإنّ کلّ مرتبه قد تمیّزت عن غیرها بذاتها، و لا معنى للحدّ إلّا هذا. و هذا القدر کاف.» و فی الرساله القشیریه«» فی باب أحوالهم عند الخروج من الدنیا: «قال اللّه-  عزّ و جلّ- : الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ طَیِّبِینَ یعنى: طیّبه نفوسهم، ببذل مهجهم لا یثقل علیهم رجوعهم إلى مولاهم. أخبرنا عبد اللّه بن یوسف الأصفهانی قال: أخبرنا أبو الحسن علىّ بن محمّد قال: قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ العبد لیعالج کرب الموت و سکرات الموت، و إنّ مفاصله لیسلّم بعضها على بعض، تقول: علیک السّلام تفارقنى و افارقک إلى یوم القیامه».«» أخبرنا الشیخ أبو عبد الرحمن السلّمى-  رحمه اللّه-  إنّ النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  دخل على شابّ و هو فی الموت، فقال: کیف تجدک فقال: أرجو اللّه و أخاف ذنوبى، فقال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «لا یجتمعان فی قلب عبد فی هذا الموضع إلّا أعطاه اللّه ما یرجو، و أمّنه ممّا یخاف».

قال الاستاد الإمام: اعلم أنّ أحوالهم فی حال النزع مختلفه، فبعضهم الغالب علیه الهیبه، و بعضهم الغالب علیه الرجاء، و منهم من کشف له فی تلک الحاله بما أوجب له السکون، و جمیل الثقه. حکى أبو محمّد الجریرى قال: کنت عند الجنید فی حال نزعه، و کان یوم الجمعه و یوم نیروز، و هو یقرأ القرآن فختم. فقلت: فی هذه الحاله یا أبا القاسم فقال: و من أولى منّى بذلک و هو تطوى صحیفتى.

سمعت أبا حاتم السجستانى یقول: سمعت أبا نصر السرّاج یقول: بلغنى عن أبى محمّد الهروى قال: فکنت عند الشبلى اللیله التی مات فیها، و کان یقول طول لیلته هذین البیتین:

کلّ بیت أنت ساکنه
غیر محتاج إلى السّرج‏

و حبّک«» المأمول حجّتنا
یوم یأتی الناس بالحجج‏

و حکى عن عبد اللّه بن المبارک«» أنّه قال: إنّ حمدون القصار أوصى إلى أصحابه أن لا یترکوه فی حال الموت بین النسوان. و قیل لبشر الحافى، و قد احتضر: کأنّک بأبى نصر تحبّ الحیاه فقال: القدوم على اللّه شدید. و قیل: کان سفیان الثورى إذا قال له بعض أصحابنا إذا سافر: أ تأمر بشغل یقول: إن وجدت الموت فاشتره«» فلمّا قرب وفاته کان یقول: کنّا نتمنّاه، فإذا هو شدید و قیل: لمّا حضرت حسن بن على-  علیهما السلام-  الوفاه یبکى،«» فقیل له: ما یبکیک فقال: «أقدم على سیّد لم أره». و لمّا حضرت بلالا الوفاه قالت امرأته: وا حزناه فقال: «بل وا طرباه غدا نلقى الأحبّه محمّدا و حزبه.» و قیل: فتح عبد اللّه بن المبارک عینیه عند الوفاه و ضحک، و قال: لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ«» و قیل: کان مکحول الشامىّ الغالب علیه الحزن، فدخلوا علیه فی مرض موته و هو یضحک، فقیل له فی ذلک، فقال: «و لم لا أضحک و قد دنا فراق من کنت أحذره، و سرعه القدوم على من کنت أرجوه و أؤمّله.» و قال رویم: حضرت وفاه أبى سعید، و هو یقول فی آخر نفسه

[شعر]:

حنین قلوب العارفین إلى الذکر
و تذکارهم وقت المناجاه للسرّ

ادیرت کؤوس للمنایا علیهم‏
فأغفوا عن الدنیا کإغفاء ذى السکر

همومهم جوّاله بمعسکر
به أهل ودّ اللّه کالأنجم الزّهر

فأجسامهم فی الارض تبلى«» بحبّه
و أرواحهم فی الحجب نحو العلى تسرى‏

فما عرّسوا«» إلّا بقرب حبیبهم
و ما عرّجوا عن مسّ بؤس و لا ضرّ

أوجب له السکون، و جمیل الثقه. حکى أبو محمّد الجریرى قال: کنت عند الجنید فی حال نزعه، و کان یوم الجمعه و یوم نیروز، و هو یقرأ القرآن فختم. فقلت: فی هذه الحاله یا أبا القاسم فقال: و من أولى منّى بذلک و هو تطوى صحیفتى.

سمعت أبا حاتم السجستانى یقول: سمعت أبا نصر السرّاج یقول: بلغنى عن أبى محمّد الهروى قال: فکنت«» عند الشبلى اللیله التی مات فیها، و کان یقول طول لیلته هذین البیتین:

کلّ بیت أنت ساکنه
غیر محتاج إلى السّرج‏

و حبّک المأمول حجّتنا
یوم یأتی الناس بالحجج‏

و حکى عن عبد اللّه بن المبارک«» أنّه قال: إنّ حمدون القصار أوصى إلى أصحابه أن لا یترکوه فی حال الموت بین النسوان. و قیل لبشر الحافى، و قد احتضر: کأنّک بأبى نصر تحبّ الحیاه فقال: القدوم على اللّه شدید. و قیل: کان سفیان الثورى إذا قال له بعض أصحابنا إذا سافر: أ تأمر بشغل یقول: إن وجدت الموت فاشتره«» فلمّا قرب وفاته کان یقول: کنّا نتمنّاه، فإذا هو شدید و قیل: لمّا حضرت حسن بن على- علیهما السلام- الوفاه یبکى،«» فقیل له: ما یبکیک فقال: «أقدم على سیّد لم أره». و لمّا حضرت بلالا الوفاه قالت امرأته: وا حزناه فقال: «بل وا طرباه غدا نلقى الأحبّه محمّدا و حزبه.» و قیل: فتح عبد اللّه بن المبارک عینیه عند الوفاه و ضحک، و قال: لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ«» و قیل: کان مکحول الشامىّ الغالب علیه الحزن، فدخلوا علیه فی مرض موته و هو یضحک، فقیل له فی ذلک، فقال: «و لم لا أضحک و قد دنا فراق من کنت أحذره، و سرعه القدوم على من کنت أرجوه و أؤمّله.» و قال رویم: حضرت وفاه أبى سعید، و هو یقول فی آخر نفسه

[شعر]:

حنین قلوب العارفین إلى الذکر
و تذکارهم وقت المناجاه للسرّ

ادیرت کؤوس للمنایا علیهم‏
فأغفوا عن الدنیا کإغفاء ذى السکر

همومهم جوّاله بمعسکر
به أهل ودّ اللّه کالأنجم الزّهر

فأجسامهم فی الارض تبلى«» بحبّه
و أرواحهم فی الحجب نحو العلى تسرى‏

فما عرّسوا إلّا بقرب حبیبهم
و ما عرّجوا عن مسّ بؤس و لا ضرّ

شعر:

دشمن خویشیم و یار آنکه ما را مى‏ کشد
غرق دریاییم و ما را موج دریا مى ‏کشد

زان چنین خندان و خوش ما جان شیرین مى ‏دهیم‏
کان ملک ما را به شهد و قند و حلوا مى ‏کشد

خویش فربه مى‏نماییم از پى قربان عید
کان قصاب عاشقان، بس خوب و زیبا مى ‏کشد

همچو اسماعیل، گردن پیش خنجر خوش بنه‏
در مدزد از وى گلو، گر مى ‏کشد یا مى ‏کشد

نیست عزرائیل را دست و رهى بر عاشقان
عاشقان عشق را هم عشق و سودا مى ‏کشد

از زمین کالبد برزن سرى و آنگه ببین‏
کو تو را بر آسمان برمى‏کشد یا مى ‏کشد

صد تقاضا مى‏کند هر روز مردم را اجل
عاشق حق، خویشتن را بى تقاضا مى‏ کشد

بس کنم یا خود بگویم سرّ مرگ عاشقان‏
گر چه منکر، خویش را از خشم و صفرا مى ‏کشد

شمس تبریزى برآمد بر افق چون آفتاب
شمعهاى اختران را بى‏محابا مى‏کشد

شمس تبریزى برآمد بر افق چون آفتاب
شمعهاى اختران را بى‏ محابا مى ‏کشد

یکى از بزرگان گوید که روزى جوانى سوار در آمد به نزدیک من و گفت: اى شیخ مرده دانى شست گفتم: بلى. گفت: ساعتى قدم رنجه فرماى که در این نزدیکى جوانى غریب فنا شده است، او را غسلى فرماى، خداى تعالى تو را اجر دهاد. همراه شدم تا به محلّى رسیدم که درختى ایستاده بود، پیاده گشت و اسب را در آن درخت در بست، و در درون خانه شد و گفت: ساعتى توقّف کن. ساعتى توقّف کردم هیچ کس بیرون نیامد. پس برخواستم و در اندرون خانه شدم، ترکش«» جوان دیدم در برابر نهاده، و آن جوانمرد را دیدم که دستها بر سینه نهاده و تسلیم شده، و آب و کفن و آنچه در بایست من بود همه را در آن محلّ موجود کرده بود به دست خود پس مرا یقین شد که آن جوان، مردى بزرگ است، و از اولیا است.

سبک فرا رفتم و بوسه‏اى بر پیشانى او نهادم، و کف پاى او را در چشم مالیدم. پس روان دست در کار غسل او کردم. و در حالت شستن، خود دست به دست مى‏گشت، چنان که مرا هیچ مدد حاجت نبود، تا کار غسل او بپرداختم، و او را در کفن گرفتم. چون سر او را در نقاب کفن خواستم پیچید، چشمهاى خود را درست بگشاد و در روى من خوش بخندید. گفتم: سبحان اللّه اگر مرده‏اى چشم بر هم نه، و اگر زنده ‏اى برخیز. گفت: اى شیخ ندانى که دوستان خداى تعالى نمیرند، لیکن از سرایى به سراى دیگر نقل کنند. این بگفت و باز چشم برهم نهاد، و دیگرش باز ندیدم، و از پیش چشم من غایب شد دیگر وقتى خواجه به بازار شد تا غلامى بخرد. به در دکّان نخّاس«» آمد. غلامى نشسته بود، و سر در پیش افکنده، و خاموش دم در کشیده. وى را خواند و گفت: اى غلام خواهى که تو را بخرم گفت: بنده ‏ام من، مرا با این و آن چه کار است.

گفت:نامت چیست گفت: آنچه بخوانى. گفت: چه پوشى گفت: آنچه پوشانى. گفت: با خود اندیشه کردم که این غلام سخت زیرک و نیکو خصال است، وى را بخرم. پس آن غلام را بخرید و بها داد. پس غلام گفت: اى خواجه چون مرا خریدى، شرطى با من بکن. گفت: آن شرط چیست گفت: به روز هر چه فرمایى، چنان کنم، و امّا شب دستورى ده که هم در خانه تو گوشه گیرم. گفت: چنین کنم. پس چون نماز خفتن در آمدى، آن غلام ناپدید گشتى تا روز او را کس ندیدى.

تا یک شب از قضا خواجه گفت: امشب حال این غلام باز دانم که هر شب او کجا مى ‏رود. چون شب در آمد و غلام ناپیدا شد، خواجه برخواست و گرد خانه‏ ها مى ‏گشت، و غلام را مى ‏جست.

وى را گوشه در خانگکى بود. پس حقیر دید که آن گوشه را اختیار کرده است، بى آنکه فرشى افکنده بود در آن گوشه به سر مى ‏برد، و به ذکر و طاعت حقّ-  جلّ و علا-  مشغول شده. چون خواجه احتیاط کرد، روشنایى از آن خانه مى‏ تافت، و آوازى حزین مى ‏آمد که مناجاتى مى ‏کرد، و مى ‏گفت که «اى خداى مهربان و اى پادشاه غیب دان، همه راز ما تو دانى، و همه نهان ما پیش تو عیان است. شب است، خلق آرمیده، و هر کس به مراد خود رسیده. دنیا جویان دنیا گرفته ‏اند، و عقبى جویان عقبى گرفته‏ اند. این مسکین بیچاره را به مراد برسان» شب، همه شب این مناجات مى ‏کرد، و زارى کنان مى‏ گریست. و از بالاى وى در آن خانه قندیلى آویخته بود از نور سبز و درخشان، چنان که همه خانه از شعاع روشنایى او فروغ مى ‏زد. خواجه چون چنان دید طاقتش برسید، در دویده و در پاى غلام افتاد که اى غلام این چه راز است که مى ‏گویى غلام روى در خاک مى‏ مالید و مى ‏گریست. سر برآورد و گفت: بار خدایا چند وقت در ستر مرا در بارگاه تو بحثى و رازى بود، و بدان روزگارى مى‏ گذارنیدم و خرسند بودم. اکنون که پرده من دریده شد، و عیش من تلخ گشت، بعد از این مرا زندگانى نباید. چون این بگفت روى به خواجه کرد و گفت: مرا به حلّ کن که وقت رسید. این گفت و پایها دراز کرد، و در دم روح تسلیم کرد، و به حقّ واصل شد. خواجه پریشان و پشیمان و متحیّر بر جاى‏ خود بماند «و قیل«» للجنید: إنّ أبا سعید الخرّاز کان کثیر التواجد عند الموت. فقال: لم یکن بعجب أن یطیر روحه اشتیاقا. و قال بعضهم-  و قد قرب وفاته- : یا غلام اشدد کفّى«» و عفّر خدّى، ثمّ قال: دنا الرحیل و لا براءه لى من ذنب، و لا عذر أعتذر به، و لا قوّه انتصر، أنت لى، أنت لى. ثمّ صاح صیحه و مات، فسمعوا صوتا: «استکان العبد لمولاه، فقبله.» و قیل لذى النّون المصرى عند موته: ما تشتهى قال: أن أعرفه قبل موتى بلحظه. و قیل لبعضهم و هو فی النزع: قل اللّه. قال: إلى متى تقولون، و أنا محترق باللّه و قال بعضهم: کنت عند ممشاد الدینورى، فقدم فقیر و قال: سلام علیکم، فردّوا علیه، و قال: هل هاهنا موضع نظیف یمکن إنسان أن یموت فیه قال: فأشاروا إلیه بمکان، و کان ثمّ عین ماء، فجدّد الوضوء و رکع ما شاء اللّه، و مضى إلى المکان الذى أشاروا و مدّ رجلیه و مات.

سمعت الشیخ أبا عبد الرحمن السلّمى یقول: کان أبو العباس الدینورى یتکلّم فی مجلسه یوما، فصاحت امرأه تواجدا، فقال لها: موتى، فقامت المرأه فلمّا بلغت باب الدار التفتت إلیه، و قالت: قد متّ و وقعت میته. و قال بعضهم: کنت عند ممشاد الدینورى عند وفاته، فقیل له: کیف تجد العلّه فقال: سلوا العلّه عنّى. فقیل له: قل: لا إله إلّا اللّه. فحوّل وجهه إلى الجدار و قال: «أفنیت کلّى بکلّک، هذا جزء من یحبّک». و قیل لأبى محمّد الدبیلى-  و قد حضره الوفاه- : قل: لا إله إلّا اللّه.

فقال: هذا شی‏ء قد عرفناه، و به نفنى.

و قیل للشبلى عند وفاته: قل: لا إله إلّا اللّه. فقال:

قال سلطان حبّه
أنا لا أقبل الرشا

فسلوه بحقّه‏
لم بقتلى تحرّشا

سمعت محمّد بن احمد بن محمّد الصوفى یقول: سمعت عبد اللّه بن على التمیمى یقول: سمعت أحمد بن عطا یقول: سمعت بعض الفقراء یقول: لمّا مات«» یحیى الاصطخرى جلسنا حوله، فقال له رجل منّا: قل: أشهد أن لا إله إلّا اللّه. ثمّ أخذ ید واحد منّا فقال: قل: أشهد أن لا إله إلّا اللّه، ثمّ أخذ بید الآخر حتّى عرض الشهاده على جمیع الحاضرین ثمّ مات.

و حکى«» عن فاطمه اخت أبى على الرودبارى، قالت: لمّا قرب أجل أبى علىّ، و کان رأسه فی حجرى، فتح عینیه، و قال: هذه أبواب السماء قد فتحت، و هذه الجنان قد زیّنت، و هذا قائل یقول لى: یا أبا علىّ قد بلغناک الرتبه القصوى و إن لم تردها.

ثمّ أنشأ یقول:

و حقّک لا نظرت إلى سواکا
بعین مودّه حتّى أراکا

أراک معذّبى بفتور لحظ
و بالخدّ المورّد من جناکا

ثمّ قال: یا فاطمه الأوّل ظاهر و الثانی إشکال.«» سمعت بعض الفقراء یقول: لمّا قربت وفاه أحمد بن نصر-  رحمه اللّه-  قال له واحد: قل أشهد أن لا إله إلّا اللّه. فنظر إلیه و قال: لا تترک الحرمه (قال بالفارسیه: «بى‏حرمتى مکن»). و قال بعضهم: رأیت فقیرا یجود بنفسه غریبا و الذباب على وجهه، فجلست أذبّ عن وجهه، یفتح«» عینیه، فقال: من هذا أنا منذ کذا سنه فی طلب وقت یصفو لى، فلم یتّفق إلى الآن حیث«» أنت توقع نفسک فیه، مر عافاک اللّه.

و قال أبو عمران الإصطخری: رأیت أبا تراب فی البادیه قائما میّتا لا یمسکه شی‏ء.

سمعت أبا حاتم السجستانى یقول: سمعت أبا نصر السرّاج یقول: کان سبب وفاه أبى الحسین النورى أنّه سمع هذا البیت:

لا زلت أنزل من ودادک منزلا
یتحیّر الانسان«» عند نزوله‏

فتواجد النورى، و هام فی الصحرا، فوقع فی أجمه قصب قد قطعت و بقى اصولها مثل السیوف، فکان یمشى علیها و یفید البیت«» إلى الغدوه و الدم یسیل من رجلیه، ثمّ وقع مثل السکران، فورمت«» قدماه و مات. و حکى أنّه قیل له عند النزع: قل لا إله إلّا اللّه، فقال: أ لیس إلیه أعود و قیل: مرض إبراهیم الخوّاص فی المسجد الجامع بالرّى و کانت به علّه الإسهال، فکان إذا قام مجلسا یدخل الماء و یتوضّأ، فدخل الماء مرّه، فخرجت روحه.

سمعت منصور المغربى یقول: دخل علیه یوسف بن الحسین عائدا له بعد ما أتى علیه أیّام لم یعده و لم یتعهّده، فلمّا رآه قال للخوّاص: أ تشتهى شیئا فقال: نعم، قطعه کبد مشوىّ. قال الاستاد الإمام: لعلّ الإشاره فیه [إلى‏] أنّه أراد: أشتهى قلبا یرقّ لفقیر، و کبدا یشوى«» و یحترق لغریب، لأنّه کالمستجفى لیوسف بن الحسین، حیث لم یتعهّده.

و قیل: کان سبب موت ابن عطا أنّه أدخل على الوزیر، فکلّمه الوزیر بکلام غلیظ، فقال ابن عطا: «اهدأ یا رجل» فأمر بضرب خفّه«» على رأسه، فمات فیه.

سمعت محمّد بن أحمد الصوفى یقول: سمعت عبد اللّه بن على التمیمى یقول: کنّا عند أبى الدقّاق«» بالغداه، فقال: إلهى، کم تبقینى هاهنا فما بلغ الاولى حتّى مات. و حکى عن أبى على الرودبارى أنّه قال: رأیت فی البادیه حدثا، فلمّا رءانى قال: أما یکفیه أن شعفى«» بحبّه حتّى علّنى، ثمّ رأیته یجود بروحه، فقلت له: قل لا إله إلّا اللّه، فأنشأ یقول

[شعر]:

أیا من لیس لى عنه
و إن عذّبنى بدّ

و یا من نال من قلبى‏
منالا ما له حدّ

و قیل للجنید: قل لا إله إلّا اللّه، فقال: ما نسیته فأذکره سمعت محمّد بن احمد الصوفى یقول: سمعت عبد اللّه بن على التمیمى یقول: سأل«» جعفر بن نصیر عن بکران الدینورى، و کان یخدم الشبلى، ما الذى رأیت منه فقال: قال لى: علىّ درهم مظلمه، تصدّقت عن صاحه بالوف، فما على قلبى شغل أعظم منه، ثمّ قال: وصّانى«» للصلاه، ففعلت. فنسیت تخلیل لحیته، و قد امسک على لسانه، فقبض على یدی و أدخلها فی لحیته، ثمّ مات، فبکى جعفر و قال: ما تقولون فی رجل لم یفته فی آخر عمره أدب من آداب الشریعه.

سمعت عبد اللّه بن یوسف الأصفهانی یقول: سمعت أبا الحسن الطرسوسى یقول: سمعت الدینورى یقول: سمعت المزین الکبیر یقول: کنت بمکّه فوقع لى انزعاج. فخرجت ارید المدینه، فلمّا وصلت إلى بئر میمونه إذا أنا بشاب مطروح، فعدلت و هو ینزع، فقلت له: قل: لا إله إلّا اللّه، ففتح عینیه، و أنشا یقول

[شعر]:

أنا إن متّ فالهوى حشو قلبى
و بداء الهوى تموت الکرام‏

ثمّ مات. قال: فغسلته، و کفنته، و صلّیت علیه، فلمّا فرغت من دفنه سکن ما بى من إراده السفر، فرجعت إلى مکّه. و قیل لبعضهم: تحبّ«» الموت فقال: القدوم على من یرجى خیره خیر من البقاء مع من لا یؤمن شرّه. و یحکى«» عن الجنید أنّه قال: کنت عند استادى ابن الکرنبى-  و هو یجود بنفسه-  فنظرت إلى السماء فقال: بعد، ثمّ نظرت إلى الأرض فقال: بعد، یعنى أنّه أقرب إلیک من أن تنظر إلى السماء و الأرض، بل هو وراء المکان.

سمعت أبا حاتم السجستانى یقول: سمعت أبا نصر السرّاج«» یقول: سمعت‏ بعض اصحابنا یقول: قال ابو یزید عند الموت: ما ذکرتک إلّا عن غفله، و لا قبضتنى إلّا على فتره. و سمعت أبا حاتم یقول: سمعت أبا نصر السرّاج یقول: سمعت أبا على الرودبارى یقول: دخلت مصر فرأیت الناس مجتمعین، فقالوا: کنّا فی جنازه فتى سمع قائلا یقول:

کبرت همّه عین 
طمعت فی أن تراکا

فشهق شهقه و مات. و قیل: دخل جماعه على ممشاد الدینورى فی مرضه، فقالوا: ما فعل اللّه بک و ما صنع فقال: منذ ثلاثین سنه یعرض علىّ بما فیها فما أعرتها طرفى. فقالوا له عند النزع: کیف تجد قلبک فقال: منذ ثلاثین سنه فقدت قلبى.

سمعت محمّد بن أحمد الصوفى یقول: سمعت عبد اللّه بن على التمیمى یقول: قال الوجیهى: کان سبب موت أبى بنان-  رحمه اللّه-  أنّه ورد على قلبه شی‏ء، فهام على وجهه، فلحقوه فی وسط متاهه بنى اسرائیل فی الرمل، ففتح عینه فقال: ارتع«» فهذا مرتع الأحباب، فخرجت روحه.

و قال أبو یعقوب النهرجورى: کنت بمکّه، فجاءنى فقیر معه دینار، و قال: إذا کان غدا أموت، فأصلح بنصف هذا قبرا، و النصف لجهازى. فقلت فی نفسى: دخل البستان،«» فإنّه أصابته فاقه الحجاز. فلمّا کان بالغد جاء، و دخل الطواف ثمّ مضى و امتدّ على الأرض، فقلت: هو ذا یتماوت«» فذهبت إلیه، فحرّکته فإذا هو میّت. فدفنته کما أمره.

و حکى أبو على الرودبارى قال: قدم علینا فقیر فمات، فدفنته و کشفت عن وجهه لأضعه فی التراب لیرحم اللّه غربته، ففتح عینیه و قال: یا أبا على، أ تدلّلنى بین یدی من دللنى فقلت: یا سیّدى، أ حیاه بعد موت فقال: بلى، أنا حىّ، و کلّ‏ محبّ للّه حىّ، لأنصرنّک غدا بجاهى یا رودبارى.

و یحکى عن على بن سهل الأصفهانی أنّه قال: أ ترون أنّى أموت کما یموت الناس، مرض و عیاده، انّما ادعى، فقال لى: یا أبا على فأجیب. فکان یمشى یوما، فقال: «لبّیک» و مات.

سمعت محمّد بن عبد اللّه الصوفى یقول: سمعت أبا عبد اللّه بن خفیف یقول: سمعت أبا الحسن المزیّن قال: لمّا مرض أبو یعقوب النهرجورى مرض وفاته، قلت له-  و هو فی النزع- : قل لا إله إلّا اللّه، فتبسّم إلىّ و قال: و عزّه من لا یذوق الموت ما بینى و بینه إلّا حجاب العزّه. و انطفأ من ساعته، فکان المزیّن یأخذ بلحیته و یقول: حجّام مثلى یلقّن أولیاء اللّه الشهاده، وا خجلتاه منه و کان یبکى إذا ذکر هذه الحکایه.

و قال أبو الحسین المالکى: کنت أصحب خیر النسّاج سنین کثیره، فقال لى قبل موته بثمانیه أیّام: أنا أموت یوم الخمیس وقت المغرب، و أدفن یوم الجمعه قبل الصلاه، و ستنسى هذا، فلا تنس. قال أبو الحسین: فأنسیته إلى یوم الجمعه فلقینى من أخبرنى بموته، فخرجت لأحضر جنازته، فوجدت الناس راجعین یقولون: یدفن بعد الصلاه. فلم أنصرف، و حضرت، فوجدت الجنازه قد اخرجت قبل الصلاه کما قال. فسألت من حضر و من فاته، فقال: غشى علیه، ثمّ أفاق، ثمّ التفت إلى ناحیه البیت و قال: قف عافاک اللّه، إنّما أنت عبد مأمور و أنا عبد مأمور، الذى امرت به لا یفوتک، و الذى امرت به یفوتنی، فدعا بماء و جدّد وضوئه و صلّى، ثمّ تمدّد و غمض عینیه. فرؤى فی المنام بعد موته، و قیل له: کیف حالک فقال: لا تسأل، لکنّى تخلّصت عن دنیاکم الوضره«».

و ذکر مصنّف کتاب بهجه الأسرار أنّه لمّا مات سهل بن عبد اللّه انکبّ الناس على جنازته، و کان فی البلد یهودى نیّف على السبعین، فسمع الضجّه، فخرج لینظر ما کان، فلمّا نظر الى الجنازه صاح و قال: أ ترون ما أرى فقالوا: لا، أىّ شی‏ء«» ترى فقال: أرى أقواما ینزلون من السّماء یتمسّحون بالجنازه، ثمّ انّه تشهّد، و أسلم، و أحسن إسلامه.

سمعت الشیخ أبا عبد الرحمن السلّمى یقول: سمعت منصور بن عبد اللّه یقول: سمعت أبا جعفر بن قیس یقول: سمعت أبا سعید«» یقول: کنت بمکّه فجزت یوما بباب «بنى شیبه» فرأیت شابّا حسن الوجه میّتا، فنظرت فی وجهه فتبسّم فی وجهى و قال لى: یا أبا سعید، فعلمت أنّ الأحبّاء أحیاء و إن ماتوا، و إنّما ینتقلون من دار إلى دار. و سمعته یقول: أبا سعید یقول: بلغنى أنّه قیل لذى النون المصرى عند النزع: أوصنا، فقال: لا تشغلونى، فإنّى متعجّب من محاسن لطفه. و سمعته یقول: سمعت عبد اللّه بن محمّد الرازى یقول: سئل أبو حفص الحدّاد فی وفاته: ما الذى تعظنا فقال: لست أقدر«» على القول، ثمّ رأى من نفسه قوّه، فقلت له: قل حتّى أحکى عنک، فقال: الانکسار بکلّ القلب على التقصیر.»

هر آن چندان که کردى نیک و بد تو
همه آماده بینى گرد خود تو

اگر بد کرده‏اى زیر حجابى
‏و گر نه با بزرگان هم رکابى‏

به نیکىّ و بدى در کار خویشى
همه آیینه کردار خویشى‏

قال المحقّق القونوى فی کتاب النفحات: «نفحه کلّیه شریفه: النفس یخرج من باطن القلب منصبغا بصوره ما کان القلب مغمورا به، و غالبا علیه. فإن لم یصحبه خاطر فحکمه تابع لحکم الخاطر المتعیّن قبله، إن کان الخاطر ممّا شأنه أن یمتدّ حکمه نفسین فصاعدا، و إن کان الخاطر ممّا شأنه أن لا یدوم له حکم نفسین کما هو ذوق الکمّل، بل یقضى«» حکما متمادیا نفسین فصاعدا، و إلّا خرج-  أعنى النفس-منصبغا بصوره علم المتنفّس و شهوده أو اعتقاده أو الحال الغالب علیه، إذ ذاک، و یستقرّ صورته حیث رتبه روحه حالتئذ من العوالم و المقامات، و إن کان فی عمل شاغل مبعّد أو مقرّب، استقرّ حیث یستقرّ صوره ذلک العمل العامل. و مطمح همّته ساعتک«» فی أوّل توجّهه و شروعه فی ذلک العمل.و الأنفاس مادّه حیاه صور الأعمال، و المتنفّس فی تلک الصوره نیّه العامل، و حضوره بعلم و شهود أو اعتقاد و شهوه.

و یتعلّق بهذا الباب حسن الإنشاء من العامل، و عدم حسنه، و صحّه تصوّره لما یستحضره فی باطنه حال تنفّسه، و علمه«» و عدمها، و یتداخل هذه الامور و یمتزج و یتفاوت تفاوتا فاحشا جدّا. و سیّما ممّن یکون علیه معمورا بالحقّ، و مستوى لتجلّیه الذاتى، إلّا کمّل المشار إلیه بقوله:«» «ما وسعنى أرضى و لا سمائى، و وسعنى قلب عبدى المؤمن» التقىّ النقىّ. و التقى هنا، الاحتراز من أن یختار«» بالقلب شی‏ء غیر الحقّ، أو ینفى«» فیه متّسع لکون أصلا. و النقاء، کمال الطهاره عن التعلّق بالسوى. فإنّه من کان کذلک، فإنّ أنفاسه یخرج بصوره ما انطوى علیه القلب. فإن کملت معرفه من هذا شأنه بالقلب و القالب، تحقّق أنّ ظاهر الحقّ مجلى و مستوى لباطنه، و هو بقلبه و قالبه کمرآه مصقوله مستدیره،«» کلّها لها حکما الظهور و البطون، و الجلاء و الحجاب، و لا عین لها فی الظاهر، و الأعمال الظاهره و الباطنه، و المقاصد و الأنفاس حالتئذ المتعیّنه ممّن شأنه ما ذکر، یصدر و یستقرّ فی المرتبه التی تعیّن منها التجلّى المذکور، و انتسب إلیها الصوره التی حدثت«» علیها صوره الکامل.

و دون هذا مقام من یسمع به الحقّ و یبصر به، و یسعى بهما، و یعمل به ما یشاء، و دون ذلک من کان الحقّ سمعه و بصره و قلبه، و دون ذلک من استصلحه‏ الحقّ لأن یکون آله له، قاتلوهم یعذّبهم اللّه بأیدیکم، و دون ذلک مراتب کثیره. و لیس فوق الاوّل المذکور مقام أصلا. و من أصل هذا المقام، أن یعلم أنّ الموجودات کلّها-  على اختلاف ضروبها-  صور أعمال الحقّ فی مراتبه المختلفه بإرادات مختلفه هى فی الحقیقه أحکام إرادته الواحده الأصلیه المتعلّقه بإیجاد الإنسان الکامل المراد لعینه، و ما سواه إنّما هو مراد بالقصد الثانی. و ظاهر بإرادات المتعدّده التی قلنا إنّها أحکام الإراده الأصلیه. و عدد مراتب الانسان الأعمالیه على عدد مراتب الموجودات، و التفاوت فی الشرف و الکمال لبعض ما نبّهنا علیه، لتفاوت مراتب الموجودات. فافهم فهذه تذکره کلّیه».

هست دنیا بر مثال کشتزار
هم شب و هم روز باید کرد کار

ز ان که عزّ و دولت دین سر بسر
جمله از دنیا توان برد اى پسر

هر چه ز اینجا مى‏برى آن زان توست
نیک و بد درد تو و درمان توست‏

توشه ز اینجا بر، گر آدم گوهرى‏
کآن خورى آنجا کز اینجا مى‏برى‏

زیرا که تمام کمالات و معارف روحیه، از سمع و بصر و غیر ذلک، به واسطه اتّحاد آن معانى با روح وحدانى الصورهاند، و مجمل لبساطه الروح و وحدتها، کما فی المبتدأ، لأنّه خلق اللّه على صورته، و در تحصیل معارف تفصیله محتاج است که از الواح قواى بدنى اکتساب نماید.

عطّار:

ز تن راهى به دل بردند ناگاه
ز دل راهى به جان آنگه به درگاه‏

چه در قواى حسّیه، صورت سمع غیر صورت بصر است، و همچنین کلام و سایر صفات غیر متناهیه.

در کتاب مرصاد العباد«» است که «روح تا در اماکن روحانى بود، هنوز به جسم انسانى تعلّق ناگرفته، به مثال طفلى بود در رحم مادر که آنجا غذاى مناسب آن‏ مکان باید، و او را علمى و شناختى باشد لایق آن مکان، و لیکن از غذاهاى متنوّع و علوم و معارف مختلف که بعد از ولادت توان یافت، محروم و بى ‏خبر بود. همچنین روح را در عالم ارواح از حضرت عزّت غذایى که مدد حیات او کند مى ‏بود منتسب حوصله روح در آن مقام، و به کلّیات علوم و معارف اطّلاع روحانى داشت، و لیکن از غذاهاى روحانى «أبیت عند ربّى یطعمنی و یسقینی» محروم بود، و از معارف و علوم جزئیات عالم شهادت که به واسطه آلات و حواسّ انسانى و قواى بشرى و صفات نفسانى حاصل توان کرد، بى‏ خبر بود.»

اگر جان مدّتى در تن بماند
تفاصیل جهان کى باز داند

اگر با خاک نامیزد زلالش‏
میسّر کى شود کسب کمالش‏

چو آب از چشمه سوى گل سفر کرد
به بستان آمد و در گل مقر کرد

در آنجا مدّتى با گل قرین شد
هنوز او غنچه بد کش همنشین شد

چو صاف از گل برون آمد در آخر
به وصفى غیر اوّل گشت ظاهر

صور را زو خواص معنوى شد
دماغ از وى معطّر دل قوى شد

دهد بویى که در اوّل نبودش
بس است اندر سفر این مایه سودش‏

قال الشیخ: «من لم یعرف نفسه ما دامت فی جسده، فلا سبیل له إلى معرفتها بعد مفارقته.»

چو در دنیا به مردن اوفتادى
یقین مى‏دان که در عقبى بزادى‏

چو اینجا مردى آنجا زادى اى دوست‏
سخن را باز کردم پیش تو پوست‏

کسى کاینجا ز مادر کور زاید
دو چشم او به دنیا کى گشاید

کسى کو کور عقبى داشت جان را
چو کور این جهان است آن جهان را

از اینجا برد باید چشم روشن
و گر چشمى بود چون چشم سوزن‏

اگر با خود برى یک ذرّه نورى‏
بود زان نور خورشیدت حضورى‏

اگر یک ذرّه نورت گشت همراه
به قدر آن شوى ز اسرار آگاه‏

به بسیارى در آید اندک تو
شود دانا و بالغ کودک تو

قال- علیه السلام- فی بعض الخطب: «اعلموا أنّه لا شی‏ء أنفس من الحیاه، و لا شقاء أعظم من إنفادها فی غیر حیاه الأبد.»

هر یک نفس که مى‏رود از عمر گوهرى است
کان را خراج ملک دو عالم بود بها

مگذار کین خزانه دهى رایگان به باد
و آنگه روى به خاک، تهیدست و بینوا

قیل: المحسوسات أساس کلّ عطیّه صوره و معنى. أمّا الصوره فظاهر، و أمّا المعنى فلأنّه لو لا أحسّت النفس أوّلا بالمحسوسات لما اهتدیت إلى أسماء الصفات، و لا احتظّت بالعطایا المعنویه من عوارف المعارف و العلوم، کما لا یهتدى السامع و المطالع إلى معنى الکلمات المسموعه و المکتوبه، إلّا بعد معرفه وضع اللغه بالسماع، و تعلّم حروف الهجاء بالمشاهده.

ذات جان را معنى بسیار هست
لیک تا نقد تو گردد کار هست‏

هر معانى کان تو را در جان بود
تا نپیوندد به تن پنهان بود

دولت دین گر میسّر گرددت
نقد جان با تن برابر گرددت‏

آن معانى قرآنى که در روح محمّدى-  صلّى اللّه علیه و آله-  بود به مدّت بیست و سه سال فرقانى شد، بعد از آنکه در مدّت چهل سال نضج یافته بود. از اینجا تفطّن توان کرد که چرا انزال وحى بر آن حضرت در سال چهلم بود، و چرا به یک دفعه نازل نشد. عن أبى الحوارى قال: سمعت أ بالفرح یقول: قال علىّ بن ابى طالب-  علیه السلام- : «ما یسر لى لو متّ طفلا، و ادخلت الجنّه، و لم أکبر فأعرف ربّى.» و قال فی الباب السادس و الاربعین و ثلاثمائه«»: القوى الحسّیه من الإنسان أتمّ‏ القوى، لأنّ لها اسم الوهّاب، لأنّها هى التی تهب القوى«» الروحانیه، ما یتصرّف«» فیه، و ما تکون«» به حیاتها العلمیه، من قوّه خیال و فکر و حفظ و تصویر و وهم و عقل، و کلّ ذلک من موادّ هذه القوى الحسّیه. و لهذا قال اللّه-  تعالى-  فی الذى أحبّه من عباده: «کنت سمعه الّذى یسمع به، و بصره الّذى یبصر به»، و ذکر الصوره المحسوسه، و ما ذکر من القوى الروحانیه شیئا، و لا أنزل نفسه منزلتها. لأنّ منزلتها منزله الافتقار إلى الحواسّ، و الحقّ لا ینزّل منزله من یفتقر إلى غیره، و الحواسّ مفتقره إلى اللّه لا إلى غیره. فنزل«» لمن هو مفتقر إلیه، لم یشرک به أحدا. فأعطاها الغنى. فهى تؤخذ«» منها و عنها، و لا تأخذ هى من سایر القوى إلّا من اللّه. فأعرف شرف الحسّ و قدره و أنّه عین الحقّ و لهذا لا یکمل«» النشأه الآخره إلّا بوجود الحسّ و المحسوس، لأنّها لا تکمل إلّا بالحقّ. و القوى الحسّیه هم الخلفاء على الحقیقه فی أرض هذه النشأه عن اللّه. ألا تراه سبحانه کیف وصف نفسه بکونه «سمیعا، بصیرا، متکلّما، حیّا، عالما، مریدا» و هذه کلّها صفات لها أثر فی المحسوس، و یحسّ الإنسان من نفسه قیام هذه القوى به، و لم یصف سبحانه نفسه بأنّه عاقل و لا مفکّر و لا متخیّل و ما أبقى له من القوى الروحانیه إلّا ما للحسّ مشارکه فیه، و هو الحافظ و المصوّر، فإنّ الحسّ له أثر فی الحفظ و التصویر. فلو لا الاشتراک ما وصف الحقّ بهما نفسه،«» فهاتان صفتان روحانیه و حسّیه.

فتنبّه لما نبّهناک علیه فأعملتک أنّ الشرف کلّه فی الحسّ، و أنّک جهلت أمرک و قدرک. فلو عملت نفسک علمت ربّک، کما أنّ ربّک علمک، و علم العالم بعلمه بنفسه، و أنت صورته. فلا بدّ أن یشارکه فی هذا العلم، فتعلمه من عملک بنفسک. و هذه نکته ظهرت من رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  حیث قال: «من عرف نفسه فقد عرف ربّه». إذ کان الأمر فی علم الحقّ بالعالم علمه بنفسه، و هذا نظیر قول تعالى: سَنُرِیهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ فهو انسان واحد ذو نشأتین حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ-  للرَّائین-  أَنَّهُ الْحَقُّ لا غیره. فانظر یا ولىّ ما ألطف رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بامّته، و ما أحسن ما علّمهم و ما طرق لهم. فنعم المدرّس و المطرّق جعلنا اللّه ممّن مشى على مدرجته حتّى التحق بدرجته، آمین».

در غلامىّ تو جان آزاد شد
وز ادبهاى تو عقل استاد شد

و در حدیث صحیح که وارد است: «العلم علمان: علم الأبدان و علم الأدیان»،«» به تقدیم علم ابدان بر ادیان مؤیّد این معنى است، و همچنین در حدیث قدسى است که «أنا اللّه و أنا الرّحم، و شققت«» لها اسمها من اسمى. فمن وصلها وصلته، و من قطعها قطعته». قال صدر المحقّقین فی شرحه: «الرّحم اسم لحقیقه الطبیعه، و هى حقیقه جامعه بین الحراره و البروده و الیبوسه و الرطوبه، یعنى أنّها عین کلّ واحده من الأربعه من غیر مضادّه، و لیس کلّ واحد من الأربعه من کلّ وجه عینها، بل من بعض الوجوه، وصلتها بمعرفه مکانتها و تفخیم قدرها، إذ لو لا المزاج المتحصّل من أرکانها لم یظهر تعیّن الروح الإنسانی، و لا أمکنه الجمع بین العلم بالکلّیات و الجزئیات، الذى به توسّل إلى التحقیق بالمرتبه البرزخیه المحیطه بأحکام الوجوب و الإمکان، و الظهور بصوره الحضره و العالم تماما. و أمّا قطعها فبازدرائها، و بخس حقّها، فإنّ من بخس حقّها فقد بخس حقّ اللّه تعالى، و جهل ما أودع فیها من خواصّ الأسماء.

و من جمله ازدرائها، مذمّه«» متأخّرى الحکماء لها، و وصفها بالکدوره و الظلمه و طلب الخلاص من أحکامها و الإنسلاخ من صفاتها.

فاعلموا أنّ کلّ کمال یحصل للإنسان بعد مفارقه النشأه الطبیعیه، فهو من نتائج مصاحبه الروح للمزاج الطبیعى و ثمراته. و إنّ الإنسان بعد المفارقه إنّما ینتقل من الصور الطبیعیه إلى العوالم التی هى مظاهر لطائفها، و فی تلک العوالم یتأتّى لعموم السعداء رؤیه الحقّ الموعود بها فی الشریعه، و المخبر عنها أنّها أعظم نعم اللّه على أهل الجنّه، فحقیقه یتوقّف مشاهده الحقّ علیها کیف یجوز أن یزدرى، و أمّا الذى حال الخواصّ من أهل اللّه کالکمّل و من یدانیهم، فإنّهم فإن فازوا بشهود الحقّ و معرفته المحقّقه هنا، فإنّه إنّما تیسّر لهم ذلک بمعونه هذه النشأه الطبیعیه حتّى التجلّى الذاتى الأبدى الذى لا حجاب بعده، و لا مستقرّ للکمّل دونه، فإنّه باتّفاق الکمّل من لم یحصل له ذلک فی هذه النشأه الطبیعیه لم یحصل بعد المفارقه، و إلیه الإشاره بقوله-  علیه الصلاه و السلام- :«» «إذا مات ابن آدم انقطع عمله»، الحدیث.» اگر سائلى گوید که: «چون تعیّن روح و ظهور کمالات او موقوف است بر تحصیل مزاج طبیعى، پس مقدّم باشد بر روح، و جهت تقدیم علم ابدان در حدیث بر علم ادیان این است، و حال آنکه به صحّت رسیده است از رسول اللّه صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال: «خلق اللّه الأرواح قبل الأجساد بألفى عام»، و تصریح کرده شیخ در کتب خود سیّما در باب نکاحات که وجود ارواح مقدّم است بر تعیّن عالم مثال که مقدّم است بر وجود اجسام بسیطه، چه جاى ابدان مرکّبه. فما التوفیق بین القولین» جواب گوییم: تقدّم و سبق، وجود ارواح عالیه کلّیه را است. امّا توقّف بر بدن، ارواح جزئیه را است، موافقا لما ثبت فی الحکمه. و چون ارواح عالیه-  مسمّى به‏ عقول-  هر آینه واسطه است در تعیّن نفوس کلّیه، و او واسطه است در تعیّن نفوس جزئیه، حسب تعیّن الأمزجه الطبیعیه، تعبیر فرمود-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  از هر تقدّمى به «ألف عام»، تنبیها على قوّه التفاوت بین المراتب، و اللّه أعلم قال فی الفتوحات المکّیه«»: «السؤال العشرون و مائه: ما القبضه الجواب: قال اللّه تعالى: وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ.«» و الأرواح تابعه للأجسام، لیست الأجسام تابعه للأرواح. فإذا قبض على الأجسام، فقد قبض على الأرواح فإنّها هیاکلها. فأخبر أنّ الکلّ فی «قبضته». و کلّ جسم أرض بلا شکّ لروحه، و ما ثمّ إلّا جسم و روح.

غیر أنّ الأجسام على قسمین: عنصریه و نوریه، و أیضا طبیعیه. فربط اللّه وجود الأرواح بوجود الأجسام، و بقاء الأجسام ببقاء الأرواح، و قبض علیها لیستخرج ما فیها، لیعود بذلک علیها، فإنّه منها یعیدها،«» و منها یخرج ما فیها: مِنْها خَلَقْناکُمْ وَ فِیها نُعِیدُکُمْ وَ مِنْها نُخْرِجُکُمْ تارَهً أُخْرى‏. و قال فی الباب التاسع و الستّین فی معرفه أسرار الصلاه: «اعلم أنّ جمیع الأعضاء تبع للقلب فی کلّ شی‏ء دنیا و آخره. قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ فی الجسد مضغه إذا صلحت صلح سائر الجسد، و إذا فسدت فسد سائر الجسد: ألا و هى القلب» فإن أراد الشرع بالقلب هنا «المضغه» التی فی الإنسان، و لا یرید بالقلب «لطیفته» و «عقله» مثل قوله تعالى: إِنَّ فِی ذلِکَ لَذِکْرى‏ لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْبٌ و هو قوله: یُؤْتِی الْحِکْمَهَ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ . فیرید بالصلاح و الفساد، ما یطرأ فی البدن من الصحّه و المرض و الموت. فإنّ القلب الذى هو المضغه التی محلّ الروح الحیوانى، و منه ینتشر الروح الحسّاس الحیوانى فی جمیع الجسد، و هو البخار الخارج من تجویف القلب من حراره الدم الذى فیه. فإذا کان صالحا، صلح الجسد کلّه فکان صحیحا، و إذا فسد، فسد الجسد کلّه، فسرت فیه العلل و الأمراض.

فهو تنبیه من الشارع معرفه ما هو الأمر علیه.

فی هذا الجسم الطبیعى الذى هو آله للطیفه الإنسانیه فی إظهار ما کلّفته الشارع، من الطاعات التی تختصّ بالجوارح. فإذا لم یتحفّظ الإنسان فی ذلک، و لم ینظر إلى إصلاح مزاجه و روحه الحیوانى المدبّر لطبیعه بدنه، اعتلّت القوى و فسد الخیال و التصوّر من الأبخره الفاسده الخارجه من القلب و ضعف الفکر، و قلّ الحفظ، و تعطّل العقل لفساد الآلات، و بالنقیض فی إصلاح ذلک. فاعتبر الشارع الأصل المفسد، إذا فسد لهذه الآلات، و المصلح إذا صلح لهذه الآلات. إذ لا طاقه للإنسان على ما کلّفه ربّه، إلّا بصلاح هذه الآلات و صحّتها من الامور المفسده لها، و لا یکون ذلک إلّا من القلب. فهذا من جوامع کلامه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- .

فلو أراد بالقلب العقل هاهنا ما جمع من الفوائد ما جمع بإرادته القلب الذى فی الصدور. و لهذا نصّ باسم «المضغه»، حتّى لا یتخیّل«» خلاف ذلک، و لا یحمل على «العقل». و کذلک قال اللّه-  تعالى- : أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ«» فإذا فسدت عمیت عن إدراک ما ینبغی. فإنّ فساد عین البصیره، إنّما هو من فساد البصر، و فساد البصر إنّما هو من فساد محلّه، و فساد محلّه إنّما هو من فساد روحه الحیوانى الذى محلّه القلب.»

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۱۰۰-۱۱۴۸

بازدیدها: ۷۹

خطبه ها خطبه شماره ۸۳/۱ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)الخطبه الغرّاء

خطبه ۸۳ صبحی صالح

و من خطبه له ع وَ تَسْمى الغراء وَ هِی الخُطْبَه العَجیبَه 

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی عَلاَ بِحَوْلِهِ وَ دَنَا بِطَوْلِهِ مَانِحِ کُلِّ غَنِیمَهٍ وَ فَضْلٍ وَ کَاشِفِ کُلِّ عَظِیمَهٍ وَ اءَزْلٍ اءَحْمَدُهُ عَلَى عَوَاطِفِ کَرَمِهِ وَ سَوَابِغِ نِعَمِهِ وَ اءُومِنُ بِهِ اءَوَّلاً بَادِیا وَ اءَسْتَهْدِیهِ قَرِیبا هَادِیا وَ اءَسْتَعِینُهُ قَاهِرا قَادِرا وَ اءَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ کَافِیا نَاصِرا وَ اءَشْهَدُ اءَنَّ مُحَمَّداعَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اءَرْسَلَهُ لِإِنْفَاذِ اءَمْرِهِ وَ إِنْهَاءِ عُذْرِهِ وَ تَقْدِیمِ نُذُرِهِ.

اءُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی ضَرَبَ لَکُمُ الْاءَمْثَالَ، وَ وَقَّتَ لَکُمُ الْآجَالَ وَ اءَلْبَسَکُمُ الرِّیَاشَ وَ اءَرْفَغَ لَکُمُ الْمَعَاشَ وَ اءَحَاطَ بِکُمُ الْإِحْصَاءَ وَ اءَرْصَدَ لَکُمُ الْجَزَاءَ وَ آثَرَکُمْ بِالنِّعَمِ السَّوَابِغِ وَ الرِّفَدِ الرَّوَافِغِ وَ اءَنْذَرَکُمْ بِالْحُجَجِ الْبَوَالِغِ فَاءَحْصَاکُمْ عَدَدا وَ وَظَّفَ لَکُمْ مُدَدا فِی قَرَارِ خِبْرَهٍ وَ دَارِ عِبْرَهٍ اءَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِیهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَیْهَا.

فَإِنَّ الدُّنْیَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا یُونِقُ مَنْظَرُهَا وَ یُوبِقُ مَخْبَرُهَا غُرُورٌ حَائِلٌ وَ ضَوْءٌ آفِلٌ وَ ظِلُّ زَائِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ حَتَّى إِذَا اءَنِسَ نَافِرُهَا وَ اطْمَاءَنَّ نَاکِرُهَا قَمَصَتْ بِاءَرْجُلِهَا وَ قَنَصَتْ بِاءَحْبُلِهَا وَ اءَقْصَدَتْ بِاءَسْهُمِهَا وَ اءَعْلَقَتِ الْمَرْءَ اءَوْهَاقَ الْمَنِیَّهِ قَائِدَهً لَهُ إِلَى ضَنْکِ الْمَضْجَعِ وَ وَحْشَهِ الْمَرْجِعِ وَ مُعَایَنَهِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ، وَ کَذَلِکَ الْخَلَفُ یِعَقْبِ السَّلَفِ.
لاَ تُقْلِعُ الْمَنِیَّهُ اخْتِرَاما وَ لاَ یَرْعَوِی الْبَاقُونَ اجْتِرَاما یَحْتَذُونَ مِثَالاً وَ یَمْضُونَ اءَرْسَالاً إِلَى غَایَهِ الاِنْتِهَاءِ وَ صَیُّورِ الْفَنَاءِ حَتَّى إِذَا تَصَرَّمَتِ الْاءُمُورُ وَ تَقَضَّتِ الدُّهُورُ وَ اءَزِفَ النُّشُورُ اءَخْرَجَهُمْ مِنْ ضَرَائِحِ الْقُبُورِ وَ اءَوْکَارِ الطُّیُورِ وَ اءَوْجِرَهِ السِّبَاعِ وَ مَطَارِحِ الْمَهَالِکِ سِرَاعا إِلَى اءَمْرِهِ مُهْطِعِینَ إِلَى مَعَادِهِ رَعِیلاً صُمُوتا قِیَاما صُفُوفا یَنْفُذُهُمُ الْبَصَرُ وَ یُسْمِعُهُمُ الدَّاعِی عَلَیْهِمْ لَبُوسُ الاِسْتِکَانَهِ وَ ضَرَعُ الاِسْتِسْلاَمِ وَ الذِّلَّهِ قَدْ ضَلَّتِ الْحِیَلُ وَ انْقَطَعَ الْاءَمَلُ وَ هَوَتِ الْاءَفْئِدَهُ کَاظِمَهً وَ خَشَعَتِ الْاءَصْوَاتُ مُهَیْنِمَهً وَ اءَلْجَمَ الْعَرَقُ وَ عَظُمَ الشَّفَقُ وَ اءُرْعِدَتِ الْاءَسْمَاعُ لِزَبْرَهِ الدَّاعِی إِلَى فَصْلِ الْخِطَابِ وَ مُقَایَضَهِ الْجَزَاءِ وَ نَکَالِ الْعِقَابِ وَ نَوَالِ الثَّوَابِ.

عِبَادٌ مَخْلُوقُونَ اقْتِدَارا وَ مَرْبُوبُونَ اقْتِسَارا وَ مَقْبُوضُونَ احْتِضَارا وَ مُضَمَّنُونَ اءَجْدَاثا وَ کَائِنُونَ رُفَاتا وَ مَبْعُوثُونَ اءَفْرَادا وَ مَدِینُونَ جَزَاءً وَ مُمَیَّزُونَ حِسَابا قَدْ اءُمْهِلُوا فِی طَلَبِ الْمَخْرَجِ وَ هُدُوا سَبِیلَ الْمَنْهَجِ وَ عُمِّرُوا مَهَلَ الْمُسْتَعْتِبِ وَ کُشِفَتْ عَنْهُمْ سُدَفُ الرِّیَبِ وَ خُلُّوا لِمِضْمَارِ الْجِیَادِ وَ رَوِیَّهِ الاِرْتِیَادِ وَ اءَنَاهِ الْمُقْتَبِسِ الْمُرْتَادِ فِی مُدَّهِ الْاءَجَلِ وَ مُضْطَرَبِ الْمَهَلِ.
فَیَالَهَا اءَمْثَالاً صَائِبَهً وَ مَوَاعِظَ شَافِیَهً لَوْ صَادَفَتْ قُلُوبا زَاکِیَهً وَ اءَسْمَاعا وَاعِیَهً وَ آرَاءً عَازِمَهً وَ اءَلْبَابا حَازِمَهً فَاتَّقُوا اللَّهَ تَقِیَّهَ مَنْ سَمِعَ فَخَشَعَ وَ اقْتَرَفَ فَاعْتَرَفَ وَ وَجِلَ فَعَمِلَ وَ حَاذَرَ فَبَادَرَ وَ اءَیْقَنَ فَاءَحْسَنَ وَ عُبِّرَ فَاعْتَبَرَ وَ حُذِّرَ فَحَذِرَ وَ زُجِرَ فَازْدَجَرَ وَ اءَجَابَ فَاءَنَابَ وَ رَاجَعَ فَتَابَ، وَ اقْتَدَى فَاحْتَذَى وَ اءُرِیَ فَرَاءَى فَاءَسْرَعَ طَالِبا وَ نَجَا هَارِبا فَاءَفَادَ ذَخِیرَهً وَ اءَطَابَ سَرِیرَهً وَ عَمَرَ مَعَادا وَ اسْتَظْهَرَ زَادا لِیَوْمِ رَحِیلِهِ وَ وَجْهِ سَبِیلِهِ وَ حَالِ حَاجَتِهِ وَ مَوْطِنِ فَاقَتِهِ وَ قَدَّمَ اءَمَامَهُ لِدَارِ مُقَامِهِ، فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ جِهَهَ مَا خَلَقَکُمْ لَهُ وَ احْذَرُوا مِنْهُ کُنْهَ مَا حَذَّرَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ وَ اسْتَحِقُّوا مِنْهُ مَا اءَعَدَّ لَکُمْ بِالتَّنَجُّزِ لِصِدْقِ مِیعَادِهِ وَ الْحَذَرِ مِنْ هَوْلِ مَعَادِهِ.

مِنْهَا:

جَعَلَ لَکُمْ اءَسْمَاعا لِتَعِیَ مَا عَنَاهَا وَ اءَبْصَارا لِتَجْلُوَ عَنْ عَشَاهَا وَ اءَشْلاَءً جَامِعَهً لِاءَعْضَائِهَا مُلاَئِمَهً لِاءَحْنَائِهَا فِی تَرْکِیبِ صُوَرِهَا وَ مُدَدِ عُمُرِهَا بِاءَبْدَانٍ قَائِمَهٍ بِاءَرْفَاقِهَا وَ قُلُوبٍ رَائِدَهٍ لِاءَرْزَاقِهَا فِی مُجَلِّلاَتِ نِعَمِهِ وَ مُوجِبَاتِ مِنَنِهِ وَ حَوَاجِزِ عَافِیَتِهِ وَ قَدَّرَ لَکُمْ اءَعْمَارا سَتَرَهَا عَنْکُمْ وَ خَلَّفَ لَکُمْ عِبَرا مِنْ آثَارِ الْمَاضِینَ قَبْلَکُمْ مِنْ مُسْتَمْتَعِ خَلاَقِهِمْ وَ مُسْتَفْسَحِ خَنَاقِهِمْ.

اءَرْهَقَتْهُمُ الْمَنَایَا دُونَ الْآمَالِ وَ شَذَّبَهُمْ عَنْهَا تَخَرُّمُ الْآجَالِ لَمْ یَمْهَدُوا فِی سَلاَمَهِ الْاءَبْدَانِ وَ لَمْ یَعْتَبِرُوا فِی اءُنُفِ الْاءَوَانِ فَهَلْ یَنْتَظِرُ اءَهْلُ بَضَاضَهِ الشَّبَابِ إِلا حَوَانِیَ الْهَرَمِ وَ اءَهْلُ غَضَارَهِ الصِّحَّهِ إِلا نَوَازِلَ السَّقَمِ وَ اءَهْلُ مُدَّهِ الْبَقَاءِ إِلا آوِنَهَ الْفَنَاءِ مَعَ قُرْبِ الزِّیَالِ وَ اءُزُوفِ الاِنْتِقَالِ وَ عَلَزِ الْقَلَقِ وَ اءَلَمِ الْمَضَضِ وَ غُصَصِ الْجَرَضِ وَ تَلَفُّتِ الاِسْتِغَاثَهِ بِنُصْرَهِ الْحَفَدَهِ وَ الْاءَقْرِبَاءِ وَ الْاءَعِزَّهِ وَ الْقُرَنَاءِ فَهَلْ دَفَعَتِ الْاءَقَارِبُ اءَوْ نَفَعَتِ النَّوَاحِبُ وَ قَدْ غُودِرَ فِی مَحَلَّهِ الْاءَمْوَاتِ رَهِینا وَ فِی ضِیقِ الْمَضْجَعِ وَحِیدا قَدْ هَتَکَتِ الْهَوَامُّ جِلْدَتَهُ وَ اءَبْلَتِ النَّوَاهِکُ جِدَّتَهُ وَ عَفَتِ الْعَوَاصِفُ آثَارَهُ وَ مَحَا الْحَدَثَانُ مَعَالِمَهُ وَ صَارَتِ الْاءَجْسَادُ شَحِبَهً بَعْدَ بَضَّتِهَا وَ الْعِظَامُ نَخِرَهً بَعْدَ قُوَّتِهَا وَ الْاءَرْوَاحُ مُرْتَهَنَهً بِثِقَلِ اءَعْبَائِهَا مُوقِنَهً بِغَیْبِ اءَنْبَائِهَا لاَ تُسْتَزَادُ مِنْ صَالِحِ عَمَلِهَا وَ لاَ تُسْتَعْتَبُ مِنْ سَیِّئِ زَلَلِهَا.

اءَوَلَسْتُمْ اءَبْنَاءَ الْقَوْمِ وَ الْآبَاءَ وَ إِخْوَانَهُمْ وَ الْاءَقْرِبَاءَ تَحْتَذُونَ اءَمْثِلَتَهُمْ وَ تَرْکَبُونَ قِدَّتَهُمْ وَ تَطَئُونَ جَادَّتَهُمْ فَالْقُلُوبُ قَاسِیَهٌ عَنْ حَظِّهَا لاَهِیَهٌ عَنْ رُشْدِهَا سَالِکَهٌ فِی غَیْرِ مِضْمَارِهَا کَاءَنَّ الْمَعْنِیَّ سِوَاهَا وَ کَاءَنَّ الرُّشْدَ فِی إِحْرَازِ دُنْیَاهَا.
وَ اعْلَمُوا اءَنَّ مَجَازَکُمْ عَلَى الصِّرَاطِ وَ مَزَالِقِ دَحْضِهِ وَ اءَهَاوِیلِ زَلَلِهِ وَ تَارَاتِ اءَهْوَالِهِ.

فَاتَّقُوا اللَّهَ عِبَادَ اللَّهِ تَقِیَّهَ ذِی لُبِّ شَغَلَ التَّفَکُّرُ قَلْبَهُ وَ اءَنْصَبَ الْخَوْفُ بَدَنَهُ وَ اءَسْهَرَ التَّهَجُّدُ غِرَارَ نَوْمِهِ وَ اءَظْمَاءَ الرَّجَاءُ هَوَاجِرَ یَوْمِهِ وَ ظَلَفَ الزُّهْدُ شَهَوَاتِهِ وَ اءَوْجَفَ الذِّکْرُ بِلِسَانِهِ وَ قَدَّمَ الْخَوْفَ لِاءَمَانِهِ وَ تَنَکَّبَ الْمَخَالِجَ عَنْ وَضَحِ السَّبِیلِ وَ سَلَکَ اءَقْصَدَ الْمَسَالِکِ إِلَى النَّهْجِ الْمَطْلُوبِ وَ لَمْ تَفْتِلْهُ فَاتِلاَتُ الْغُرُورِ وَ لَمْ تَعْمَ عَلَیْهِ مُشْتَبِهَاتُ الْاءُمُورِ. ظَافِرا بِفَرْحَهِ الْبُشْرَى وَ رَاحَهِ النُّعْمَى فِی اءَنْعَمِ نَوْمِهِ وَ آمَنِ یَوْمِهِ وَ قَدْ عَبَرَ مَعْبَرَ الْعَاجِلَهِ حَمِیدا وَ قَدَّمَ زَادَ الْآجِلَهِ سَعِیدا وَ بَادَرَ مِنْ وَجَلٍ وَ اءَکْمَشَ فِی مَهَلٍ وَ رَغِبَ فِی طَلَبٍ وَ ذَهَبَ عَنْ هَرَبٍ وَ رَاقَبَ فِی یَوْمِهِ غَدَهُ وَ نَظَرَ قُدُما اءَمَامَهُ فَکَفَى بِالْجَنَّهِ ثَوَابا وَ نَوَالاً وَ کَفَى بِالنَّارِ عِقَابا وَ وَبَالاً وَ کَفَى بِاللَّهِ مُنْتَقِما وَ نَصِیرا وَ کَفَى بِالْکِتَابِ حَجِیجا وَ خَصِیما.
اءُوصِیکُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی اءَعْذَرَ بِمَا اءَنْذَرَ وَ احْتَجَّ بِمَا نَهَجَ وَ حَذَّرَکُمْ عَدُوّا نَفَذَ فِی الصُّدُورِ خَفِیّا وَ نَفَثَ فِی الْآذَانِ نَجِیّا فَاءَضَلَّ وَ اءَرْدَى وَ وَعَدَ فَمَنَّى وَ زَیَّنَ سَیِّئَاتِ الْجَرَائِمِ.
وَ هَوَّنَ مُوبِقَاتِ الْعَظَائِمِ حَتَّى إِذَا اسْتَدْرَجَ قَرِینَتَهُ وَ اسْتَغْلَقَ رَهِینَتَهُ اءَنْکَرَ مَا زَیَّنَ وَ اسْتَعْظَمَ مَا هَوَّنَ وَ حَذَّرَ مَا اءَمَّنَ.

مِنْهَا فِی صِفَهِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ:

اءَمْ هَذَا الَّذِی اءَنْشَاءَهُ فِی ظُلُمَاتِ الْاءَرْحَامِ وَ شُغُفِ الْاءَسْتَارِ نُطْفَهً دِهَاقا وَ عَلَقَهً مِحَاقا وَ جَنِینا وَ رَاضِعا وَ وَلِیدا وَ یَافِعا ثُمَّ مَنَحَهُ قَلْبا حَافِظا وَ لِسَانا لاَفِظا وَ بَصَرا لاَحِظا لِیَفْهَمَ مُعْتَبِرا وَ یُقَصِّرَ مُزْدَجِرا حَتَّى إِذَا قَامَ اعْتِدَالُهُ وَ اسْتَوَى مِثَالُهُ نَفَرَ مُسْتَکْبِرا وَ خَبَطَ سَادِرا.

مَاتِحا فِی غَرْبِ هَوَاهُ کَادِحا سَعْیا لِدُنْیَاهُ فِی لَذَّاتِ طَرَبِهِ وَ بَدَوَاتِ اءَرَبِهِ ثُمَّ لاَ یَحْتَسِبُ رَزِیَّهً وَ لاَ یَخْشَعُ تَقِیَّهً فَمَاتَ فِی فِتْنَتِهِ غَرِیرا وَ عَاشَ فِی هَفْوَتِهِ یَسِیرا لَمْ یُفِدْ عِوَضا وَ لَمْ یَقْضِ مُفْتَرَضا دَهِمَتْهُ فَجَعَاتُ الْمَنِیَّهِ فِی غُبَّرِ جِمَاحِهِ وَ سَنَنِ مِرَاحِهِ فَظَلَّ سَادِرا وَ بَاتَ سَاهِرا فِی غَمَرَاتِ الْآلاَمِ وَ طَوَارِقِ الْاءَوْجَاعِ وَ الْاءَسْقَامِ بَیْنَ اءَخٍ شَقِیقٍ وَ وَالِدٍ شَفِیقٍ وَ دَاعِیَهٍ بِالْوَیْلِ جَزَعا وَ لاَدِمَهٍ لِلصَّدْرِ قَلَقا وَ الْمَرْءُ فِی سَکْرَهٍ مُلْهِثَهٍ وَ غَمْرَهٍ کَارِثَهٍ وَ اءَنَّهٍ مُوجِعَهٍ وَ جَذْبَهٍ مُکْرِبَهٍ وَ سَوْقَهٍ مُتْعِبَهٍ ثُمَّ اءُدْرِجَ فِی اءَکْفَانِهِ مُبْلِسا وَ جُذِبَ مُنْقَادا سَلِسا ثُمَّ اءُلْقِیَ عَلَى الْاءَعْوَادِ رَجِیعَ وَصَبٍ وَ نِضْوَ سَقَمٍ تَحْمِلُهُ حَفَدَهُ الْوِلْدَانِ وَ حَشَدَهُ الْإِخْوَانِ إِلَى دَارِ غُرْبَتِهِ وَ مُنْقَطَعِ زَوْرَتِهِ وَ مُفْرَدِ وَحْشَتِهِ حَتَّى إِذَا انْصَرَفَ الْمُشَیِّعُ وَ رَجَعَ الْمُتَفَجِّعُ اءُقْعِدَ فِی حُفْرَتِهِ نَجِیّا لِبَهْتَهِ السُّؤَالِ وَ عَثْرَهِ الاِمْتِحَانِ وَ اءَعْظَمُ مَا هُنَالِکَ بَلِیَّهً نُزُولُ الْحَمِیمِ وَ تَصْلِیَهُ الْجَحِیمِ وَ فَوْرَاتُ السَّعِیرِ وَ سَوْرَاتُ الزَّفِیرِ لاَ فَتْرَهٌ مُرِیحَهٌ وَ لاَ دَعَهٌ مُزِیحَهٌ وَ لاَ قُوَّهٌ حَاجِزَهٌ وَ لاَ مَوْتَهٌ نَاجِزَهٌ وَ لاَ سِنَهٌ مُسَلِّیَهٌ بَیْنَ اءَطْوَارِ الْمَوْتَاتِ وَ عَذَابِ السَّاعَاتِ إِنَّا بِاللَّهِ عَائِذُونَ.

عِبَادَ اللَّهِ اءَیْنَ الَّذِینَ عُمِّرُوا فَنَعِمُوا وَ عُلِّمُوا فَفَهِمُوا وَ اءُنْظِرُوا فَلَهَوْا وَ سُلِّمُوا فَنَسُوا اءُمْهِلُوا طَوِیلاً وَ مُنِحُوا جَمِیلاً وَ حُذِّرُوا اءَلِیما وَ وُعِدُوا جَسِیما احْذَرُوا الذُّنُوبَ الْمُوَرِّطَهَ وَ الْعُیُوبَ الْمُسْخِطَهَ.

اءُولِی الْاءَبْصَارِ وَ الْاءَسْمَاعِ وَ الْعَافِیَهِ وَ الْمَتَاعِ هَلْ مِنْ مَنَاصٍ اءَوْ خَلاَصٍ اءَوْ مَعَاذٍ اءَوْ مَلاَذٍ اءَوْ فِرَارٍ اءَوْ مَحَارٍ اءَمْ لاَ فَاءَنّ ى تُؤْفَکُونَ اءَمْ اءَیْنَ تُصْرَفُونَ اءَمْ بِمَا ذَا تَغْتَرُّونَ وَ إِنَّمَا حَظُّ اءَحَدِکُمْ مِنَ الْاءَرْضِ ذَاتِ الطُّوْلِ وَ الْعَرْضِ قِیدُ قَدِّهِ مُتَعَفِّرا عَلَى خَدِّهِ الْآنَ عِبَادَ اللَّهِ وَ الْخِنَاقُ مُهْمَلٌ وَ الرُّوحُ مُرْسَلٌ فِی فَیْنَهِ الْإِرْشَادِ وَ رَاحَهِ الْاءَجْسَادِ وَ بَاحَهِ الاِحْتِشَادِ وَ مَهَلِ الْبَقِیَّهِ وَ اءُنُفِ الْمَشِیَّهِ وَ إِنْظَارِ التَّوْبَهِ وَ انْفِسَاحِ الْحَوْبَهِ قَبْلَ الضَّنْکِ وَ الْمَضِیقِ وَ الرَّوْعِ وَ الزُّهُوقِ وَ قَبْلَ قُدُومِ الْغَائِبِ الْمُنْتَظَرِ وَ إِخْذَهِ الْعَزِیزِ الْمُقْتَدِرِ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۸۳

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام و التّحیّه و الإکرام- :-  و هى من الخطب العجیبه تسمّى الغرّاء-  «الحمد للّه الّذى علا بحوله،» سپاس و ستایش خداوندى که بلند است رتبه او به قدرت و قوّت او.

«الحول» القدر و الغلبه على إحاله الامور و تقلیب الأحوال، معناه: إنّ اللّه متعال بإحاله الخلق عن إدراکه، فحوله إحاله الأفهام عن درک ذاته و صفاته.

«و دنا بطوله،»-  طوله بسط نعمه على خلقه-  و نزدیک است به بسط نعم بر خلایق، بحیث یشاهدونه فی صور طوله، و هو فضله و هبته لکلّ مستحقّ ما یلیق به.

«مانح کلّ غنیمه و فضل،» عطا دهنده هر غنیمت و هر فضیلت.

«المانح» المعطى، و «المنحه» العطیه.

«و کاشف کلّ عظیمه و أزل.» دفع کننده هر بلیّه و سختى و تنگى.

«الأزل» الشدّه و الضیق.

«أحمده على عواطف کرمه، و سوابغ نعمه،» ستایش مى‏کنم او را بر توالى و تتابع کرم او، و تمامى و فزونى نعم او.

«و اومن به أوّلا بادیا،» و ایمان مى ‏آورم به او ابتدائا ظاهرا.

«و أستهدیه قریبا هادیا،» و طلب هدایت مى‏کنم از او که قریب است و راه نماینده.

«و أستعینه قادرا قاهرا،» و طلب یارى مى‏کنم از او که توانا است و غالب.

«و أتوکّل علیه کافیا ناصرا،» و توکّل مى ‏کنم بر او که کفایت کننده و یارى دهنده است.

«و أشهد أن لا إله إلّا اللّه الّذى رفع السّماء فبناها،» و گواهى مى ‏دهم که نیست‏

پروردگارى جز آن خدایى که برداشت آسمان را پس بنا کرد آن را.

«و سطح الأرض فطحاها،» و بگسترانید زمین را پس مبسوط ساخت آن را.

« اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا، هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لا.»و گران نمى ‏گرداند او را-  عزّ شأنه-  حفظ زمین و آسمان، و او بلند مرتبه است و عظیم الشأن.

«و أشهد أنّ محمّدا-  صلّى اللّه علیه و آله-  عبده و رسوله،» و گواهى مى ‏دهم که محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بنده او و فرستاده اوست.

«أرسله لإنفاذ أمره، و إنهاء عذره و تقدیم نذره.» ارسال کرد او را از براى روا گردانیدن فرمان او، و خبر رسانیدن عذر او-  تعالى شأنه-  بر خلایق-  أى ما تشبّه الأعذار الى الخلق من النصائح الإلهیه لهم-  و از براى تقدیم ترسانیدن ایشان به وعید.

«اوصیکم عباد اللّه بتقوى اللّه الّذى ضرب لکم الأمثال،» وصیت مى‏کنم شما را اى بندگان خدا به تقوا و ترس از خدایى که بیان فرمود از براى شما داستانها.

«و وقّت لکم الآجال،»-  أى جعل لها میقاتا معلوما-  و تعیین کرد از براى شما وقت اجل شما.

«و ألبسکم الرّیاش،»-  [الریاش‏] جمع الریش و هو الزىّ الحسن-  و پوشانید شما را لباسهاى نیکو.

«و أرفع لکم المعاش،»-  أى وسّع، و عیش رافع و رفیع: طیّب واسع-  و فراخ و طیّب گردانید شما را معیشت.

«و أحاط بکم الإحصاء،»-  أى جعل إحصاءه محیطا بکم، و أحاط لازم و متعدّ-  و محیط گردانید به شما شمردن و دانستن اعمال شما.

«و أرصد لکم الجزاء،» و دیده‏بان شما کرده است جزا.

«و آثرکم بالنّعم السّوابغ، و الرّفد الرّوافع،» –  [الرفد الروافع‏] أى العطایا الواسعه، الرّفد جمع الرفده و هى عطیّه-  و اختیار کرده است شما را به نعمتهاى فراوان، و عطیّه‏ هاى بى ‏پایان.

«و أنذرکم بالحجج البوالغ،» و بیم کرده است شما را به دلایل رسانیده به مقصود.

«و أحصاکم عددا،» و شماره کرده است عدد شما را.

«و وظّف لکم مددا،» –  أى قدّر الوظیفه، و الوظیفه الرسم المعیّن وقته-  و مقدّر کرده است وظیفه شما را مدّتى چند.

«فی قرار خبره،» در مقرّ امتحان و آزمایش.

أى دار الامتحان و الإبتلاء قال اللّه تعالى: لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا. و یحتمل أن یکون الخبره بمعنى المزارعه، قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «الدّنیا مزرعه الآخره». و یحتمل أن یکون العلم المستفاد من التجربه، و هکذا الدنیا فإنّ العلم فیها یحصل بالاستفاده و التجربه، و فی الآخره تنکشف العلوم و الحقائق بأسرها دفعه واحده. و هذا هو المعنى بقوله-  علیه السلام- : «و دار عبره،» و خانه اعتبار گرفتن.

فإنّ العبره هى العبور من ظاهر الشی‏ء إلى باطنه، و هکذا یکون أمر الدنیا، و فی الآخره یتجلّى بواطن الاشیاء للابصار، و یکون المرء فی تصوّرها مستغنیا عن النفوذ من الظاهر الى الباطن، فالباطن منکشف له، قال تعالى: یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ.

«أنتم مختبرون فیها، و محاسبون علیها.» شما آزموده شده ‏اید در آن، و حساب کرده شده ‏اید بر آن.

«فإنّ الدّنیا رنق-  أى کدر-  مشربها، ردغ-  أى وحل-  مشرعها،» پس بدرستى ‏که شراب دنیا کدر و تیره است آبشخور او، و گلناک است سرچشمه او.

«الرّدغه» الوحل، و فی الخبر: «شارب الخمر یسقى من ردغه الخبال» أى من طینته، و قیل: ردغه الخبال طینه أهل النار، و بین المشرب و المشرع فرق ظاهر: فالمشرع الموضع الذى یشرع منه فی الماء إلى قراره، و المشرب حیث یشرب.

فمعناه انّ الدنیا قبل نیلها تکلّف طالبها و تتعب، و بعد نیلها یغضّ لها آکلها و تشجّى، و هو المعنىّ بقول الشاعر: «و أىّ نعیم لا یکدّره الدهر».

شعر:

فغان ز آفت آن رنج ساز راحت سوز
امان ز گردش این جان شکار بالا دست

‏که صورتى که به عمرى نگاشت، خود بسترد
که گوهرى که به ایّام سفت، خود بشکست

«یونق منظرها،»-  آنق أعجب حسنا، و الأنیق الحسن-  به عجب مى‏آورد ناظران را حسن دیدار او.

«و یوبق مخبرها.» و هلاک مى‏گرداند معجبان را ابتلا و اختبار او.

«غرور حائل،» فریبنده‏اى است حیله‏ گر.

«الغرور الحائل» أى شی‏ء یحرّک هیئته و یتغیّر حاله، و هو من «حال» إذا تغیّر.

«و ضوء آفل،»-  أى نور یبرق فیغیب، و أفل غاب –  یعنى نورى است که مى ‏درخشد و فی الحال غایب مى ‏شود.

استعار لفظ «الضوء» لما یظهر منها من الحسن فی عیون الغافلین، یقال: «على‏ فلان ضوء» إذا کان له منظر حسن، و کذلک لفظ «الأفول» لزوالها.

«و ظلّ زائل،» و سایه‏اى است مشرف به زوال.

یقال بشى‏ء یترأ، أى لک تحسب أنّه موجود و ینفیه، و لیس کذلک کالصوره فی المرآه و هکذا الدنیا. استعار لفظ «الظلّ» لما فیه أهلها من نعمها.

«و سناد مائل،» و تکیه‏گاهى است میل کننده به سقوط.

«السناد» ما استندت إلیه و اعتمدته، یعنى إذا عوّلت على الدنیا و استندت إلیها مالت بک.

استعار لفظ «السناد» لما یعتمد علیه الغافلون من وجودها الذى لا ثبات له، و لفظ «المیل» لکونها فی معرض الزوال و مظنّته.

«حتّى إذا أنس نافرها، و اطمأنّ ناکرها،» تا آن گاه که انس بگیرد به او نفرت کننده از او، و مطمئن شود به او منکر او نافرها ناکرها: من کان نافرا عنها بعقله، و منکرا لها.

«قمصت بأرجلها،» برجهد به پایهاى خود.

استعار وصف «القماص بالأرجل» لامتناعها على الإنسان عند تنکّرها علیه.

قمص البعیر إذا رفع یدیه معا ثمّ یطرحهما و عجن برجلیه، و هاهنا شبّه سرعه ذهاب الدنیا بقماص البعیر، و نفرته عند نفاره.

«و قنصت بأحبلها،» و صید کند او را به کمندهاى خود.

استعار وصف «القنص بالأحبل» لتمکّن محبّتها فی اعناق النفوس.

«و أقصدت بأسهمها،» و بر جاى بکشد به تیرهاى خود.

استعار لفظ «الأسهم» للأمراض و اسباب الموت، و وصف الاقتصاد بها تنزیلا للدنیا منزله الرامى.

«و أغلقت المرء أوهاق المنیّه قائده له إلى ضنک المضجع، و وحشه المرجع، ومعاینه المحلّ و ثواب العمل،»-  استعار لفظ الإغلاق بالحبال للوقوع فی أسقامها و مهلکاتها-  و در بسته است مرد را کمندهاى مرگ در حالتى که کشنده است او را به تنگى خوابگاه، و وحشت مرجع و مأوى، و معاینه جایگاه و ثواب عمل.

عیسى مریم که بودى شاد از او
چون ز مرگ خویش کردى یاد از او

با چنان بسطى که بودى حاصلش‏
آن چنان بیمى فتادى در دلش‏

کز عرق آغشته گشتى جاى او
وز عرق خون بود سر تا پاى او

«و کذلک الخلف بعقب السّلف،» و همچنین است گروهى که درمى ‏آیند بعد از پیشینیان.

«لا تقلع المنیّه اختراما،» باز نمى ‏ایستد مرگ از قطع کردن.

«و لا یرعوى الباقون اجتراما،» و باز نمى ‏گردند باقیان از گناه کردن.

«یحتذون مثالا، و یمضون أرسالا،» پى مى‏ برند به مثالى و صورتى، و مى ‏روند از پى یکدیگر.

«إلى غایه الانتهاء، و صیّور الفناء.» تا غایت انتها و مرجع فنا.

«حتّى إذا تصرّمت الأمور،» تا آن گاه که منقطع شود امور خلایق.

«تصرّم الامور» انقطاع امور الخلق، و معنى ذلک: أنّ الأمور متعدّده ما دام الخلائق فی أفعالهم و أحوالهم المتبدّده، فإذا لم یبق أحد لم یبق من أحد أمر. قال تعالى: یَوْمَ لا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَیْئاً وَ الْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ. و الأوامر هاهنا بمعنى الشئون المتفرّقه.

«و تقضّت الدّهور، و أزف النّشور،» و منقضى شود روزگاران، و نزدیک شود زنده کردن ایشان.

«أخرجهم من ضرائح القبور، و أوکار الطّیور، و أوجره السّباع، و مطارح المهالک،» بیرون آورد ایشان را از اندرون گورها، و آشیانه‏ هاى مرغان، و خانه‏ هاى درندگان مثل‏ گرگ و کفتار، و از محالّ افتادن مردم به مهلکه مثل چاه و شکاف کوه و دریا.

«سراعا إلى أمره،» در حالتى که شتابنده باشند به امر او.

قال تعالى: یَوْمَئِذٍ یَتَّبِعُونَ الدَّاعِیَ لا عِوَجَ لَهُ ، أى صوت الداعى الذى یدعوهم إلى موقف القیامه، و هو اسرافیل، و ذلک أنّه یضع الصور فی فیه و یقول: أیّتها العظام البالیه و الجلود المتمزّقه و اللحوم المتفرّقه هلمّوا إلى عرض الرحمن. و قوله: لا عِوَجَ لَهُ أى لدعائه و هو من المقلوب، أى لا عوج لهم من دعاء الداعى، لا یزیغون عنه یمینا و شمالا، و لا یقدرون علیه، بل یتّبعونه سراعا.

بى هشان را وا دهد حق هوشها
حلقه حلقه حلقه‏ ها در گوشها

پاى کوبان دست افشان در ثنا
ناز نازان ربّنا أحییتنا

از جلود و از عظام ریخته
فارسان گشته غبار انگیخته‏

«مهطعین إلى معاده،» شتابان باشند به معاد او.

«رعیلا صموتا، قیاما صفوفا،» مجتمع باشند و خاموش، و ایستاده صفها زده.

«ینفذهم البصر،» در گذر بصر ایشان در اندرون ایشان و خود را باز شناسد.

أى یطّلع البصر على مکامن أسرارهم و خفایا بواطنهم.

عطّار:

چو از گورت برانگیزند مضطر
برهنه پاى و سر در دشت محشر

چو خود آتش زدى در خرمن خویش‏
بدانى آنچه کردى با تن خویش‏

بدادى رایگانى عمرت از دست
اگر بر خود بگریى جاى آن هست‏

و هذا بیان قوله-  عزّ من قائل- : یَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفى‏ مِنْکُمْ خافِیَهٌ، معناه أنّ الخفایا المکونه فی البواطن یوم القیامه بارزه، و الخبایا المختزنه فی الضمائر جلیّه، لا یحتجب شی‏ء عن بصر الرائى و نظر الناظر. و فی روایه: «ینفذهم البصر» أى یبرق أبصارهم، فیتقدّم عن محاجرها جاحظه کأنّها قدّامهم.

«و یسمعهم الدّاعى،»-  أى یدعوهم-  و مى ‏شنواند ایشان را خواننده، یعنى اسرافیل که ایشان را بخواند به حشرگاه.

«علیهم لبوس الاستکانه-  أى زىّ الخضوع و العجز- ، و ضرع الإستسلام و الذّلّه.» بر ایشان باشد لباس فروتنى و عجز، و خضوع کردن نهادن و خوارى.

و فی إضافه الضرع إلى الذلّه یحتاج إلى الفرق بین المضاف و المضاف إلیه: فالضرع أخصّ من الذلّه، و ما لم تظهر الذلّه من نفسک لغیرک لا تسمّى الذلّه ضرعا، فإنّه ذلّه تظهرها لغیرک.

«قد ضلّت الحیل، و انقطع الأمل،» بدرستى که گم شد حیله ‏ها، و منقطع گشت امیدها.

اى همه تو ناگریز من تو باش
اوفتادم دستگیر من تو باش‏

اى جهانى خلق مور خاکیت‏
پاک دامن کن مرا از پاکیت‏

بر امیدى آمد این درویش تو
چون به نومیدى رود از پیش تو

آمدم از دور جایى دل دو نیم‏
نقد رحمت خواهم از تو اى کریم‏

گر چه هستم از معاصى اهل تیغ
رحمت خود را مدار از من دریغ‏

اى جهانى جان و دل حیران تو
صد هزاران عقل سرگردان تو

در تحیّر مانده‏ ام در کار خویش
مى ‏بمیرم از غم بسیار خویش‏

نیست در عالم ز من درویشتر
در دلم هر دم خلد صد نیشتر پاى و

سر شد محو فرسنگ مرا
غم فراخ آمد دل تنگ مرا

گاه گریه گاه زاری ها مراست‏
این چنین عشرت که در شبها مراست‏

گاه مى ‏سوزم ز بیم ز مهریر
گه شوم افسرده از بیم سعیر

دائما در آتشم من زین سرشت
گاه مى ‏جوشم ز سرّ سرنوشت‏

مى ‏توانى کرد چندین پیچ پیچ‏
دست من گیرىّ و انگارى که هیچ‏

«و هوت الأفئده کاظمه،» و ساقط شد دلها از خشم فرو خوردن.

فی بعض الحواشى: «فللهوى محامل: أحدها: إنّ القلوب تسقط من کظمها للغیظ على نفسها ممّا فرّطت فی تهیئه أسباب العقبى، و السقوط یعبّر به عن الغضب و الندامه، قال تعالى: وَ لَمَّا سُقِطَ فِی أَیْدِیهِمْ. و هوى سقط، و أصل الهوى بمعنى السقوط من خرق الهواء.

و الوجه الثانی: إنّ هوى الأفئده ارتقاؤها إلى الحناجر من الحیره، قال اللّه تعالى: إِذِ الْقُلُوبُ لَدَى الْحَناجِرِ. و الهوى-  بضمّ الهاء-  ذهاب فی ارتقاء، و کلاهما مصدر عن هوى یهوى، و أصلها أیضا من خرق الهواء، إمّا فی ارتفاع أو انحدار، و ارتفاعها إلى الحناجر من الدهش و الحیره. و قد عبّر عن ذلک بقوله: «کاظمه»، و الکاظمه الآخذه بمخرج النفس، و کظمه إذا أخذ بکظمه و هو مخرج نفسه، و متجرّع الغیظ کاظم، لأنّ کاظم الغیظ على هیئه کان الغیظ أخذ بمخنّقه، فیسبغ غیظه على غصّه.

و المعنى الثالث: أى صارت الأفئده هواء، قال تعالى: وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ«» أى لا تعنى شیئا کالهواء الذى لا ینضبط فیه شی‏ء.

و المعنى الرابع: إنّ القلوب تفتح تجاویفها لتجرّع الغیظ. یقال: «هوت الطّعنه» إذا فتحت فاؤها تهوى.» «و خشعت الأصوات مهیمنه،»-  [مهیمنه] أى خفیّه-  و آرامیده شود آوازها در حالتى که خفى باشد.

فی بعض الحواشى لأبى الوفا: قال تعالى: وَ خَشَعَتِ الْأَصْواتُ لِلرَّحْمنِ‏ فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً و معناه لم یبق لأحد فی نطقه بإقامه الحجج على حکمه-  عزّ و جلّ- ، و نفد إلّا کلام خفىّ فی النفس، لا یقدرون على إظهاره، و هو لم تتخیّله المبطلون من تعلّلهم بالقدر، و احتجاجهم بقضاء اللّه علیهم، و تلک حجّه داحضه تردّها البراهین القاطعه و البیّنات الساطعه، و الصوت یذکر و یردّ به الکلام البیّن، و هذا هو المعنى بقوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا ، أى لا تعارضوا حججه بحججکم، تریدون أن یربى کلامکم على کلامه. فهذا طمع فی محال و قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لعلىّ بن ابى طالب-  علیه الصلاه و السلام- : «إنّک تسمع النّاس صوتى» أى تظهر علیهم حجّتى البالغه. و من کان له ذوق سلیم، کفاه هذا الإیماء فی بیان هذا المعنى.

«و ألجم العرق،» و برسد عرق به موضع لجام.

أى ألجمهم العرق، و هذا إکما قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «یبلغ العرق منهم ما یلجمهم» ، أى ینغمس فی العرق إلى أن یصل إلى فیه کاللجام فیمنعه عن الکلام.

«و عظم الشّفق،» و عظیم شود خوف.

«الشفق» رقّه تعترى القلب إمّا من الخوف و إمّا من الرأفه.

«و جفز القلق،» و شتاباننده شد قلق و اضطراب.

«و ارعدت الأسماع لزبره الدّاعى إلى فصل الخطاب،» و لرزیده شود گوشها از زجره خواننده-  یعنى اسرافیل-  به حشرگاه، جهت حساب، و خطاب فاصل میان حقّ و باطل.

یحتمل معنیین: أحدهما، ارعدت-  بضمّ الهمزه-  بمعنى ارتعدت، و الآخر بفتح الهمزه أى أنّ الأسماع تمتلى من صیحه کالرعد. یقال: «أرعدنا» أى سمعنا الرعد، و «أبرقنا» إذا رأیت البرق، و «الزبره» زجره تنقبض عنها المرء عن الفتح، و «الداعى إلى فصل الخطاب» یعنى إلى ما ینفصل به الخطاب عن المخاطب، و خطاب اللّه للخلق تکلیفهم بأحکام الدنیا و السؤال عن ذلک فی العقبى، و یوم القیامه ینفصل هذا التکلیف و السؤال عن المکلّف، فذلک فصل الخطاب.

«و مقایضه الجزاء،» و معاوضه جزا.

«المقایضه» مقابله المثل بالمثل.

«و نکال العقاب، و نوال الثّواب.» و کشیدن انواع عقوبت و عذاب مجرمان را، و یافتن اجر نیکو و ثواب صلحا را.

عطّار:

خالقا آنچه از من آمد، کرده شد
عمر رفت و نیک یا بد، کرده شد

چند مشتى خاک ره، دلریش تو
خون دل راند گر آید پیش تو

گر جهانى طاعت آرم پیش باز
تو ز جمله بى‏ نیازى بى ‏نیاز

ور بود نقدم جهانى پرگناه‏
تو از آن مستغنى اى پادشاه‏

آنچه توفیق توام از بحر جود
شد مدد گر آمد از من در وجود

این دم اکنون منتظر بنشسته‏ ام‏
دل ندارم ز آنکه در تو بسته ‏ام‏

با درت افتاد کارم این زمان
جز درت جایى ندانم در جهان‏

تو چنان انگار کین دم آمدم‏
در همین یک دم به عالم آمدم‏

گر چه در دنیا گناه من بسى است
عفو عفوت عذر خواه من بسى است‏

گر چه بس آلوده راه آمدم‏
عفو کن کز حبس و از چاه آمدم‏

خشک شد یا ربّ ز «یا ربّ» هاى من
در غم تر دامنى لبهاى من‏

مى‏روم گمراه و ره نایافته‏
دل چو دیوان جز سیه نایافته‏

رهنمایم باش و دیوانم بشوى
و ز دو عالم تخته جانم بشوى‏

مانده‏ام از دست خود در صد زحیر
دست من اى دستگیر من بگیر

«عباد مخلوقون اقتدارا،» بندگانند آفریده شده از براى اظهار قدرت.

أى خلقهم لإظهار قدرته، فعاشوا تحت جناح تربیته، فهم یربّون فی کنف فضله شاءوا أم أبوا.

«مربوبون اقتسارا،» و در تحت تربیت اویند، خواهند یا نخواهند.

«الاقتسار» الغلبه و القهر، فمعناه: إنّ اللّه یربّى عباده قاهرا فوقهم، غالبا على امورهم، یربّیهم بلطفه و کرمه. قد استأثر بها لا یشارک، و لئن أرادوا أن یخلصوا من حیطه تربیته لم یقدروا على ذلک، و هذه التربیه لطف من الحقّ، قد استأثر بها لا یشارک فیها، و لا فی معنى سواها، و هذا ألطف و أعجب.

«و مقبوضون احتضارا،» و قبض کرده شده‏اند در احتضار مرگ.

أى یقبضهم فی احتضار المنیّه نحوهم، و احتضرته المنیّه اذا کان فی نزعه.

«و مضمّنون أجداثا،» و در آورده شده‏اند در میان گورها.

أى جعلت القبور أوعیه لهم.

«و کائنون رفاتا،» و بازگشتگانند به استخوانهاى پوسیده.

«و مبعوثون أفرادا،» و برانگیخته شدگانند تنها.

قال تعالى: وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى‏.«» «و مدینون جزاء،» و جزا داده‏گانند به اعمال، جزاء وفاقا.

أى مجزّئون بأعمالهم. و ذکر المصدر لتعظیم«» الجزاء لقولهم: «ضربته ضربا» أى عظیما.

«و ممیّزون حسابا.» و جدا کرده شده‏اند از براى محاسبه.

أى یمیّز بعضهم عن بعض للحساب. قال تعالى: وَ امْتازُوا الْیَوْمَ أَیُّهَا الْمُجْرِمُونَ.

«قد امهلوا فی طلب المخرج،» بدرستى که مهلت داده شده‏اند در دنیا، تا بیرون روند از ظلمات جهل و ورطات معاصى.

«و هدوا سبیل المنهج،» و راه نموده شده‏اند به طریق واضح مستقیم.

«هدایتهم سبیل المنهج» إلهامهم بأصل فطرهم، و ما دلّت علیه الأعلام الواضحه من الکتب الالهیه و السنن الشرعیه على طریق اللّه سبحانه.

«و عمّروا مهل المستعتب،» و عمر داده شدند مهلت دادن طالب ارضاى حقّ تعالى.

و لمّا کان من یطلب استعتابه و رجوعه عن غیّه بإمهال و مداراه، کانت مهله اللّه لخلقه مدّه أعمارهم، لیرجعوا الى طاعته یشبه ذلک، فنزلت منزلته، و نصب مهل على المصدر عن قوله: «عمّروا» لأنّ التعمیر إمهال و مداراه.

«و کشفت عنهم سدف الرّیب،» و برداشته شده از ایشان تاریکیهاى شکوک و جهالات. بما وهبه اللّه تعالى لهم من العقول و أیّدهم من بعثه الرسول.

«و خلّوا-  أى ترکوا-  لمضمار الجیاد، و رویّه الارتیاد،» و گذاشتند ایشان را در دنیا تا خود را قوى گردانند به زاد تقوا از براى میدان نیک مردان آخرت، و فکر برداشتن زاد معاد.

أى ترکوا فی الدنیا لیضمّروا أنفسهم بأزواد التقوى، و لیفکّروا فی طلب ما یتخلّصون به إلى المولى.

استعار لفظ الضمار و رشّح بذکر الجیاد.

«و أناه المقتبس المرتاد،» و تا درنگ کنند درنگ کردن فراگیرنده نور و طلب کننده زاد.

أى لیتأنّوا أناه المقتبس لأنوار اللّه للاستتاره بها.

«فی مدّه الأجل، و مضطرب المهل.» در مدّت اجل، و محلّ اضطراب ایشان در مهلت تحصیل کمالات.

عطّار فرماید:

فرستادند چندینى پیمبر
بسى حجّت گرفتندت به هر در

گهى معجز گهى برهان نمودند
گهى تورات و گه فرقان نمودند

تو را از نیک و بد آگاه کردند
به سوى حق رهت کوتاه کردند

بگفتندت چه کن، چون کن، چرا کن‏
هوا را میل کش کار خدا کن‏

«فیا لها أمثالا صائبه، و مواعظ شافیه،» پس اى آن مثلهاى راست مطابق ممثّل به، و موعظه‏هاى مؤثّر شفا دهنده از امراض غفلات و جهالات.

«لو صادفت قلوبا زاکیه، و أسماعا واعیه، و آراء عازمه-  عزم الآراء توجیه الهمم إلى ما ینبغی و الثبات على ذلک-  و ألبابا حازمه»-  حزم الألباب جوده رأى العقول فیما یختاره-  یعنى اگر بیابد دلهاى پاکیزه از هر آلایش، و گوشهاى شنوا نگاهدارنده، و رأیهاى عزیمت و جدّ کننده فیما ینبغی، و عقلهاى با حزم و احتیاط وجودت رأى در آنچه اختیار کند

عطّار:

الا اى غافل افتاده از راه
بخواهى مرد غافل وار ناگاه‏

تو پندارى که چون مردى برستى‏
کجا رستى که در سختى نشستى‏

یقین مى‏دان که چون جانت برآید
به یک یک ذرّه طوفانت برآید

نباشد از تو یک یک ذرّه بیکار
بود در رنج جان کندن گرفتار

تو را این پیروى غول تا کى
به دنیا دوستى مشغول تا کى‏

بدادى رایگانى عمرت از دست‏
اگر بر خود بگریى جاى آن هست‏

دمى کان را بها باشد جهانى
پى آن دم نمى‏گیرى زمانى‏

گرفتى از سر غفلت کم خویش‏
نمى‏دانى بهاى یک دم خویش‏

تو در خوابى سخن هیچى ندانى
چو سر اندر کفن پیچى بدانى‏

«فاتّقوا اللّه تقیّه من سمع فخشع،» پس بترسید از خداى-  تعالى-  ترسیدن کسى که بشنود موعظه را پس خشوع و فروتنى کند.

«و اقترف فاعترف،» و کسب گناه کند«»، پس معترف شود به ذنب خود.

«و وجل فعمل،» و بترسد از خداى، پس عمل کند از ترس او.

«و حاذر فبادر،» و حذر کند، پس مبادرت کند به اعمال صالحه.

«و أیقن فأحسن،» و متیقّن شود به لقاى حقّ تعالى، پس نیکویى کند، چه یقین مستلزم حسن طاعت است.

«و عبّر-  أى رمى بالعبر-  فاعتبر،» و عبرت دیده شود، پس عبرت گیرد.

«و حذّر فازدجر،» و تحذیر کنند او را، پس باز ایستد به زجر.

«و أجاب-  داعى اللّه-  و أناب»-  إلیه بسرّه و امتثال امره-  و اجابت کند خواننده خداى را و باز گردد به سوى او.

«و راجع فتاب،» و باز گردد به عقل خود، پس توبه کند از متابعت نفس شیطان.

«و اقتدى-  بهدى اللّه تعالى-  فاحتذى،»-  أى فحذا حذوه-  یعنى پى برد به هدایت خداى تعالى و بر آن سلوک نماید.

«و أرى-  الحقّ فظهر لعین بصیرته طریق اللّه-  فرأى،»-  أى عرفها-  یعنى نموده شود او را راه وصول به خدا پس بداند.

«فأسرع طالبا،» پس سرعت نماید در راه خدا در حالتى که طالب و جوینده حقّ باشد.

«و نجا هاربا،» و نجات یابد در حالتى که گریزان بود از ظلمات جهل و ثمرات آن.

«فأفاد ذخیره،»-  أى فاستفاد بسلوکه لها ذخیره لمعاده-  پس بیابد ذخیره معاد خویش.

«و أطاب سریره،»-  أى أطاب بسلوکها سریرته عن نجاسات الدنیا-  و خوش بوى گرداند اندرون خود از گندگیهاى دنیا.

«و عمّر معادا،» و معمور گرداند معاد خود به اکتساب کمالات سعودیت.

«و استظهر زادا، لیوم رحیله و وجه سبیله، و حال حاجته، و موطن فاقته،» و مستظهر شود به زاد، روز رحلت کردن از دنیا و وجه راه آخرت او، و وقت حاجت و محلّ فقر و فاقت او.

«و قدّم أمامه لدار مقامه.» و فرستاد پیش از خود از براى جایگاه اقامت او.

من قوله: «فاتّقوا اللّه تقیّه من سمع» إلى قوله: «لدار مقامه» أمر بتقوى اللّه تقیّه من استجمع هذه الاوصاف الثمانیه عشر.

از کعب الاحبار پرسیدند که خبر ده ما را از آن صعبتر ساعتى باشد به فرزند آدم رسد اندر دنیا و آخرت. گفت: عجب ساعتى باشد فرزند آدم را آن ساعت که وقت بیرون آمدن جان است، و چشمها از جاى خود بگردد، و بینى از جاى برجهد، لبها خشک شود، رخسارها زرد گردد، عرق در پیشانى گرد آید، نالش سخت گردد، و زبان بسته شود، و رگها و عصبها گسسته گردد، و آنچه کرده است در آن زمان بیند از کردار خویش، و باطل بیند آن گمان و پندار خویش، همه اندامها سست گردد، دوستان جانى جفا آغازیدن گیرند، زن تدبیر شوى کند، شیطان قصد ایمان کند، فرزند تدبیر مال و میراث کند، همسایه قصد خریدن سراى کند، ملک الموت قصد جان کند، و آن دو فرشته کرام الکاتبین او را بدرود کنند، و مرگ و تلخى جان کندن و درشتى هیبت و ضربت ملک الموت بیند، و از کردارهاى بد پشیمان شود، دلش برگشته شود، دیو به وسوسه بیرون آید، آلتها از کار برود. سختترین ساعتى بر فرزند آدم اندر دنیا آن روز بود که جان از تن بیرون رود، و این نوع احوال منسوبات جان دادن است «فاتّقوا اللّه عباد اللّه جهه ما خلقکم،» پس بترسید از خداى اى بندگان خداى از آن جهت که خلق کرده است شما را از براى آن، قال تعالى: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ أى لیعرفون، أى اتّقوه باعتبار ما خلقکم له من عرفانه، و اجعلوا تقواکم فیه نظرا إلى تلک الجهه، لا للریاء و السمعه، و جهه منصوب على الظرف، و یحتمل أن یکون مفعولا به لفعل مقدّر، أى اقصدوا بتقواکم جهه ما خلقکم له.

«و احذروا منه کنه ما حذّرکم من نفسه،» و حذر کنید از او حقیقت تحذیر کردن او شما را از نفس خود، قال تعالى: وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ«»، أى اقصدوا فی حذرکم منه حقیقه تحذیره لکم من نفسه، و ذلک یستلزم الفحص عن حال المحذور منه.

«و استحقّوا منه ما أعدّ لکم بالتّنجّز لصدق میعاده، و الحذر من هول معاده.» و سزاوار شوید از او آنچه مهیّا کرده از براى شما به روا شدن راستى و میعاد او، و حذر کردن از ترس معاد او.

و تنجّزهم لصدق میعاده یکون بالاستعداد لذلک بأنواع طاعته و متابعته.

عطّار:

آن وزیرى را چو آمد مرگ پیش
کرد حیران روى سوى قوم خویش‏

گفت دردا و دریغا کز غرض‏
آخرت با خواجگى کردم عوض‏

ز آرزوى این جهان مى‏سوختم
لاجرم آن یک بدین بفروختم‏

مى‏روم امروز و جانى سوخته‏
رفته دنیا و آخرت بفروخته

قال الشارح ابن هیثم: «اعلم أنّه قد تطابقت ألسن الانبیاء-  علیهم السلام- على القول بالمعاد الجسمانى، و یطویه الکتاب العزیز، و صرّح به نبیّنا محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  تصریحا لا یحتمل التأویل. و أمّا الحکماء فالمشهور من مذهبهم منعه لامتناع إعاده المعدوم، و ربّما قلّدت فلاسفه الاسلام ظاهر الشریعه فی إثباته.

قال ابن سینا فی کتاب الشفا: «یجب أن یعلم أنّ المعاد منه ما هو مقبول من الشرع، و لا سبیل إلى اثباته إلّا من طریق الشریعه و تصدیق خبر النبوّه، و هو الذى للبدن عند البعث و خیرات البدن و شروره معلومه، لا تحتاج إلى أن تعلّمه. و قد بسطت الشریعه الحقّه التی أتانا بها سیّدنا و مولانا محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  حال السعاده و الشقاوه الذین بحسب البدن.

و منه ما هو مدرک بالعقل و القیاس البرهانى، و قد صدّقته«» النبوّه، و هو السعاده و الشقاوه البالغتان الثابتتان بالمقاییس اللتان للأنفس، و إن کانت الأوهام منّا یقصر عن تصوّرها الآن لما توضح من العلل، و الحکماء الإلهیّون رغبتهم فی إصابه هذه السعاده أعظم من رغبتهم فی إصابه السعاده البدنیه، بل کأنّهم لا یلتفتون إلى تلک و إن اعطوها، و لا یستعظمونها فی جنّه هذه السعاده التی هى معارفه«» الحقّ الأقلّ.» و اعلم أنّ الذى ذکره-  علیه السلام-  هنا، صریح فی إثبات المعاد الجسمانى و لواحقه، لقوله: «أخرجهم» إلى قوله: «المهالک»، إشاره إلى جمعه لأجزاء الأبدان بعد تشتّتها«» و تفرّقها و تألیفها کما کانت»، انتهى کلامه.

و هذه مسأله کلّت عن درکها الأفهام، و حارت فیها العقول و الأوهام، و علیها مدار الدین و مناط الإسلام، و صلّى اللّه على حبیبه محمّد و آله العظام و صحبه الکرام.

شیخ نجم الدین رازى-  رحمه اللّه-  گوید: «حکمت در میرانیدن بعد از حیات و در زنده کردن بعد از ممات چه بود تا جواب آن سرگشته غافل و گم گشته عاطل گفته آید که مى ‏گوید:

دارنده چو ترکیب طبایع آراست
باز از چه قبل فکندش اندر کم و کاست‏

گر زشت آمد صورت پس این عیب که راست‏
ور نیک آمد خرابى از بهر چه راست‏

نداند که آدمى را پنج حالت است: اوّل: حالت عدم، چنان که فرمود: هَلْ أَتى‏ عَلَى الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً یعنى در کتم عدم انسان را به معلومى در علم حقّ وجودى بود، امّا در وجود خویش شعورى نداشت، ذاکر خویش نبود و مذکور خویش نبود.

دوم: وجود در عالم ارواح، چنان که خواجه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فرمود: «الأرواح جنود مجنّده فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف». یعنى چون از کتم عدم به عالم ارواح پیوست، او را بر خود شعورى پدید آمد، ذاکر و مذکور خود شد.

سیوم: تعلّق روح به قالب، چنان که فرمود: فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ. چهارم: حالت مفارقت روح از قالب، چنان که فرمود: کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ. پنجم: حالت اعاده روح به قالب، چنان که فرمود: قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنْشَأَها أَوَّلَ. و این پنج حالت انسان را به ضرورت مى ‏بایست، تا در معرفت ذات و صفات‏ خداوندى به کمال خویش رسد، و آنچه حکمت خداوندى بود در آفرینش موجودات به حصول پیوندد که: «کنت کنزا مخفیّا فأحببت أن أعرف» .

اوّل: حالت عدم مى ‏بایست، تا چون در عالم ارواح او را وجودى حادث شود، و او را بر هستى خویش شعورى افتد، به حدوث خویش عالم شود، و به معرفت صانع خویش عارف گردد.

دوم: حالت وجود در عالم ارواح مى ‏بایست، تا پیش از آنکه به عالم اجسام پیوندد، ذوق شهود بى‏ واسطه باز یابد در صفات روحانیت، و مستفیض فیض بى حجاب گردد، و استحقاق استماع خطاب أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ گیرد، و استعداد سعادت بَلى‏ یابد. و چون دولت مکالمه بى ‏واسطه یافت، حضرت عزّت را به ربوبیت باز داند، و به صفات مریدى و حیّى و متکلّمى و سمیعى و بصیرى و عالمى و قادرى و باقى که صفات ذات است بشناسد. و اگر او را در عالم ارواح وجودى نبودى پیش از آنکه به اجسام پیوندد، نه معرفت حقیقى بدان صفات حاصل داشتى، و نه آن استحقاق بودى او را که در عالم اجسام دیگر باره به تربیت به صفاى روحانیت باز رسیدى، تا مقام مکالمه حقّ حاصل کردى.

سیوم: حالت تعلّق روح به قالب مى ‏بایست، تا آلات کمالات معرفت اکتساب کند، لاجرم در جزئیات و کلّیات غیب و شهادت بدان وقوف توان یافت، و حقّ را به صفت رزّاقى و رحمانى و رحیمى و غفّارى و ستّارى و محسنى و منعمى و وهّابى و توّابى در این حالت توان شناخت، و در تربیت روح به مدد این آلات به مقاماتى تواند رسید در معرفت که در عالم ارواح حاصل نشدى، از مشاهدات و مکاشفات و علوم لدنّى و انواع تجلّى و تصرّفات جذبات و وصول به حضرت خداوندى و اصناف معارف که در بیان نگنجد.

قال المحقّق القونوى: «و من المتّفق علیه شرعا و عقلا و کشفا أنّ کلّ کمال‏ یحصل للإنسان فی هذه النشأه و فی هذه الدار فإنّه لا یحصل له ذلک بعد الموت فی الآخره».

چهارم: مفارقت روح از قالب مى ‏بایست از دو وجه: یکى آنکه آلایشى که روح از صحبت اجسام حاصل کرده است در مفارقت آن بتدریج از او برخیزد، و انسى و الفتى که با جسمانیات گرفته است به روزگار بگذارد، دیگر با صفاى روحانیت افتد، و به صفاتى که از آلت قالب حاصل کرده است بى مزاحمت قالب از حضرت عزّت برخوردار معرفت و قربت شود بى شوائب بشریت و کدورت خلقیت.

دوم آنکه ذوقى دیگر از معارف غیبى به واسطه آلات مکتسب قالبى در حالت بى قالبى حاصل کند که آن ذوق در عالم ارواح نداشت. زیرا که آلت ادراک آن نداشت و در عالم اجسام هم نداشت. زیرا که آنچه مى ‏یافت از پس حجاب قالب مى ‏یافت، اکنون بى ‏مزاحمت قالب یابد.

پنجم: حالت اعادت روح به قالب مى ‏بایست از آن سبب که کمال انسان در آن است که در جملگى ممالک غیب و شهادت دنیا و آخرت به خلافت خداوندى متصرّف باشد، و از انواع تنعّمات که در هر عالم براى او ساخته ‏اند که «أعددت لعبادى الصّالحین ما لا عین رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر» برخوردارى به کمال یابد.

و این تنعّمات بعضى روحانى است و بعضى جسمانى. آنچه از تنعّمات جسمانى است جز به واسطه آلات جسمانى در آن تصرّف نتوان کرد. پس قالب جسمانى دنیاوى فانى را به رنگ آخرت نورانى باقى حشر کند، که یَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَیْرَ الْأَرْضِ اگر چه همان قالب امّا به آن صفت دنیاوى نبود.

قالب دنیاوى را از چهار عنصر خاک و باد و آب و آتش آفریدند، باد و آتش هردو که لطیف و نامحسوس است که حاسّه بصر ادراک نکند، در قالب مغلوب و متمکّن بود. این قالب را در عالم آخرت که عالم لطافت است هم از این چهار عنصر سازند. امّا باد و آتش را غالب کند که هر دو لطیف است، و خاک و آب مغلوب کند و متمکّن گردانند تا در غایت لطافت باشد. و مؤمن را آن نور که امروز در دل او متمکّن است بر صورت او غالب کنند که یَسْعى‏ نُورُهُمْ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِمْ ، اشارت یَوْمَ تَبْیَضُّ وُجُوهٌ وَ تَسْوَدُّ وُجُوهٌ هم بدین معنى است.

پس قالب چون لطیف و نورانى باشد، مزاحمت روح ننماید. زیرا که آنچه زحمت از او تولّد کردى به تصرّف وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ از او بیرون برده ‏اند. همچنان که آبگینه ‏گر از جوهر آبگینه، خاک و کدورت بیرون برده است و او را شفّاف و صافى گردانیده، تا از ظاهر باطن آن مى ‏توان دید، و از باطن ظاهر آن مى ‏توان دید. یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ اشارت به این معنى است که آنچه در باطنهاست، بر ظاهرها پیدا شود، تا در حدیث است که مغز در استخوان بهشتى بتوان دید از غایت لطافت.

پس قالب را در این لطافت حشر کند، تا از تنعّمات هشت بهشت، استیفاى حظّ خویش مى‏کند، و ذوق کمال معرفت و قربت در مقام عندیّت فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ«» مى‏یابد، چنان که نه روح جسم را از کار خویش شاغل بود، و نه جسم روح را از کار خویش شاغل بود که «لا یشغله شأن عن شأن». این قدر اشارت بس بود. عرفها من عرفها و جهلها من جهلها، و صلّى اللّه على محمّد و آله أجمعین».

سیّد على همدانى:

گر به طریق معرفت، محرم جسم و جان شوى
تاج سران سروران، مفخر انس و جان شوى‏

وقف سبیل عشق کن، کشور نفس خویش را
مالک کشور ابد، زبده کن فکان شوى‏

در ظلمات نفس توست، آب حیات معرفت
گر چو خضر قدم زنى، زنده جاودان شوى‏

علّامه دوانى-  رحمه اللّه-  در شرح عقاید گفته است که: «اجماع کرده ‏اند اهل ملل ثلاث بر اثبات معاد جسمانى، و نصوص قرآنى و آیات فرقانى در مواضع متعدّده شاهد است بر آن به حیثیتى که قابل تأویل نیست، و لهذا گفته است امام رازى که جمع نمى‏ شود ایمان بما جاء به النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  با انکار حشر جسمانى. و اختلاف کرده ‏اند در آنکه حشر اجساد به اعاده بدن معدوم است بعینه یا به جمع اجزاء متفرّقه کما کانت اوّلا. اکثر متکلّمین قائلند به اوّل، و بعضى از ایشان قائلند به ثانى، و این طایفه منکر جواز اعاده معدوم‏اند، همچنان چه مذهب فلاسفه است.

پس اگر سائلى گوید که اگر ثابت شود امتناع اعاده معدوم، لازم مى ‏آید بطلان مذهب ثانى نیز. زیرا که اجزاى بدن شخص همچون بدن زید مثلا، و اگر چه او را جزء صورى نباشد، نمى ‏باشد زید الّا به شرط اجتماع خاصّ و شکل معیّن. چه اگر اجزاى بدن زید به شکل کرى باشد نه زید است. پس هرگاه که متفرّق شد اجزاى بدن او و منتفى گشت آن اجتماع خاصّ و شکل معیّن، باقى نماند بدن زید.

باز اگر اعاده کند، آیا اعاده مى‏کند آن اجتماع و شکل سابق بعینه یا اعاده نمى ‏کند بر تقدیر اوّل لازم مى‏آید اعاده معدوم، و بر تقدیر ثانى تناسخ. زیرا که معاد بعینه بدن اوّل نیست-  بنا بر آنکه اجتماع و شکل معیّن شرط بدن شخصى‏ سابق بود-  بلکه بدن ثانى مثل بدن اوّل است، و لهذا قالوا: «ما من مذهب إلّا و للتناسخ فیه قدم راسخ.» جواب گوییم که تناسخ گاهى لازم آید که بدن محشور مؤلّف از اجزاى اصلیه بدن اوّل نباشد، امّا هر گاه که اجزاى اصلى بعینها باقى باشد، ممتنع نیست اعاده تعلّق روح به او. و دلیل امتناع تناسخ دلالت مى‏ کند بر آن که تعلّق روح زید به بدنى دیگر که مخلوق از اجزاى بدن او نباشد، محال است. امّا تعلّق او به بدنى که مؤلّف از اجزاى اصلى او باشد بعینها، و مشکّل به شکلى مثل شکل اوّل باشد، پس این بعینه حشر جسمانى است، و در این شائبه تناسخ نیست. همچنان که زید از اوّل عمر تا آخر عمر شخصى واحد است، و وحدت شخصى او محفوظ است به حسب شرع و عرف، با آنکه اجزاى بدن او لحظه فلحظه به تحلیل مى‏رود، و بدل ما یتحلّل از غذا متکوّن مى‏شود.

و لهذا مؤاخذ است شرعا و عرفا بعد از تبدّل به آنچه لازم آمده بر او قبل از تبدّل، مثل اجراى حدّ بر زنا و سرق و غیر ذلک، و همچنان چه در این صورت توّهم تناسخ را مجالى نیست، سزاوار نیست توهّم تناسخ در صورت اوّل هم، و اگر چه شکل ثانى مغایر شکل اوّل است. و مؤیّد این است آنچه در حدیث وارد است که: «یحشر المتکبّرون کأمثال الذّرّ، و إنّ سنّ الکافر مثل احد، و إنّ أهل الجنّه جرد مرد مکحول.» و حاصل کلام این است که معاد جسمانى عبارت است از عود نفس به بدنى که به حسب عرف و شرع همان بدن سابق باشد، و مثل این تبدّلات و تغیّرات قدح نمى‏کند در وحدت به حسب شرع و عرف، و در بودن بدن محشور بعینه بدن سابق‏ عرفا و شرعا، و لیس ذلک من التناسخ، فإن سمّى تناسخا کان مجرّد اصطلاح».

و در حاشیه شرح تجرید ذکر کرده که: «استحاله إعاده معدوم، منافات ندارد با حشر جسمانى به مذهب متکلّمان. زیرا که ایشان قائل نیستند به انعدام جسم، بنا بر آنکه ایشان منحصر ساخته‏اند اجزاى جسم را در جواهر فرده، و نفى جزء صورى کرده‏اند. و همچنین به مذهب کسى که قائل است به آنکه حقیقت جسم صورت اتّصالى است، امّا بعینه باقى است در حالت انفصال، و امّا به مذهب کسى که اثبات جزء صورى در اجسام کرده، و قائل شده به آنکه انفصال موجب انعدام جسم مى‏شود، پس دفع منافات به آن است که بگویند که در معاد جسمانى کافى است که اجزاى مادّى بدن ثانى بعینها اجزاى مادّى بدن سابق باشد، و تبدّل صورت قادح نیست در آن، بعد از آنکه اقرب صور باشد به صورت زایله، به حیثیتى که شرع و عرف حکم کند به آنکه معاد بعینه مبتدا است.

و اینجا سؤالى مشهور هست که: اگر شخصى دیگر تناول کند، و بدن مأکول جزء بدن آکل شود، آیا این اجزاى مأکوله اعاده مى‏ کند در هر دو یا در یکى از ایشان و اوّل محال است. زیرا که لازم مى ‏آید از آن حصول شی‏ء واحد در آنى در محلّین مختلفین، و نیز هرگاه که آکل کافر باشد و مأکول مؤمن، لازم مى ‏آید تنعیم اجزاى عاصیه یا تعذیب اجزاى مطیعه، و بر تقدیر ثانى لازم مى‏آید که آکل یا مأکول معاد نشود بجمیع اجزائه.

و جواب گفته‏اند که در حشر جسمانى اعاده جمیع اجزاى اصلى کافى است، و اجزاى اصلى آن است که از منى متکوّن مى ‏شود، و از اوّل عمر تا آخر عمر باقى است، و شکّى نیست که اجزاى مأکوله فضله است در آکل نه اجزاى اصلى.

پس اگر بگویند که جایز است که اجزاى غذایى اصلى مأکول در بدن آکل مستحیل به نطفه گردد، و اجزاى اصلى بدنى دیگر شود پس عود مى‏کند، محذور مذکور جواب گفته‏اند که فساد مذکور از وقوع این لازم مى‏آید نه از امکان، و لعلّ اللّه یحفظها من أن یصیر جزءا أصلیا لبدن آخر.

و المعتزله ادّعى أنّه یجب على الحکیم حفظها عن ذلک لیتمکّن من إیصال الجزاء إلى مستحقّه.

و قال شارح المقاصد: و نحن نقول: لعلّه یحفظها عن التفرّق، فلا یحتاج إلى إعاده الجمع و التألیف، بل إنّما یعاد إلى الحیاه و الصوره و الهیئه.»، انتهى کلامه.

قال المحقّق القونوى فی فکّ ختم فصّ العزیرى:«» «سانبّه الآن على احکام القدره فی انواع المعاد، و ما اظهر اللّه فی حال عزیر-  علیه السلام-  منها. فأقول: المعاد یقع على ضروب متعدّده: أحدها: إعاده الصوره المرکّبه من اجزاء مخصوصه بعد افتراق تلک الاجزاء، و جمعها على نحو هیئتها الأولى، و إعدادها لاتّصال روحها بها، اتّصال تدبیر مقوّم لتلک الصوره، و ممکّن إیّاها من التصرّف الذى یقتضیه استعدادها، و استعداد الروح من حیثها فی جلب المنافع و دفع المضارّ الخصّیصین تلک الصوره و روحها، و إلى هذا النوع الإشاره بقوله: أَ یَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ بَلى‏ قادِرِینَ عَلى‏ أَنْ نُسَوِّیَ بَنانَهُ. و نحو ذلک ممّا أشار إلیه الشریعه بأنّ تلک الاجزاء المحفوظه فی معادنها إلى حین ورود الأمر بعودها إلى محلّ اجتماعها بالموجبات المقتضیه اجتماعها اوّلا، لکنّ الاجتماع الاوّل موقوف على تعیّن«» الاجزاء من الکلّیات، و هذا الاجتماع تألیف من أجزاء موجوده متعیّنه، و لذلک قال سبحانه: وَ هُوَ الَّذِی یَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یُعِیدُهُ وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ.«» لأنّ إعاده التألیف من الأجزاء الموجوده المتعیّنه أهون من إنشاء آخر، هى مستهلکه الوجود فی الکلّیات، ثمّ الشروع فی تألیفها، و قوله تعالى: هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ، إنّما هو بالنسبه إلى نفس القضیه من حیث هى، لا بالنظر إلى الحقّ فإنّه سبحانه، لا یصعب و لا یعتاض علیه شی‏ء.

و النوع الآخر من الإعاده، هو بطریق حراسته«» الصوره المرکّبه من انفکاک أجزائها مع مفارقه الروح لها، لعدم استعداد الصوره لقیام الحیاه بها، المستلزمه لإقبال الروح على تدبیر تلک الصوره، و مثل هذا الروح لکماله، اکتسب للصوره«» زمان تدبیره لها، صفه من صفات البقاء الذى یقتضیه ذاته، فإنّ البقاء صفه ذاتیه للأرواح، و أیضا: فإنّ إعراض الروح تدبیر الصوره التی فارقها، و إقباله على تدبیر مظهر آخر و استغراقه فیه، حتّى استلزم ذلک الإعراض انفکاک أجزاء تلک الصوره و تحلّلها، انّما ذلک لضعفه و عجزه عن الجمع بین ملاحظه عالم الدنیا و العالم الذى انتقل الیه.

و أمّا انتقال«» هذه الأرواح المقدّسه الکلّیه الکامله، فإنّها لا یشغلها شأن عن شأن، و لا یحجبها عالم عن عالم. لأنّها لیست محبوسه فی البرزخ، بل لها التمکّن من الظهور فی هذا العالم متى شاءت، فلم یعرض عن هذا العالم بکلّ وجه، و قد تحقّقنا ذلک و شاهدناه، و رأینا جماعه قد شاهدوا ذلک، و کان شیخنا-  قدّس اللّه روحه-  یجتمع بالنبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و من شاء ممّن هذه صفته من المنتقلین إلى الدار الآخره متى شاء من لیل أو نهار، جرّبت ذلک غیر مرّه.

و هذا النوع هو الذى أشار إلیه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بقوله: «إنّ اللّه حرّم على الأرض أن یأکل أجساد الأنبیاء»، و موجبه ما قلت من برکه مصاحبه الروح المقدّس ذلک الجسد، و اکتسابه صفه من صفات بقائه، مع عدم إعراضه عنه بالکلّیه بعد مفارقه حاله تدبیره له. فمثل هذا الجسد المحروس من الانفکاک متى أیّد«» بقوّه و أمر یکتسبه«» ضربا من الاعتدال، اتّصلت من الحیاه و استعدّ لعود إقبال الروح علیه بالتدبیر، و هذا النوع من الإعاده عزیر علیه السلام.

و النوع الآخر من الاعاده، هو أنّ الصوره المرکّبه و إن انفکّت أجزاؤها و تحلّلت‏ الأعراض اللازمه لها، فإنّ جواهرها محفوظه عند اللّه فی عالم من عوالمه، یشهده أهل الکشف فی أمر حامل لها، هو المعبّر عنه بعجب الذّنب، و هو نفس جسمیه ذلک الصوره، لکن من حیث قیام الروح الحیوانى و جمیع قواه المزاجى بذلک الجزء الجسمانى. فمتى شاء الحقّ إعادتها، ضمّ إلى تلک القوى و جواهر تلک الأجزاء الجسمانیه، أعراض الملائمه لها، شبیهه بالأعراض المتقدّمه التی کانت حامله لها، فالتأمت بها على نحو ما کانت علیه أو على نحو ما یقتضیه الوقت و الحال الحاضر، و خاصیه هذا الاجتماع الثانی، و ما یتّصل به من نتائج الصفات و الاحوال و الافعال الناتجه من الاجتماع الاوّل و لتدبیر المقدّم، و من هذا القبیل کان اعاده حمار عزیر علیه السلام. و لهذا قال سبحانه: وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ کَیْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَکْسُوها لَحْماً.«» و أظهره اللّه فی هذا المقام ثلاثه امور حاصره لاقسام الحفظ: أحدها: حفظ الصوره المعهود سرعه تغیّرها و عدم بقائها فحرسها عن التغیّر و إبقاها«» على ما کانت علیه، و هذا کان شأن طعام عزیر و شرابه.

و الصوره الثانیه: حفظ صورته من التحلیل و انفکاک الأجزاء مع اعراض الروح المدبّر لصورته، کما نبّهت علیه من الموجبات المذکوره.

و الصوره الثالثه: حفظ جواهر صوره حماره-  و إن تحلّلت أجزاؤها-  ثمّ أنشأ أعراضا آخر حامله لتلک الجواهر شبیهه بالاعراض المتقدّمه، و تمّ الأمر و انحصرت الأقسام. فافهم، فهذا هو سرّ حال العزیرى» قال فی الباب الرابع و الستّین من الفتوحات: «اعلم أنّ الناس اختلفوا فی الإعاده، من المؤمنین القائلین بحشر الاجسام. و لم نتعرّض لمذهب من یحمل الإعاده، و النشأه الآخره على امور عقلیه، غیر محسوسه. فإنّ ذلک على خلاف ما هو الأمر علیه. لأنّه جهل أنّ ثمّ نشأتین: نشأه الاجسام، و نشأه الأرواح و هى النشأه المعنویه. فأثبتوا المعنویه و لم یثبتوا المحسوسه. و نحن نقول بما قاله هذا المخالف،من إثبات النشأه الروحانیه المعنویه، لا بما خالف فیه، فإنّه نقصه علم ما فهمه غیره من إثبات الحشر المحسوس فی الاجسام المحسوسه، و المیزان المحسوس، و الصراط المحسوس، و النار و الجنّه المحسوستین. کلّ ذلک حقّ، و أعظم فی القدره.

و فی علم الطبیعه بقاء الأجسام الطبیعیه فی الدارین إلى غیر مدّه متناهیه، بل مستمرّه الوجود، و إنّ الناس ما عرفوا من الطبیعه إلّا قدر ما اطّلعهم الحقّ علیه من ذلک، ما ظهر«» لهم فی مدد حرکات الأفلاک و الکوالب السبعه. و لهذا جعلوا العمر الطبیعى مائه و عشرین سنه الذى اقتضاه هذا الحکم. فاذا زاد الإنسان على هذه المدّه وقع فی «العمر المجهول» و إن کان من الطبیعه، و لم یخرج عنها، و لکن لیس فی قوّه علمه أن یقطع علیه بوقت مخصوص، و کما زاد على العمر الطبیعى سنه و اکثر، جاز أن یزید على ذلک آلافا من السنین، و جاز أن یمتدّ عمره دائما. و لو لا أنّ الشرع عرّف بانقضاء مدّه هذه الدار، و أنّ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ،«» و عرّف بالإعاده، و عرّف بالدار الآخره، و عرّف بأنّ الإقامه فیها، فی النشأه الآخره، إلى غیر نهایه، ما عرفنا ذلک، و ما خرجنا فی کلّ حال من موت و إقامه و بعث آخر«»، و نشأه اخرى، و جنان و نعیم و نار و عذاب، بأکل محسوس و شرب محسوس و نکاح محسوس و لباس على المجرى الطبیعى.

فعلم اللّه أوسع و أتمّ، و الجمع بین العقل و الحسّ و المعقول و المحسوس أعظم فی القدره، و أتمّ فی الکمال الإلهى، لیستمرّ له-  سبحانه-  فی کلّ صنف من الممکنات حکم «عالم الغیب و الشهاده»، و یثبت حکم «الاسم الظاهر و الباطن» فی کلّ صنف.

فإن فهمت فقد وفّقت و تعلم أنّ العلم الذى اطّلع علیه النبیّون و المؤمنون من قبل الحقّ، أعمّ تعلّقا من علم المتفرّدین بما یقتضیه العقول مجرّده عن الفیض الإلهى. فالأولى بکلّ ناصح نفسه الرجوع إلى ما قالته الأنبیاء و الرسل على الوجهین‏ المعقول و المحسوس. إذا لا دلیل للعقل یحیل ما جاءت به الشرائع، على تأویل مثبتى المحسوس من ذلک و المعقول، و الإمکان باق حکمه، و المرجّح موجود فبما ذا یحیل و ما أحسن قول القائل [شعر]:

زعم المنجّم و الطبیب کلاهما
لا تبعث الأجسام، قلت إلیکما

إن صحّ قولکما فلست بخاسر
أو صحّ قولى، فالخسار علیکما

قوله: «فالخسار علیکما» یرید حیث لم یؤمنوا بظاهر ما جاءتهم به الرسل، علیهم السلام.

و قوله: «فلست بخاسر» فإنّى مؤمن أیضا بالامور المعقوله مثلکم، و زدنا علیکم بأمر آخر لم تؤمنوا أنتم به، و لم یرد القائل به أنّه یشکّ بقوله: «إن صحّ» و إنّما ذلک على مذهبک-  أیّها المخاطب-  و هذا یستعمل مثله کثیرا. فتدبّر کلامى، و ألزم الایمان نفسک، تربح و تسعد إن شاء اللّه تعالى و بعد أن تقرّر هذا، فاعلم أنّ الخلاف الذى وقع بین المؤمنین القائلین فی ذلک بالحسّ و المحسوس، إنّما راجع إلى کیفیه الإعاده. فمنهم من ذهب إلى أنّ الإعاده تکون فی الناس مثل ما بدأ لهم بنکاح و تناسل، و ابتدأ خلق من طین و نفخ، کما جرى من خلق آدم و حوّا و سایر البنین، من نکاح و اجتماع إلى آخر مولود فی العالم البشرى الانسانى، و کلّ ذلک فی زمان صغیر و مدّه قصیره على حسب ما یقدّره الحقّ تعالى. هکذا زعم الشیخ ابو القاسم بن قسّى فی «خلع النعلین» له قوله تعالى: کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ.«» فلا أدرى هل هو مذهبه أو هل قصد شرح المتکلّم به، و هو خلقه اللّه«» الذى جاء بذلک الکلام، فکان من الاثنین«». و منهم من قال بالخبر المروىّ: «إنّ السماء یمطر مطرا شبه المنى، یلحض به الارض»، فتنشأ منه النشأه الآخره.

و أمّا قوله تعالى عندنا: کَما بَدَأَکُمْ تَعُودُونَ هو قوله: وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَهَ وَ لَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَهَ«» و قوله: کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا.«» و قد علمنا أنّ النشأه الاولى أوجدها اللّه تعالى على غیر مثال سبق، فهذه«» النشأه الآخره یوجدها اللّه على غیر مثال سبق، مع کونها محسوسه بلا شکّ. و قد ذکر رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  من صفه نشأه أهل الجنّه و النار ما یخالف ما هى علیه هذه النشأه الدنیا. فعلمنا أنّ ذلک راجع إلى عدم مثال سابق ینشأها علیها، و هو أعظم فی القدره.

و أمّا قوله: وَ هُوَ أَهْوَنُ عَلَیْهِ فلا یقدح فیما قلناه. فإنّه لو کانت النشأه الاولى عن اختراع: فکّر و تدرّر و نظر إلى أن خلق أمرا، فکانت إعادته إلى أن یخلق خلقا آخر ممّا یقارب ذلک، و یزید علیه، أقرب للاختراع و الاستحضار فی حقّ من یستفید الامور بفکره. و اللّه منزّه عن ذلک و متعال علوّا کبیرا. فهو الذى یفید العالم و لا یستفید، و لا یتجدّد له علم بشى‏ء، بل هو عالم بتفصیل بما لا یتناهى بعلم کلّى.فعلم التفصیل فی علم الإجمال. و هکذا ینبغی بجلال اللّه أن یکون.

ینشى‏ء اللّه النشأه الآخره على «عجب الذّنب»«» الذى یبقى من هذه النشأه الدنیا، و هو أهلها. فعلیه ترکّب النشأه الآخره. فأمّا أبو حامد، فرأى أنّ «العجب» المذکور فی الخبر أنّه «النّفس»، و علیها تنشأ النشأه الآخره.

و قال غیره-  مثل ابى زید الرّقراقى- : هو جوهر فرد، یبقى من هذه النشأه الدنیا لا یتغیّر، علیه تنشأ النشأه الاخرى. و کلّ ذلک محتمل، و لا یقدح فی شی‏ء من الاصول، بل کلّها توجیهات معقوله یحتمل کلّ توجیه. منها أن یکون مقصودا. و الذى وقع به الکشف الذى لا شکّ فیه أنّ المراد بعجب الذّنب ما هو تقوم علیه النشأه، و هو لا یبلى، أى لا یقبل البلى.

فإذا أنشأ اللّه النشأه الآخره و سوّاها و عدّلها، و إن کانت هى الجوهر بأعیانها،فإنّ الذوات الخارجه إلى الوجود من العدم لا ینعدم أعیانها بعد وجودها، و لکن یختلف فیها الصور بالامتزاجات. و الامتزاجات التی تعطى هذه الصور أعراض یعرض لها بتقدیر «العزیز العلیم»، فإذا تهیّأت هذه الصوره کانت کالحشیش المحترق«» و هو الاستعداد لقبول الأرواح، کاستعداد الحشیش بالناریه التی فیه لقبول الاشتعال، و الصور البرزخیه، کالسّرج مشتعله بالأرواح التی فیها، فینفخ إسرافیل «نفخه واحده»، فتمرّ تلک النفخه على تلک الصور البرزخیه فیطفئها، فتمرّ النفخه التی تلیها و هى الاخرى إلى الصوره المستعدّه للاشتعال-  و هی النشأه الاخرى-  فتشتعل بأرواحها، فَإِذا هُمْ قِیامٌ یَنْظُرُونَ. فیقوم تلک الصور أحیاء ناطقه بما ینطّقها اللّه به. فمن ناطق بالحمد للّه، و من ناطق یقول: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا«» و من ناطق یقول: «سبحان من أحیانا بعد ما أماتنا و إلیه النشور». و کلّ ناطق ینطق بحسب علمه، و ما کان علیه، و نسى حاله فی البرزخ، و یتخیّل أنّ ذلک الذى کان فیه منام، کما تخیّله المستیقظ، و قد کان حین مات و انتقل إلى البرزخ کان المستیقظ«» هناک، و أنّ الحیاه الدنیا کانت له کالمنام.

و فی الآخره یعتقد فی أمر الدنیا و البرزخ، أنّه فی منام و أنّ الیقظه الصحیحه هى التی هو علیها فی الدار الآخره. و هو فی ذلک الحال یقول: إنّ الإنسان فی الدنیا کان فی منام. ثمّ انتقل بالموت إلى البرزخ. فکان فی ذلک بمنزله من یرى فی المنام أنّه استیقظ فی النوم. ثمّ بعد ذلک فی النشأه الآخره، هى الیقظه التی لا نوم فیها، و لا نوم بعدها لأهل السعاده. لکن لأهل النار فیها لاحثهم ، کما قدّمنا. و قد قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «النّاس نیام فإذا ماتوا انتبهوا» . فالدنیا بالنسبه الى البرزخ نوم و منام. فإنّ البرزخ أقرب الى أمر الحقّ، فهو أولى بالیقظه. و البرزخ بالنظر الى النشأه الاخرى، یوم القیامه منام. فاعلم ذلک‏ فإذا أقام الناس و مدّت الأرض، و انشقّت السماء، و انکدرت النجوم، و کوّرت الشمس، و خسف القمر، و حشرت الوحوش، و سجّرت البحار، زوّجت النفوس بأبدانها، و نزلت الملائکه على أرجاها-  أعنى أرجاء السماوات-  و أتى ربّنا فی ظلل من الغمام، و نادى المنادى: یا أهل السعاده فأخذ منهم الثلاث الطوائف الذین ذکرناهم، و خرج العنق من النار، فقبض الثلاث الطوائف الذى ذکرناهم، و ماج الناس، و اشتدّ الحرّ، و ألجم الناس العرق، و عظم الخطب، و جلّ الأمر و کانت البهت-  فلا تسمع إلّا همسا- ، و جی‏ء بجهنّم، و طال الوقوف بالناس، و لم یعلموا ما یرید الحقّ بهم، فقال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «فیقول الناس بعضهم لبعض: تعالوا ننطلق إلى أبینا آدم، فنسأله أن یسأل اللّه لنا أن یریحنا ممّا نحن فیه، فقد طال وقوفنا».

فیأتون إلى آدم فیطلبون منه ذلک. فیقول آدم-  علیه السلام- : «إنّ اللّه تعالى قد غضب الیوم، لم یغضب قبله و لن یغضب بعده مثله» و ذکر خطیئته. فیستحیى من ربّه أن یسأله.

فیأتون إلى نوح-  علیه السلام-  بمثل ذلک. فیقول لهم مثل ما قال آدم، و یذکر دعوته على قومه، و قوله: «وَ لا یَلِدُوا إِلَّا فاجِراً کَفَّاراً» لا نفس دعائه علیهم، من کونه دعاء.

ثمّ یأتون إلى إبراهیم-  علیه السلام-  بمثل ذلک. فیقولون له مثل مقالتهم لمن تقدم. فیقول کما قال من تقدّم، و یذکر کذباته الثلاثه. ثمّ یأتون إلى موسى و عیسى، و یقولون لهم کما قالوا لآدم، فیجیبون«» کما أجاب آدم.

فیأتون إلى محمّد-  علیه و علیهم الصلاه و السلام-  و هو سیّد الناس یوم القیامه. فیقولون له کما قالوا للأنبیاء. فیقول محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «أنا لها» و هو المقام المحمود الذى وعده اللّه یوم القیامه. فیأتى و یسجد، و یحمداللّه بمحامد، یلهمه اللّه تعالى إیّاها فی ذلک الوقت، لم یکن یعلمها قبل ذلک. ثمّ یشفع إلى ربّه أن یفتح باب الشفاعه للخلق. فیفتح اللّه ذلک الباب. فیأذن فی الشفاعه للملائکه و الرسل. و مع هذا تأدّب-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و قال: «أنا سیّد النّاس»، و لم یقل: سیّد الخلائق، فیدخل الملائکه فی ذلک، مع ظهور سلطانه فی ذلک الیوم على الجمیع. فإنّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  جمع له بین مقامات الأنبیاء کلّهم، و لم یکن له ظهر له على الملائکه ما ظهر لآدم-  علیه السلام-  علیهم، فی اختصاصه بعلم الأسماء کلّها. فإذا کان فی ذلک الیوم افتقر إلیه الجمیع: من الملائکه و الناس، من آدم فمن دونه، فی فتح باب الشفاعه، و إظهار ما له من الجاه عند اللّه، إذا کان القهر الإلهى و الجبروت الاعظم قد أخرس الجمیع، و کان هذا المقام مثل مقام آدم و أعظم فی یوم اشتدّت الحاجه فیه إلیه مع ما ذکر من الغضب الإلهى الذى تجلّى فیه الحقّ فی ذلک الیوم، و لم یظهر مثل هذه الصفه فیما جرى قضیه آدم. فذکر«» بالمجموع، على عظم قدره-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  حیث أقدم-  مع هذه الصفه الغضبیه الإلهیه-  على مناجاه الحقّ فیما سئل فیه.

فأجابه الحقّ-  سبحانه-  فعلّقت الموازین، و نشرت الصحف، و نصب الصراط، و بدى‏ء بالشّفاعه. فأوّل ما شفعت الملائکه ثمّ النبیّون ثمّ المؤمنون، و بقى أرحم الراحمین.

هنا تفصیل عظیم لطول«» الکلام فیه، فإنّه مقام عظیم، غیر أنّ الحقّ یتجلّى فی ذلک الیوم. فیقول: «لتتبع کلّ امّه ما کانت تعبد» حتّى تبقى هذه الامّه، و فیها منافقوها. فیتجلّى لهم الحقّ فی أدنى صوره من الصوره التی کان تجلّى لهم فیها، قبل ذلک، فیقول: «أنا ربّکم» فیقولون: «نعوذ باللّه منک هذا نحن منتظرون حتّى یأتینا ربّنا». فیقول لهم-  جلّ و علا- : «هل بینکم و بینه علاقه تعرفونه بها» فیقولون: «نعم» فتحول«» لهم فی الصوره التی عرفوه فیها بتلک العلامه. فیقولون: «أنت ربّنا»فیأمرهم بالسجود. فلم یبق من کان یسجد إلّا سجد. و من کان یسجد اتّقاء و ریاء، جعل اللّه ظهره طبقه من نحاس: کلّما أراد أن یسجد خرّ على قفاه، و ذلک قوله:«» یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا یَسْتَطِیعُونَ…، وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ یعنى فی الدنیا. «و الساق التی کشفت لهم» عباره عن أمر عظیم من أهوال یوم القیامه. یقول العرب: «کشفت الحرب عن ساقها» إذا اشتدّ الحرب و عظم أمرها. و کذلک الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ«» أى دخلت الأهوال و الأمور العظام، بعضها فی بعض، یوم القیامه.

فإذا وقعت الشفاعه، و لم یبق فی النار مؤمن شرعى أصلا، و لا من عمل عملا مشروعا من حیث ما هو مشروع بلسان نبىّ، و لو کان مثقال حبّه من خردل فما فوق ذلک فی الصّغر، إلّا خرج بشفاعه النبیّین و المؤمنین. و بقى أهل التوحید الذین عملوا التوحید بالأدلّه العقلیه، و لم یشرکوا باللّه شیئا، و لا آمنوا إیمانا شرعیا، و لم یعملوا خیرا قطّ، یعنى من حیث ما اتّبعوا فیه نبیّا من الأنبیاء فلم یکن عندهم ذرّه من ایمان فما دونها، فیخرجهم «أرحم الراحمین». و ما عملوا خیرا قطّ، یعنى مشروعا من حیث ما هو مشروع. و لا خیر أعظم من الایمان، و ما عملوه.

و هذا حدیث عثمان بن عفّان فی الصحیح لمسلم بن الحجّاج، قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «من مات و هو یعلم و لم یقل:-  و هو یؤمن-  أنّه لا إله إلّا اللّه دخل الجنّه». و لا قال: «یقول»، بل أفرد «العلم». ففى هؤلاء تسبق عنایه اللّه تعالى فی النار. فإنّ النار بذاتها لا تقبل تخلید موحّد للّه، بأىّ وجه کان، و أتمّ وجوهه الایمان عن علم. فجمع بین العلم و الایمان.

فإن قلت: «فإنّ إبلیس یعلم أنّ اللّه واحد» قلنا: صدقت و لکنّه أوّل من سنّ الشرک، فعلیه إثم المشرکین، و إثمهم لا یخرجون من النار. هذا إذا ثبت أنّه مات موحّدا و ما یدریک لعلّه مات مشرکا لشبهه طرأت علیه فی نظره. و قد تقدّم الکلام‏ فی هذه المسأله فیما مضى من الأبواب. فإبلیس لیس بخارج من النار. فاللّه یعلم أىّ ذلک کان.

و هنا علوم کثیره، و فیه طول یخرجنا عن المقصود من الاختصار إیرادها، و لکن مع هذا فلا بدّ أن أذکر«» نبذه من کلّ موطن من مواطن القیامه: کالعرض، و أخذ الکتب، و الموازین، و الصراط، و الأعراف، و ذبح الموت، و المأدبه التی تکون فی میدان الجنّه. فهذه سبعه مواطن لا غیر. و هى امّهات السبعه الابواب التی للنار، و السبعه«» التی للجنّه. فإنّ الباب الثامن الذى هو لجنّه الرؤیه، و هو الباب المغلق الذى فی النار، و هو باب الحجاب، فلا یفتح أبدا. فإنّ أهل النار محجوبون عن ربّهم الأوّل: موطن العرض. اعلم أنّه قد ورد فی الخبر: أنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  سئل عن قوله تعالى:«» فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً فقال:«» «ذلک العرض. یا عایشه من نوقش الحساب عذّب». و هو مثل عرض الجیش، أعنى عرض الأعمال، لأنّها لون أهل الموقف، و اللّه الملک. فیعرف المجرمون بسیماهم، کما یعرف الأجناد هنا بزیّهم.

الثانی: الکتب، قال اللّه تعالى:«» اقْرَأْ کِتابَکَ کَفى‏ بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیباً و قال:«» فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِیَمِینِهِ فَسَوْفَ یُحاسَبُ حِساباً یَسِیراً و هو المؤمن السعید: وَ أَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتابَهُ بِشِمالِهِ«» و هو المنافق الشقىّ، فإنّ الکافر لا کتاب له، و المنافق سئل«» عنه «الإیمان»، و ما أخذ منه «الإسلام». فقیل فی المنافق إِنَّهُ کانَ لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ«». فیدخل فیه المعطّل و المشرک و المتکبّر على اللّه. و لم یتعرّض للإسلام، فإنّ المنافق ینقاد ظاهرا لیحفظ أهله و ماله و دمه و یکون فی باطنه‏ واحدا من هؤلاء الثلاثه.

و إنّما قلنا: إنّ هذه الآیه تعمّ الثلاثه، فإنّ قوله: لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ معناه لا یصدّق باللّه، و الذین لا یصدّقون باللّه هم طائفتان: طائفه لا تصدّق بوجود اللّه و هم المعطّله-  و طائفه لا تصدّقون«» بتوحید اللّه-  و هم المشرکون-  و قوله: الْعَظِیمِ فی هذه الآیه، یدخل فیها المتکبّر على اللّه، فإنّه لو اعتقد عظمه اللّه التی یستحقّها من تسمّى باللّه، لم یتکبّر علیه. و هؤلاء الثلاثه مع هذا المنافق الذى یتمیّز«» عنهم بخصوص وصف هم أهل النار الذین هم أهلها.

و أمّا من اوتى کتابه وراء ظهره فهم الذین اوتوا الکتا واحدا من هؤلاء الثلاثه.

و إنّما قلنا: إنّ هذه الآیه تعمّ الثلاثه، فإنّ قوله: لا یُؤْمِنُ بِاللَّهِ الْعَظِیمِ معناه لا یصدّق باللّه، و الذین لا یصدّقون باللّه هم طائفتان: طائفه لا تصدّق بوجود اللّه و هم المعطّله-  و طائفه لا تصدّقون بتوحید اللّه-  و هم المشرکون-  و قوله: الْعَظِیمِ فی هذه الآیه، یدخل فیها المتکبّر على اللّه، فإنّه لو اعتقد عظمه اللّه التی یستحقّها من تسمّى باللّه، لم یتکبّر علیه. و هؤلاء الثلاثه مع هذا المنافق الذى یتمیّز عنهم بخصوص وصف هم أهل النار الذین هم أهلها.

و أمّا من اوتى کتابه وراء ظهره فهم الذین اوتوا الکتاب، فنبذوه وراء ظهورهم، و اشتروا به ثمنا قلیلا. فإذا کان یوم القیامه قیل له: «خذ من وراء ظهرک» أى الموضع الذى نبذته فیه فی حیاتک الدنیا. فهو کتابه المنزل علیهم لا کتاب الأعمال، فإنّه حین نبذه وراء ظهره، ظَنَّ أَنْ لَنْ یَحُورَ، أى تیقّن. قال الشاعر: «فقلت لهم: ظنّوا بألفى مدجّج»، أى تیقّنوا. ورد فی الصحیح: «یقول اللّه له یوم القیامه: أ ظننت أنّک ملاقىّ» و قال تعالى: وَ ذلِکُمْ ظَنُّکُمُ الَّذِی ظَنَنْتُمْ بِرَبِّکُمْ أَرْداکُمْ.

الثالث: الموازین، فیضع الموازین لوزن الأعمال، فیجعل فیها الکتب بما عملوا، و آخر ما یضع فی «المیزان» قول الإنسان: «الحمد للّه» و لهذا قال النبىّ-  علیه الصلاه و السلام- : «الحمد للّه تملأ المیزان» فإنّه یلقى فی «المیزان» جمیع أعمال العباد إلّا کلمه «لا إله إلّا اللّه» فیبقى من ملئه «تحمیده» من الخیر، فیجعل فیمتلئ بها. و إنّ کفّه میزان کلّ أحد بقدر عمله، من غیر زیاده و لا نقصان، و کلّ ذکر و عمل یدخل المیزان إلّا «لا إله إلّا اللّه» کما قلنا.

و سبب ذلک أنّ کلّ عمل خیر له مقابل من ضدّه، فیجعل هذا الخیر فی‏موازنته، و لا یقابل «لا إله إلّا اللّه» إلّا الشرک. و لا تجمع«» توحید و شرک فی میزان أحد، لأنّه إن قال: «لا إله إلّا اللّه» معتقدا لها فما أشرک، و إن أشرک فما اعتقد «لا إله إلّا اللّه». فلمّا لم یصحّ الجمع بینهما، لم یکن لکلمه «لا إله إلّا اللّه» ما یعادلها فی الکفّه الاخرى یرجّحها شی‏ء. فلهذا لا یدخل «المیزان».

و أمّا المشرکون فلا نقیم لهم یوم القیامه وزنا، و أمّا «صاحب السّجلّات» فإنّه شخص لم یعمل خیرا قطّ إلّا أنّه تلفّظ یوما، یکلّم«» «لا إله إلّا اللّه» مخلصا، فیوضع له فی مقابله التسعه و التسعین سجلّا من أعمال الشرّ، کلّ سجلّ منها کما بین المشرق و المغرب. و ذلک لأنّه ما له عمل خیر غیرها. فترجّح کفّتها بالجمیع و تطیش السّجلّات، فیتعجّب من ذلک، و لا یدخل الموازین إلّا أعمال الجوارح، شرّها و خیرها: السمع و البصر و اللسان و الید و البطن و الفرج و الرجل. و أمّا الأعمال الباطنه، فلا یدخل المیزان المحسوس. لکن یقام فیها «العدل» و هو المیزان الحکمى المعنوى: فمحسوس لمحسوس، و معنى لمعنى. یقابل کلّ شی‏ء بمثله. فلهذا یوزن الأعمال من حیث ما هى مکتوبه.

الرابع: الصراط، و هو الصراط المشروع الذى کان هنا معنى نصب هنالک محسوسا. یقول اللّه تعالى لنا: وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ. و لمّا تلا رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  هذه الآیه، خطّ خطّا، و خطّ عن جنبتیه خطوطا هکذا: و هذا هو صراط التوحید و لوازمه و حقوقه. قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «امرت أن اقاتل النّاس حتّى یقولوا: لا إله إلّا اللّه فإذا قالوها عصموا منّى دماؤهم و أموالهم، إلّا بحقّ‏ الإسلام و حسابهم على اللّه تعالى». أراد بقوله: «و حسابهم على اللّه» أن لا یعلم أنّهم قالوها معتقدین لها إلّا اللّه. فالمشرک لا قدم له على صراط التوحید، و له قدم على صراط الوجود. و المعطّل لا قدم له على صراط الوجود. فالمشرک ما وحّد اللّه هنا.

فهو من الموقف إلى النار مع المعطّله، و من هو من أهل النار الذین هم اهلها إلّا المنافقین فلا بدّ لهم أن ینظروا إلى الجنّه و ما فیها من النعیم فیطمعون. فذلک نصیبهم من نعیم الجنان. ثمّ یصرفون إلى النار. و هذا من عدل اللّه. فقوبلوا بأعمالهم.

و الطائفه التی لا تخلد فی النار، إنّما تمسک و تسأل و تعذّب على الصراط، و الصراط على متن جهنّم غابت فیها، و الکلالیب التی فیها، بها یمسکهم اللّه، و لمّا کان الصراط فی النار و ما ثمّ طریق الى الجنّه إلّا علیه، قال تعالى: وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها کانَ عَلى‏ رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا. و من عرف معنى هذا القول، عرف مکان جهنّم ما هو و لو قاله النبىّ لمّا سئل عنه لقلّته. فما سکت عنه، و قال فی الجواب: «فی علم اللّه» إلّا بامر إلهى. فإنّه ما ینطق عن الهوى، و ما هو من امور الدنیا. فسکوتنا عنه هو الأدب.

و قد أتى فی صفه الصراط: «أنّه أدقّ من الشّعر، و أحدّ من السّیف». و کذا هو علم الشریعه فی الدنیا. لا یعلم وجه الحقّ فی المسأله عند اللّه، و لا من هو المصیب من المجتهدین بعینه و لذلک تعبّدنا بغلبات الظنون، بعد بذل المجهود فی طلب الدلیل، لا فی المتواتر، و لا فی خبر الواحد الصحیح المعلوم، فإنّ المتواتر و إن أفاد العلم، فإنّ العلم المستفاد من التواتر إنّما هو عین هذا اللفظ، أو العلم أنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال أو عمل، و مطلوبنا بالعلم ما یفهم من ذلک القول و العمل حتّى یحکم فی المسأله عن القطع، و هذا لا یوصل إلیه إلّا بالنصّ الصریح المتواتر، و هذا لا یوجد إلّا نادرا، مثل قوله تعالى: تِلْکَ عَشَرَهٌ کامِلَهٌ فی کونها عشره خاصّه. فحکما بالشرع أدقّ من الشعر و أحدّ من السیف فی الدنیا.

فالمصیب للحکم واحد لا بعینه، و الکلّ مصیب للأجر. فالشرع هنا هو الصراط المستقیم، و لا یزال فی کلّ رکعه من الصلاه یقول: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ«». فهو أحدّ من السیف و أدقّ من الشعر. فظهوره فی الآخره محسوسا أبین و أوضح من ظهوره فی الدنیا، إلّا لمن دعا إلى اللّه على بصیره، أى على علم و کشف، و قد ورد فی الخبر: «أنّ الصّراط یظهر یوم القیامه، متنه للأبصار على قدر نور المارّین علیه، فیکون دقیقا فی حقّ قوم، و عریضا فی حقّ قوم» . یصدّق هذا الخبر قوله تعالى:«» نُورُهُمْ یَسْعى‏ بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَ بِأَیْمانِهِمْ و السعى مشى، و ما ثمّ طریق إلّا الصراط، و إنّما قال: «بأیمانهم» لأنّ المؤمن فی الآخره لا شمال له، کما أنّ الکافر لا یمین له. هذا بعض أحوال ما یکون على الصراط.

و أمّا الکلالیب و الخطاطیف، و الحسک-  کما ذکرنا-  هى من صور أعمال بنى آدم. تمسکهم أعمالهم تلک على الصراط: فلا ینتهضون إلى الجنّه، و لا یقعون فی النار حتّى یدرکهم الشفاعه و العنایه الإلهیه، کما قرّرنا. فمن تجاوز هنا، تجاوز اللّه عنه هناک و من شدّد على هذه الامّه، شدّد اللّه علیه، و إنّما هى أعمالکم تردّ علیکم.

فالتزموا مکارم الأخلاق، فإنّ اللّه تعالى غدا یعاملکم بما عاملتم به عباده، کان ما کان، و کانوا ما کانوا الخامس: الأعراف، و أمّا «الأعراف» فسور بین الجنّه و النار، «باطنه فیه الرحمه» و هو ما یلی الجنّه منه، و ظاهره من قبله العذاب» و هو ما یلی النار منه. یکون علیه من تساوت کفّتا میزانه. فهم ینظرون إلى النار، و ینظرون إلى الجنّه. و ما لهم رجحان بما یدخلهم اللّه أحد الدارین. فإذا دعوا إلى السجود-  و هو الذى یبقى یوم القیامه من التکلیف-  فیسجدون، فیرجّح میزان حسناتهم، فیدخلون الجنّه. و قد کانوا ینظرون إلى النار بما لهم من السیّئات، و ینظرون إلى الجنّه بما لهم من الحسنات،و یرون من رحمه اللّه فیطمعون. و سبب طمعهم أیضا، أنّهم من أهل «لا إله إلّا اللّه» و لا یرونها فی میزانهم، و یعلمون إِنَّ اللَّهَ لا یَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّهٍ.«» و لو جاءت ذرّه لإحدى الکفّتین لرجّحت بها، لأنّهما فی غایه الإعتلال. فیطمعون فی کرم اللّه و عدله، و أنّه لا بدّ أن یکون لکلمه «لا إله إلّا اللّه» عنایه بصاحبها، فظهر«» لها أثر علیهم. یقول-  عزّ و جلّ-  فیهم:«» وَ عَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ یَعْرِفُونَ کُلًّا بِسِیماهُمْ وَ نادَوْا أَصْحابَ الْجَنَّهِ أَنْ سَلامٌ عَلَیْکُمْ لَمْ یَدْخُلُوها وَ هُمْ یَطْمَعُونَ. کما نادوا أیضا:«» إِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ قالُوا: رَبَّنا لا تَجْعَلْنا مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ و الظلم هنا الشرک لا غیر.

السادس: ذبح الموت، و إن کانت نسبیه ، فإنّ اللّه یظهره یوم القیامه فی صوره «کبش أملح». و ینادى: «یا أهل الجنّه» فیبشّرون، و ینادى: «یا أهل النار» فیبشّرون ، و لیس فی النار فی ذلک الوقت، إلّا أهلها «الذین هم أهلها». فیقال للفریقین: «أ تعرفون هذا»-  و هو بین الجنّه و النار-  فیقولون: «هو الموت». و یأتی یحیى-  علیه السلام-  و بیده الشّفره ، و یذبحه. و ینادى منادیا: «یا أهل الجنّه خلود فلا موت، و یا أهل النار خلود فلا موت». فذلک هو یوم الحسره. فأمّا أهل الجنّه إذا رأوا «الموت» سرّوا برؤیته سرورا عظیما. و یقولون له: «بارک اللّه لنا فیک لقد خلّصتنا من نکد الدنیا، و کنت خیر وارد علینا، و خیر تحفه أهداها اللّه إلینا.» فإنّ النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  یقول: «الموت تحفه المؤمن».و أمّا أهل النار، إذا أبصروه یفرتون منه، و یقولون له: «کنت شرّ وارد علینا.

حلت بیننا و بین ما کنّا فیه من الخیر و الدعه». ثمّ یقولون له: «عسى تمیتنا فنستریح‏ ممّا نحن فیه» و إنّما سمّى «یوم الحسره»: لأنّه حسر للجمیع، أى ظهر عن صفه الخلود الدائم للطائفتین.

ثمّ یغلق أبواب النار غلقا لا فتح بعده، و ینطبق النار على أهلها، و یدخل بعضها فی بعض، لیعظم انضغاط أهلها فیها، و یرجع أسفلها أعلاها، و أعلاها أسفلها. و یرى الناس و الشیاطین فیها کقطع اللحم فی القدر، إذا کان تحتها النار العظیمه، تغلى کغلى الحمیم. فتدور بمن علیها علوّا و سفلا. کُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِیراً  بتبدیل الجلود السابع: المأدبه، و هى مأدبه  الملک لأهل الجنه، و فی ذلک الوقت یجمع أهل النار فی «مندبه». فأهل الجنّه فی المآدب، و أهل النار فی المنادب. فطعامهم فی تلک «المأدبه» زیاده «کبد النون»، و أرض المیدان در مکه بیضاء ، مثل القرصه، و یخرج من الثور الطحال لأهل النار.

فیأکل أهل الجنّه من زیاده «کبد النون» ، و هو حیوان بحرىّ مائىّ. فهو من عنصر الحیاه المناسبه للجنّه، و الکبد بیت الدم، و هو بیت الحیاه، حارّه رطبه، و بخار ذلک الدم هو النفس المعبّر عنه بالروح الحیوانى، به حیاه البدن. فهو بشاره لأهل الجنّه ببقاء الحیاه علیهم.

و أمّا الطحال فی جسم الحیوان، فهو بیت الأوساخ، فإنّه فیه أوساخ البدن، و هو ما یعطیه اکبد من الدم الفاسد. فیعطى لأهل النار یأکلون ، و هو من الثور، و الثور حیوان ترابى طبعه البرد و الیبس، و جهنّم على صوره «الجاموس» . فالطحال من الثور، لغذاء أهل النار أشدّ مناسبه فیما فی الطحال من الدمّیّه، لا یموت أهل النار، و بما فیه من الأوساخ و الدم الفاسد، لا یحیون و لا ینعمون. فیورثهم أکلهم سقما و مرضا. ثمّ یدخل أهل الجنّه الجنّه «ف ما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِینَ»، ما جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِی جَوْفِهِ .

منها: «جعل لکم أسماعا لتعى ما عناها-  أى ما أهمّها-  و أبصارا لتجلو عن عشاها،» از این خطبه است: گردانید از براى شما گوشها تا فرا گیرد آنچه خواهد، و چشمها تا جلا یابد از تاریکى.

استعار لفظ «العشا» لعدم إدراک الأبصار إدراکا یحصل منه عبره، إذ کانت فائده خلقها ذلک، و فائده ثمن، أنّ الجلاء یستدعى «مجلوّا» هو العشا و «مجلوّا عنه» هو قوّه البصر، فأقام-  علیه السلام-  المجلوّ عنه، فکأنّه قال: لتجلو عن نورها عشاها.

«و أشلاء جامعه لأعضائها، ملائمه لأحنائها،» الأشلّاء جمع شلو و هو الجسد، و الحنو الجانب، أى متناهیه الجوانب و الأقطار.

«فی ترکیب صورها، و مدد عمرها،» در ترکیب صورتهاى او، و مدتهاى حیات او.

«بأبدان قائمه بأرفاقها، و قلوب رائده لأرزاقها،» به بدنهاى قائمه به منافع او، و دلهاى طلب کننده ارزاق او.

«فی محلّلات نعمه، و موجبات مننه،» در حلال کرده شده‏هاى نعمتها، و موجبات عطاهاى او.

«و حواجز بلیّته-  أى ما یحجز منها عن الأسقام-  و جوائز عافیته«».» و موانع بلاهاى او، و جایزه‏هاى عافیت او.

«و قدّر لکم أعمارا سترها عنکم،» و تقدیر کرد از براى شما عمرهاى شما، و پنهان داشت آن را از شما.

«و خلّف لکم عبرا من آثار الماضین قبلکم،» و باز پس گذاشت از براى شما اعتبار گرفتن از آثار گذشتگان پیش از شما.

«من مستمتع خلاقهم-  أى ما استمتعوا به من دنیاهم-  و مستفسح خناقهم.» از تمتّع گرفتن نصیب از دنیا، و مدّت حیات ایشان.

الخناق-  بالکسر-  حبل یخنق به، و استعار لفظه للأجل، و مستفسحه مدّه الحیاه.

«أرهقتهم المنایا دون الآمال،» شتابانید به سوى ایشان مرگ‏ها پیش از یافتن املها.

«و شذّ بهم عنها تخرّم الآجال.» و متفرّق گردانید ایشان را از آن آمال انقطاع آجال.

عطّار:

خواجه‏اى در نزع«» جمعى را بخواست
گفت کار من کنید اى جمع راست‏

هر یکى را کار دیگر راست کرد
حاجتى از هر کسى درخواست کرد

چون ز عمر خود نمى‏دید او امان
زود زود آن حرف مى‏گفت آن زمان‏

بوده بر بالین او شوریده‏اى‏
گفت تو کورى ندارى دیده‏اى‏

آن بریدى«» را که تو در کلّ حال
در شکستى مدّت هفتاد سال‏

چون برآرى آن همه در یک زمان‏
هین فرو کن پاى و جان ده زود جان‏

در چنین عمرى دراز اى پر هنر
تو کجا بودى کنونت شد خبر

جمله عمرت همین بود است کار
وین زمان هم در حسابىّ و شمار

مى‏بمیرى خنده زن چون شمع میر
زین تشوّش تا کى آخر جمع میر

«لم یمهدوا فی سلامه الأبدان، و لم یعتبروا فی انف الأوان.» جاى نساختند در حال سلامت بدنها، و عبرت نگرفتند در اوّل اوقات.

عطّار:

به یک دم مى ‏نگردد حال از حال
حساب عمر مى ‏گیرد به صد سال‏

همى ناگاه مرگ آید فرازش‏
کند از هر چه دارد خوى بازش‏

هر آن چیزى که آن را دوست تر داشت
دلش باید از آن ناکام برداشت‏

چو بستاند اجل ناگاه جانش‏
سرآرد جمله کار جهانش‏

نه او ماند نه آن مالش که بیش است
کدامین خواجه، هم درویش خویش است‏

«فهل ینتظر أهل بضاضه الشّباب إلّا حوانى الهرم» پس آیا انتظار مى‏کشد صاحب قوّت جوانى غیر ضعف و سستى پیرى «و أهل غضاره الصّحّه إلّا نوازل السّقم» و صاحب طیب صحّت و تندرستى غیر از فرود آمدن عرض مرض «و أهل مدّه البقاء إلّا آونه الفناء مع قرب الزّیال، و ازوف الانتقال،» و اهل مدّت بقا در دنیا غیر اوقات فنا با نزدیکى زوال و سرعت انتقال به آخرت.

عطّار:

بر کنار آى از همه کار جهان
پیش از آن کت در ربایند از میان‏

عمر را چون پاى دارى روى نیست‏
دشمنى و دوستدارى روى نیست‏

غم مخور گر خنده زد برقى و مرد
شبنمى افتاد در غرقى و مرد

هر چه آن یک لحظه باشد خوب و زشت‏
مى‏ نخواهم گر همه باشد بهشت‏

«و علز القلق، و ألم المضض، و غصص الجرض،» با لرزیدن اضطراب، و الم موجع، و غصّه‏ هاى گلوگیر.

«و تلفّت الإستغاثه بنصره الحفده و الأقرباء، و الأعزّه و القرناء» و التفات فریاد خواستن به یارى معاونان و خویشان و عزیزان و نزدیکان

عطّار:

که را زین گونه کار سخت یاد است
که فرزندان آدم را فتاد است‏

بگو تا کیست مردم بینوایى‏
کفى خاک است و روزى ده بقایى‏

فراهم کرده مشتى استخوان را
کشیده پوستى در گرد، آن را

به هم گرد آمده مشتى رگ و پى‏
که مى‏ریزد گهى خلط و گهى خوى‏

اگر خارى شود در پاى، او را
بدارد مبتلا بر جاى، او را

طعامى گر هم افزون خورده باشد
شکم را چار میخى کرده باشد

و گر خود کم خورد از ضعف و سستى
ببرّد دل امید از تندرستى‏

نه یک دم طاقت گرماش باشد
نه تاب و قوّت سرماش باشد

چو مورى سست و زهرانداز چون مار
چو کاهى، در سرش کوهى ز پندار

به صد سختى در این زندان بزاده‏
بسى جان کنده آخر جان بداده

«فهل دفعت الأقارب، أو نفعت النّواحب،» پس آیا هیچ دفع کردند خویشان، یا نفعى دادند گریه کنندگان، «و قد غودر-  أى ترک-  فی محلّه الأموات رهینا، و فی ضیق المضجع وحیدا،» و حال‏ آنکه گذاشتند او را در محلّه مردگان رهین، و در تنگى خوابگاه تنها.

«و قد هتکت الهوامّ جلدته، و أبلت النّواهک جدّته،» و بدرستى که دریدند جنبندگان زمین پوست او را، و کهنه گردانیدند نزارکنندگان تازگى و نوى او را، «و عفت-  أى درست-  العواصف آثاره، و محا الحدثان معالمه،» و ناپیدا کرد بادهاى سخت آثار او را، و محو گردانید حدثان و تجدّد عالم نشانه‏ هاى او،

عطّار:

راه بینا زین جهان تا آن جهان
بیش یک دم نیست جان را در میان‏

از درونت چون برآید آن دمى‏
این جهانت آن جهان گردد همى‏

این جهان تا آن جهان بسیار نیست
جز دمى اندر میان دیوار نیست‏

چون برآید آن دمت آن جان پاک‏
سرنگونسارت در اندازد به خاک‏

مرگ را بر خلق عرفى جازم است
جمله را در خاک خفتن لازم است‏

«و صارت الأجساد شحبه بعد بضّتها، و العظام نخره بعد قوّتها،» و بازگشت جسدها لاغر بعد از فربهى او، و استخوانها پوسیده و ریزیده بعد از قوّت او.

«و الأرواح مرتهنه بثقل أعبائها، موقنه بغیب أنبائها،» و روحها مرتهن است به گرانى بارهاى او، موقن است به غیب خبرهاى او.

«ایقانها بغیب أنبائها» تحقّقها ما کانت تجهله فی الدنیا من أحوال الآخره و أخبارها الغائبه عنها، أو ما غاب عنها فی الآخره من أخبار الدنیا.

«لا تستزاد من صالح عملها، و لا تستعتب من سیّى‏ء زللها» زیاد نشود هیچ از نیکیهاى عمل او، و کم نگردد هیچ از بدى گناه او کقوله تعالى: وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ یعنى: پس اگر طلب رضا نمایند نیند ایشان از اهل رضا.

عطّار:

پادشاها آمد این درویش تو
با جهانى درد دل در پیش تو

گر جهانى طاعتم حاصل بود
چون نخواهى آن همه باطل بود

چون حواله با تو آمد هر چه هست‏
در گذر از نیک و از بد هر چه هست‏

«أ و لستم آباء القوم و الأبناء، و إخوانهم و الأقرباء تحتذون أمثلتهم، و ترکبون قدّتهم، و تطئون جادّتهم» آیا نیستید شما پدران قوم و پسران و برادران و اقرباى ایشان اقتدا مى‏کنید امثله ایشان را-  یعنى آنچه ایشان به آن اقتدا کرده‏اند-  و مرتکب مى‏ شوید طریقه ایشان، و مى‏ سپرید جاده ایشان «فالقلوب قاسیه عن حظّها، لاهیه عن رشدها، سالکه فی غیر مضمارها» پس دلها سخت است و جامد از حظّ او، غافل است از یافتن رشد و طریق مستقیم او، و سلوک کننده است در غیر میدان او «کأنّ المعنىّ سواها، و کأنّ الرّشد فی إحراز دنیاها.» گوییا مقصود غیر اوست، و گوییا راه راست یافتن در گرد کردن است دنیا را.

عطّار:

عزیزا غم نگر غمخواریت کو
چو بادى عمر شد بیداریت کو

تو را زین عمر پى بر باد فریاد
نفس باد است عمرت زانست برباد

به یک دم مانده ‏اى چون دم نماند
نمانى هیچ و هیچت هم نماند

ز راه چشم خون دل بریزان‏
که خواهى گشت خاک خاک بیزان

مخسب اى دل سخن بپذیر آخر
ز چندین رفته عبرت گیر آخر

بسى بر رفتگان رفتى به صد ناز
بسى بر تو روند آیندگان باز

چه مى‏نازى اگر عمرت دراز است
به جان کندن تو را آخر نیاز است‏

اگر عمرت دو صد سال است اگر بیست‏
جز این دم کاندرونى حاصلت چیست‏

نصیبت گر تو را صد سال داد است
دمى حالى است دیگر جمله باد است‏

همه عمرت غم است و عمر کوتاه‏
به مرگ تلخ شیرینت شود آه‏

فرود آید از این غم خون به رویم
ندانم کین سخنها چون بگویم‏

ز بیم مرگ در زندان فانى‏
بمردم در میان زندگانى‏

بسا جانها که همچون نیل بر تن
به جوش آمد الا یا پاکدامن‏

چو دیگ عمر سر باز است پیوست‏
امل چون گربه مى ‏یابد بر او دست‏

چه سازم من که در دنیاى ناساز
ندارد گربه شرم و دیگ سر باز

برو اى دل چو دیگى چند جوشى‏
تحمّل کن صبورى کن خموشى‏

در این دیگ بلا پختى به صد درد
که هستم خواجه در کار در خورد

سیه دل‏تر ز دیگى اى تبه‏کار
فرو گیر اى سیه دل دیگت از بار

«و اعلموا أنّ مجازکم على الصّراط و مزالق دحضه، و أهاویل زلله، و تارات أهواله،» و بدانید که گذشتن شما بر صراط است و محلهاى لغزیدن او، و خوف افتادن از او و کرّات و مرّات اهوال و شداید او.

قال الشارح: «اعلم أنّ القول بالصراط یجب الایمان به، و هو فی الدنیا یرجع إلى الواسط بین الاخلاق المتضادّه کالحکمه بین الجهل و الجربزه، و کالسخاء بین التبذیر و البخل، و الشجاعه بین التهوّر و الجبن، و العداله بین الظلم و الإنظلام، و بالجمله الوسط الحقّ بین طرفى إفراط و تفریط من أطراف الفضائل، و هو الطریق إلى اللّه المطلوب سلوکه.

و سئل الصادق-  علیه السلام-  عن معنى قوله تعالى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ فقال:«» [یقول:] «أرشدنا للزوم الطّریق المؤدّى إلى محبّتک المبلّغ دینک، و المانع من أن نتّبع أهوانا فنعطب، و نأخذ بآرائنا فنهلک.» إذا عرفت هذا فنقول: مزالق الصراط فی الدنیا هى مظانّ الخطاء من العقل و الشهوه و الغضب، و العبور عن فضائلها إلى أحد طرفى الإفراط و التفریط منها، و أهاویل زلله هو ما یلزم ذلک العبور من عذاب اللّه».

فی الفتوحات المکّیه فی الباب الرابع و الستّین فی معرفه القیامه: «اعلم أنّ الصراط المشروع الذى کان هنا معنى، نصب هنالک محسوسا. یقول اللّه تعالى لنا: وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ. و لمّا تلا رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  هذه الآیه، خطّ خطّا، و خطّ عن جنبیه خطوطا، هکذا : و الصراط على متن جهنّم، غابت فیها، و الکلالیب التی فیها، بها یمسکهم اللّه [أى الکلالیب من صور أعمال بنى آدم یمسکهم فلا ینتهضون إلى الجنّه و لا یقعون فی النار]، و لمّا کان الصراط فی النار-  و ما ثمّ طریق الى الجنّه إلّا علیه-  قال تعالى: وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها کانَ عَلى‏ رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا، و قد أتى فی صفه الصراط: «أنّه أدقّ من الشعر، و أحدّ من السیف»، و کذا هو علم الشریعه فی الدنیا. فالشرع هنا، هو الصراط المستقیم. و لا یزال فی کلّ رکعه من الصلاه یقول: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ. فهو أحدّ من السیف، و أدقّ من الشعره. فظهوره فی الآخره محسوسا أبین و أوضح من ظهوره فی الدنیا. إلّا لمن دعى إلى اللّه على بصیره، أى على علم و کشف.

و أمّا الکلالیب و الخطاطیف و الحسک –  کما ذکرنا-  هى من صور أعمال بنى آدم. تمسکهم أعمالهم، تلک على الصراط، فلا ینتهضون إلى الجنّه، و لا یقعون فی النار حتّى تدرکهم الشفاعه و العنایه الإلهیه. فمن تجاوز هنا، تجاوز اللّه عنه هناک، و من شدّد على هذه الامّه، شدّد اللّه علیه، و إنّما هى أعمالکم تردّ علیکم.فالتزموا الأخلاق، فإنّ اللّه تعالى غدا یعاملکم بما عاملتم به عباده، کان ما کان، و کانوا ما کانوا»

عطّار:

فاضل عالم فضیل آن پاک جان
گفت از پیغمبران اندر جهان‏

هیچ رشکم مى ‏نباشد در درون‏
زین دل پر خون که هستم غرق خون‏

ز ان که ایشان هم لحد هم رستخیز
پیش دارند و صراطى تیز تیز

جمله با کوتاه دستى و نیاز
کرده در نفسى زبان جان دراز

وز فرشته نیز رشکم هیچ نیست
ز ان که آنجا عشق پیچاپیچ نیست‏

لیک از آن کس رشکم آید جاودان‏
کو نخواهد زاد هرگز در جهان‏

باز گردد هم از پشت پدر
با شکم مادر نیارد بال و پر

کاشکى هرگز نزادى مادرم‏
تا نگردى کشته نفس کافرم‏

بکشدم نفسم که دائم کشته باد
بکشدم در خون که در خون کشته باد

از توانگر بودن و درویشیم‏
هیچ خوشتر نیست از بى‏خویشیم‏

چون مرا از ترس این صد درس هست
هر که را جان است جاى ترس هست‏

«فاتّقوا اللّه تقّیّه ذى لبّ شغل التّفکّر قلبه،» پس بترسید از خداى ترسیدن صاحب مغز عقل که مشغول کرده باشد تفکّر در مقدورات قلب او را.

قال تعالى: الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیاماً وَ قُعُوداً وَ، و معنى تفکّر رسوخ در توجّه و مراقبت است، و اعداد قلب به جهت رؤیت شواهد تا مزید یقین گردد، نه تفکّر منطقى که ترتیب مقدّمات معلومه است تا از آن مجهولى معلوم کنند، و ما کادوا یعلمون.

و قوله-  علیه السلام-  «تقیّه ذى لبّ» إشعار است به آنکه کمال ترس از خداى تعالى أولو الألباب دارند، قال تعالى:«» إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ. قال ابن عطا: «الخشیه أتمّ من الخوف، لأنّها صفه العلماء».

قال المحقّق القونوى فی کتابه النفحات: «الخشیه خوف خاصّ لا تقوم إلّا بمن یعلم نتائج الأعمال، و کون الحقّ یهب لها الوجود لا محاله، إذ لا منع إلّا من حیث القابل، و قد وجد الأصل و هو العمل، فإنّه یستلزم ظهور الثمره، و هى النتیجه من کلّ بدّ، فخشیه العالم من الحقّ من هذا الوجه.

و ثمره الخشیه فیمن قامت به عدم الإقبال على کلّ فعل یعلم أنّ نتیجته متى ظهرت له و اتّصلت به لا توافقه و لا ترضاه. و الخوف لا یشترط فیه العلم بمعرفه کلّ فعل و نتیجته، بل یشترط فیه حبّ السلامه و التصدیق بإمکان وقوع ما لا یلائم بسبب ارتکاب هذا الفعل المنهىّ عنه، و التقوى ترقّب و احتیاط، یوجبهما الحکم بالإمکان و التسویغ، فیقصد حسم مادّه ما یبقى منه، و یحذّر ممّا عساه أن یقع».

«و أنصب الخوف بدنه،» و رنجور کرده باشد ترس آخرت بدن او را.

«و أسهد التّهجّد غرار نومه،» و بیدار کرده باشد تهجّد خواب اندک او را.

«و أظمأ الرّجاء هواجر یومه،» –  جعل الهواجر مفعولا به، إقامه للظرف مقام المظروف و هو أحد وجوه المجاز-  یعنى: و تشنه کرده باشد امید به فضل خداى تعالى گرماهاى روز او را.

کنایه عن کثره صومه فی أشدّ أوقات الحراره، رجاء لما أعدّه اللّه تعالى لأولیائه.

فی ذیل العوارف: «اعلم أنّ الرجاء أحد جناحى قلب المؤمن، و الخوف ثانیهما. بهما یطیر عوامهم إلى الجنّات، و خواصّهم إلى القربات، و أخصّ خواصّهم إلى مقامات فی المواصلات. ثمّ تتبدّل اسم الخوف و الرجاء للخواصّ بالقبض و البسط، و للأخصّ بالهیبه و الانس.

و الرجاء انعکاس ضیاء أنوار الجمال على مرآه القلب، و الخوف انعکاس ضیاء أنوار الجلال على مرآه القلب، و إماره صحّه الخوف و الرجاء ترک ما یبعّده عن الحضره و استعمال ما یقرّبه الیها. فمن کان خوفه من النار و رجائه إلى الجنّه، فلیباشر أعمال الشریعه بالفتوى، و من کان خوفه من قبول الطاعات و ردّها و رجائه إلى القربات، فلیلازم أدات الطریقه بالتقوى، و من کان خوفه من القطیعه و رجاءه إلى المواصلات، فلیعمل عملا صالحا للحقوق، صافیا عن الحظوظ، و لا یشرک بعباده ربّه أحدا بالالتفات إلى الدارین.

و کان مقام الخوف غالبا على یحیى، و مقام الرجاء على عیسى-  على نبیّنا و علیهما الصلاه و السلام-  و هما ابنا خاله، حتّى نقل أنّ یوما من الأیّام التقیا، و کان یحیى باکیا و عیسى مبسّما، فقال یحیى لعیسى: «أ أمنت من مکر اللّه حتّى تضحک» و قال عیسى فی جوابه: «أ أیست من رحمه اللّه حتّى تبکى» و ظلف-  بالتخفیف أى منع-  الزّهد شهواته،» و منع کرده باشد زهد و ترک دنیا شهوتها و خواهشهاى نفس او را.

«و أوجف-  أى أسرع-  الذّکر بلسانه،» و به شتاب پویاند ذکر حقّ تعالى به لسان خود.

«و قدّم الخوف لأمانه،» و پیش فرستاده ترس خداى را از براى امن از عذاب او.

روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أنّه قال: «کان داود النبىّ-  صلوات اللّه علیه و سلامه-  یعوده الناس یظنّون به مرضا، و ما به مرض إلّا خوف اللّه تعالى و الحیاء منه.» قال سهل: «کمال الایمان بالعلم، و کمال العلم بالخوف». عن ابن عطا: «الخشیه أتمّ من الخوف، لأنّها صفه العلماء کقوله تعالى: إِنَّما یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ. قیل: إنّما یخشون أن یکون طاعتهم مشوبه بالریا، فلا یقبل منهم، و عن بزرجمهر: «اعرفوا اللّه، فمن عرفه لم یقدر أن یعصیه طرفه عین.» «و تنکّب المخالج عن وضح السّبیل،»-  «المخالج» الامور القاطعه للإنسان عن طاعه ربّه-  یعنى احتراز کرد و به یک سو شد از امور قاطعه از طریق دین واضح‏ مستبین.

«و سلک أقصد المسالک إلى النّهج المطلوب،» و سلوک کرد سزاوارتر مسلکى به قصد رسیدن به مقصود، و هو طریق اللّه.

«و لم تفتله فاتلات الغرور،» و باز نگردانید او را مغفّلات و فریبنده دنیویه صارفه از راه حقّ.

«و لم تعم علیه مشتبهات الامور،» و متحیّر نگردانید او را امور متشابهه از دانستن حقّ واقع.

«ظافرا بفرحه البشرى،» ظفر یابنده به فرح و شادمانى بشارت از جانب حقّ تعالى.

کقوله: یَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُؤْمِناتِ یَسْعى‏ نُورُهُمْ.

«و راحه النّعمى،» و به راحت از متاعب«» دنیا به نعیم عقبى.

«فی أنعم نومه، و آمن یومه.» در تنعّم‏تر خوابى، و به امن‏تر روزى او.

أطلق لفظ «النوم» على راحه الجنّه إطلاقا لاسم الملزوم على لازمه.

«قد عبر معبر العاجله حمیدا،» بدرستى که عبور کرد در رهگذر عاجل دنیا در حالتى که ستوده بود.

«و قدّم زاد الآجله سعیدا،» و در پیش فرستاد توشه آخرت در حالتى که سعید بود.

«و بادر من وجل،» و پیشى جست در فرمانبردارى خداى تعالى از ترس و.

«و أکمش-  أى أسرع-  فی مهل،» و سرعت جست به طاعت پروردگار خود در ایّام مهلت دنیا.

«و رغب فی طلب،» و رغبت کرد در طلب فیما عند اللّه.

«و ذهب عن هرب» و گذشت از معاصى از ترس خداى تعالى.

«و راقب فی یومه غده،» و مراقبت کرد در روز دنیا فرداى آخرت او.

کنى بالیوم و الغد عن الدنیا و الآخره.

«و نظر قدما أمامه.» و نظر کرد پیشتر به آنچه پیش روى اوست.

أى لم یلتفت عن اللّه، و لم یعرّج على سواه.

«و کفى بالجنّه ثوابا و نوالا، و کفى بالنّار عقابا و وبالا» و کافى است بهشت از براى جزا و عطا، و کافى است آتش از براى عقوبت و سرانجام بد «و کفى باللّه منتقما و نصیرا و کفى بالکتاب حجیجا و خصیما» و کافى است خداى از براى کینه کشیدن و یارى کردن، و کافى است کتاب او از براى اثبات حجّت و مخاصمه کردن «اوصیکم عباد اللّه الّذى أعذر بما أنذر، و احتجّ بما نهج،» وصیّت مى‏ کنم شما را اى بندگان خدایى که عذر درست آورد به آنچه بیم کرد، و حجّت آورد به طریقى که واضح کرد.

«و حذّرکم عدوّا نفذ فی الصّدور خفیّا، و نفث فی الآذان نجیّا،» و تحذیر کرد شما را از دشمنى که در مى ‏رود در سینه‏ ها به پنهانى، و در مى‏دمد در گوشها رازها و وسوسه‏ ها.

مولانا:

اى خلیفه زادگان دادى کنید
حزم بهر روز میعادى کنید

آن عدوّى کز پدرتان کین کشید
سوى زندانش ز علیّین کشید

آن شه شطرنج دل را مات کرد
از بهشتش سخره آفات کرد

این چنین کرد است با آن پهلوان‏
سست سستش منگرید اى دیگران‏

این چنین ابلیس با بابات کرد
آدمى را آن سیه رو مات کرد

دان که فرزین بندها دارد بسى‏
که بگیرد در گلو همچون خسى‏

قوله: «نجیّا» نصبه للحال، فهو ینفث فی الآذان کهیئه من یناجى، و هذا هو المعنى قوله تعالى: إِنَّمَا النَّجْوى‏ مِنَ الشَّیْطانِ، و فی قوله تعالى:«» وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِکَ، و فی الحدیث: «اللّهمّ إنّى أعوذ بک من همز الشّیطان و نفخه و نفثه» فقیل: یا رسول اللّه ما همزه و نفثه و نفخه قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «الهمز الموته، و النفث الشعر و النفخ الکبر». و الغرض من إیراد الحدیث هاهنا أنّ بیان امیر المؤمنین-  علیه السلام-  فی نفث الشیطان، وقع موافقا لبیان رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فیه. لأنّه ربط النفث بالسمع فقال: «نفث فی الآذان نجیّا»، و هو بیان باطل یلقیه الشیطان إلى سمع ابن آدم، و الشعر من جملته، و النفث إلقاء ما یشغل السمع بالباطل عن استماع الحقّ، و التنفید فی الصدور امضاء وسوسه فی الضمیر یشغل العقل عن تصوّر الحقّ.

مولانا:

تو چو عزم دین کنى با اجتهاد
دیو بانگت بر زند اندر نهاد

که مرو آن سو بیندیش از غوى
که اسیر رنج و درویشى شوى‏

تو ز بیم بانگ آن دیو لعین
وا گریزى در ضلالت از یقین‏

مرگ بینى باز تو از چپ و راست‏
مى‏کشد همسایه را تا بانگ خواست‏

باز عزم دین کنى از بیم جان
مرد سازى خویش را در یک زمان‏

پس سلح بربندى از علم و حکم‏
که من از خوفت ندارم هیچ غم‏

باز بانگى برزند بر تو ز مکر
که بترس و باز گردد از تیغ فقر

باز بگریزى ز راه روشنى‏
و آن سلاح و علم دین را بفکنى‏

این شکوه بانگ آن ملعون بود
هیبت بانگ خدایى چون بود

هیبت باز است بر کبک نجیب‏
هر مگس را نیست زان هیبت نصیب‏

ز ان که نبود باز، صیّاد مگس
عنکبوتان مر مگس گیرند و بس‏

بانگ دیوان گلّه بان اشقیاست
بانگ سلطان پاسبان اولیاست‏

«فأضلّ و أردى، و وعد فمنّى،» پس گمراه گردانید و هلاک کرد، و وعده کرد پس به آرزو داشت، الإضلال مقدّمه الإرداء، و هو الإهلاک، فإنّ المرء ما لم یضلّ لم یهلک، فلهذا قدّم الإضلال على الإهلاک، و جعل الوعد هکذا مقدّمه للتمنّیه فإنّ الشیطان ما لم یعده غرورا و لم یطوّل أملا لا یزیّن«» التمنّى له، و لا یحمله على اشتهاء شی‏ء، فلهذا قدّم الوعد على التمنّیه.

«و زیّن سیّئات الجرائم، و هوّن موبقات العظائم،» و آراسته گردانید بدیهاى گناه، و آسان کرد عظائم مهلکات.

و تزئین السیّئات ما اشیر إلیه فی قوله-  عزّ من قائل- : أَ فَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً، و تهوین العظائم ما نبّه على نوعه کتاب اللّه فی قوله: وَ تَحْسَبُونَهُ هَیِّناً وَ هُوَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِیمٌ.

«حتّى إذا استدرج زینته ،» تا آن گاه که باز ستدند«» بتدریج زینت عاریتى خویش، «استدراج الزینه» إدراج مکائده فی مکامن أشیاء فی الظاهر، و معنى آخر فی الاستدراج-  و هو أحسن-  أنّه یستردّ عن الشی‏ء الذى أعاره زینه من تسویله زینته بالتدریج. فإنّ الإنسان ربّما عمل شیئا، زیّنه ابلیس و رآه حسنا، ثمّ لاح له بالتدریج أنّه بخلاف ما تخیّله، فهو المعنى بقوله-  علیه السلام- : «إذا استدرج زینته» و هذه اللفظ ألطف عباره عن هذا المعنى، و معنى آخر أنّ الاستدراج هو الإستهلاک بالترفّق و التأنّى، قال اللّه تعالى:«» سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ، و درج هلک یقال: کلّ من دبّ و درج، أى من عاش و مات. فمعنى استدراج الزینه استهلاکها و قبضها إلى نفسه درجه درجه.

«و استغلق رهینته» و محکم بست گروگان خود را.

«استغلاق الرهینه» أن یقیّد الإنسان بعمل قبیح یتعذّر علیه الخلاص منه، و یصعب التنصّل عنه، فبقى فیه إلى أوان موته، و فی روایه: «إذا استدرج قرینته»، و قرینته هى النفس الناطقه، و استدراجها أخذها بالاستغفال و الوسوسه، و هى ایضا رهینته باعتبار احاطه المعاصى بها من فعله، کما یستعلق الرهن بما علیه من المال.

«أنکر ما زیّن» انکار کرد آنچه تزیین کرده بود، کقوله تعالى: وَ إِذْ زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ.

«و استعظم ما هوّن، و حذّر ما أمّن.» و بزرگ شمرد آنچه تحقیر کرده بود، و تحذیر کرد از آنچه ایمن مى‏ گردانید.

بیان قوله تعالى: کَمَثَلِ الشَّیْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اکْفُرْ الآیه.

مولانا:

ز ان که این شیطان عدوى جان توست
دائما در فکرت ایمان توست‏

هر که او را قوّت ایمانى بود
وز پى زاد ره فانى بود

مى‏ستاند گه به مکر و گه به ریو
تا برآرد از پشیمانى غریو

گه خیال عزّت و گاهى دکان‏
گه خیال علم و گاهى خان و مان‏

ز ان که فرزین بندها دارد بسى
کو بگیرد در گلویت چون خسى‏

در گلو ماند خس او سالها
چیست آن خس حبّ جاه و مالها

عن ابن عبّاس-  رضى اللّه عنهما-  قال: قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «ما من أحد إلّا و قد وکل به قرینه من الجنّ». قالوا: و إیّاک یا رسول اللّه قال: «و إیّاى إلّا أنّ اللّه أعاننى علیه فأسلم» قیل: أراد به استسلم أى انقاد، و قیل: صار مسلما، إذا کان المیم مفتوحا، و قیل: أى أسلم أنا منه، هذا اذا کان المیم مضموما.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۰۴۲-۱۱۰۰

بازدیدها: ۷۴

خطبه ها خطبه شماره ۲۲۶ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۲۲۶ صبحی صالح

و من خطبه له ( علیه‏ السلام ) فی التنفیر من الدنیا

دارٌ بِالْبَلاءِ مَحْفُوفَهٌ، وَ بِالْغَدْرِ مَعْروفَهٌ، لا تَدُومُ اءَحْوالُها، وَ لا یَسْلَمُ نُزَّالُها، اءَحْوالٌ مُخْتَلِفَهٌ، وَ تاراتٌ مُتَصَرِّفَهٌ، الْعَیْشُ فِیها مَذْمُومٌ، وَ الْاءَمانُ مِنْها مَعْدُومٌ، وَ إِنَّما اءَهْلُها فِیها اءَغْراضٌ مُسْتَهْدَفَهٌ، تَرْمِیهِمْ بِسِهامِها، وَ تُفْنِیهِمْ بِحِمامِها.

وَ اعْلَمُوا عِبادَ اللَّهِ، اءَنَّکُمْ وَ ما اءَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیا عَلى سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضى قَبْلَکُمْ، مِمَّنْ کانَ اءَطْوَلَ مِنْکُمْ اءَعْمارا، وَ اءَعْمَرَ دِیارا، وَ اءَبْعَدَ آثارا، اءَصْبَحَتْ اءَصْواتُهُمْ هامِدَهً، وَ رِیاحُهُمْ رَاکِدَهً، وَ اءَجْسادُهُمْ بَالِیَهً، وَ دِیارُهُمْ خالِیَهً، وَ آثارُهُمْ عافِیَهً، فَاسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمَشَیَّدَهِ، وَ النَّمارِقِ الْمُمَهَّدَهِ الصُّخُورَ وَ الْاءَحْجارَ الْمُسَنَّدَهَ، وَ الْقُبُورَ اللاّطِئَهَ الْمُلْحَدَهَ، الَّتِی قَدْ بُنِیَ عَلَى بَالْخَرَابِ فِناؤُها، وَ شِیدَ بِالتُّرابِ بِناؤُها، فَمَحَلُّها مُقْتَرِبٌ، وَ ساکِنُها مُغْتَرِبٌ، بَیْنَ اءَهْلِ مَحَلَّهٍ مُوحِشِینَ، وَ اءَهْلِ فَراغٍ مُتَشاغِلِینَ، لا یَسْتَاءْنِسُونَ بِالْاءَوْطانِ، وَ لا یَتَواصَلُونَ تَواصُلَ الْجِیرانِ عَلى ما بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ.

وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَزاوُرٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَى ، وَ اءَکَلَتْهُمُ الْجَنادِلُ وَ الثَّرَى ؟
وَ کِاءَنْ قَدْ صِرْتُمْ إ لى ما صارُوا إِلَیْهِ، وَ ارْتَهَنَکُمْ ذلِکَ الْمَضْجَعُ، وَ ضَمَّکُمْ ذلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ، فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ تَناهَتْ بِکُمُ الْاءُمُورُ، وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ؟ هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما اءَسْلَفَتْ، وَ رُدُّوا إ لَى اللّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ، وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۲۲۶

و من خطبه له- علیه الصّلوه و السّلام- : «دار بالبلاء محفوفه، و بالغدر معرفه،» یعنى دنیا خانه‏ اى است به بلا مملوّ، و غدر و نقض عهود معروف و مشهور.

لفظ «الغدر» مستعار لزینه الظاهره المستعقبه البلاء فی الآخره.

«لا تدوم أحوالها، و لا تسلم نزّالها. أحوال مختلفه، و تارات متصرّفه،» دائم نمى ‏باشد حالهاى او، و سالم نمى‏ مانند نازلان او، و حالهاى گوناگون و کرّتهایى.

«العیش فیها مذموم، و الأمان فیها معدوم،» عیش در او مذموم است، و امن و خوشدلى در او معدوم.

شعر:

خوش است این کهنه دیر پر فسانه
اگر نه مرد نستى در میانه‏

در این محنت سرا این است ماتم‏
که ما را مى‏نبگذارند با هم‏

خوشستى زندگانى و کیستى
اگر نه مرگ ما را در پیستى‏

نشاط ار هست بى دوران غم نیست‏
وجود ار هست بى خوف عدم نیست‏

خوشى جویى ز عالم سرکشى را
که عالم نیست دوران خوشى را

به شادى از تو گر یک دم برآید
از آن شادى تو را صد غم در آید

جهان بى‏وفا نورى ندارد
دمى بى ماتمى سورى ندارد

هزاران حرف ناکامى بخوانیم‏
که تا در عمر خود کامى برانیم‏

اگر کام است در ضمنش بلایى است
و گر گنج است با آن اژدهایى است‏

جهان بى شک سراجاى سپنج«» است‏
ز مرکز تا محیط اندوه و رنج است‏

نمى‏دانم کسى را بى غمى من
که تا دستى در او مالم دمى من‏

غمم بر غم فزاید بار بر بار
به بیهوده بود یکسر همه کار

برو تن در غم بار گران ده‏
بسى جان کن چو جان خواهند جان ده‏

«إنّما أهلها فیها أغراض مستهدفه، ترمیهم بسهامها، و تفنیهم بحمامها.» نیستند اهل او در او إلّا نشانهاى هدف تیر ساخته، مى‏اندازد ایشان را به تیرهاى او، و نیست مى‏کند ایشان را به مرگ و هلاک.

عطّار:

پند گیر اى دل که گرداب بلاست
زنده دل شو ز آنکه مرگت در قفاست‏

مى‏بباید ترک جان ناچار کرد
زین همه بیهوده استغفار کرد

چند خواهى بحر جان در جوش بود
جان فشاندم باید و خاموش بود

«و اعلموا عباد اللّه أنّکم و ما أنتم فیه من هذه الدّنیا على سبیل من قد مضى قبلکم،» و بدانید اى بندگان خداى بدرستى که شما و آنچه شما در آنید از این دنیا بر راه آن کسانید که گذشتند بر آن پیش از شما.

«ممّن کان أطول منکم أعمارا، و أعمر دیارا، و أبعد آثارا،» از آنان که درازتر بود از شما عمرهاى ایشان، و معمورتر بود دیار ایشان، و دورتر بود از آفات آثار ایشان.

«أصبحت أصواتهم هامده، و ریاحهم راکده، و أجسادهم بالیه، و دیارهم خالیه، و آثارهم عافیه.» بازگشت آوازهاى ایشان فرو مرده، و بادهاى ایشان ساکن شده، و بدنهاى ایشان پوشیده و ریزیده، و شهرهاى ایشان خالى و ویران، و آثار ایشان مدروس و ناپیدا.

«رکود ریاحهم» کنایه عن سکون أحوالهم و خمول ذکرهم.

عطّار:

گر درختى گردد این هر ذرّه خاک
بر دمد هر ذرّه‏اى صد جان پاک‏

کس چه داند تا چه جانهاى شگرف‏
غوطه خورد است اندر این دریاى ژرف‏

کس چه داند تا چه دلهاى عزیز
خون شد است و خون شود آن تو نیز

کس چه داند تا چه قالبهاى پاک‏
در میان خون فرو شد زیر خاک‏

«فاستبدلوا بالقصور المشیّده، و النّمارق الممهّده، الصّخور و الأحجار المسنّده، و القبور اللّاطئه الملحده، الّتى قد بنى على الخراب فناؤها، و شیّد بالتّراب بناءها،» پس بدل گرفتند به قصرهاى افراشته و بالشهاى گسترده، سنگهاى سخت بر یکدیگر محکم کرده، و قبرهاى در گل گرفته شکافته، که هر آینه بنا کرده شده بر خرابى پیرامون او، و افراشته شده به خاک بناى او.

زین پیشتر بر این لب آب و کنار حوض
آزادگان چو سوسن و چون سرو بوده ‏اند

هر یک ز روى نخوت و از راه افتخار
بر فرق فرقدین«» قدمها بسوده ‏اند

زین گلستان چو باد صبا درگذشته‏اند
آثار لطف خویش به خلقان نموده ‏اند

بگشاى چشم عبرت و هش‏دار کان گروه‏
رفتند گر ستوده و گر ناستوده ‏اند

در کشتزار دهر بر آب حیات خویش
تخمى که کشته‏ اند بر آن دروده‏ اند

«فمحلّها مقترب، و ساکنها مغترب،» پس محلّ آن قبور قریب است، و حال آنکه ساکن او غریب است.

«بین أهل محلّه موحشین، و أهل فراغ متشاغلین،» میانه اهل محلّه موحشان مکدّر، و اهل فراغت از کار دنیا مشغولان به امور اخروى.

«لا یستأنسون بالأوطان، و لا یتواصلون تواصل الجیران، على ما بینهم من قرب الجوار، و دنوّ الدّار.» انس نمى‏ گیرند به آن وطنها، و مواصلت نمى ‏کنند با یکدیگر مواصلت کردن همسایه ‏ها با یکدیگر، با آنکه میانه ایشان است از قرب همسایگى و نزدیکى خانه.

«و کیف یکون بینهم التزاور،«» و قد طحنهم بکلکله البلى، و أکلتهم الجنادل و الثّرى»- الکلکل الصّدر، و هو مستعار- یعنى: و چگونه باشد میانه ایشان زیارت یکدیگر کردن، و حال آنکه آرد ساخته ایشان را به صدر پوسیدگى، و خورده است‏ ایشان را سنگ و خاک «و کأن قد صرتم إلى ما صاروا إلیه،» و باشد بتحقیق که باز گردید شما به آنچه بازگشته‏اند ایشان به آن.

«و ارتهنکم ذلک المضجع، و ضمّکم ذلک المستودع.» و گرو گیرد شما را آن خوابگاه، و فراهم آورد شما را آن محلّ ودیعه.

عطّار:

ما همه از بهر مردن زاده ‏ایم
جان نخواهد ماند دل بنهاده ‏ایم‏

آنکه عالم داشت در زیر نگین‏
این زمان شد توتیا زیر زمین‏

و آنکه بر چرخ فلک نیزه بسود
گشت در خاک لحد ناچیز زود

«فکیف بکم إن تناهت بکم الامور، و بعثرت القبور.» پس چگونه باشد شما را حال اگر به غایت رسد کارها، و شکافته شود قبرها.

«هنالک تجزى کلّ نفس ما أسلفت،» آنجا جزا داده شود هر نفسى آنچه پیش فرستاده است.

« وَ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ،» و باز گردیده شوند به سوى یارى دهنده ایشان که حقّ است.

« وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ.» و گم گردد از ایشان آنچه بودند که افترا مى ‏بستند که آلهه ‏اند.

عطّار:

مرگ بنگر تا چه راهى مشکل است
کاندر این ره گورش اوّل منزل است‏

چند از این چون آخر این خواهد بدن‏
واى از آن کاوّل چنین خواهد بدن‏

مى‏روم گریان چو میغ از آمدن
آه از رفتن دریغ از آمدن‏

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۱۰۳۸-۱۰۴۲

بازدیدها: ۳۷

خطبه ها خطبه شماره ۱۰۹ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۰۹ صبحی صالح

  و من خطبه له ع 

کُلُّ شَیْءٍ خَاشِعٌ لَهُ وَ کُلُّ شَیْءٍ قَائِمٌ بِهِ، غِنَى کُلِّ فَقِیرٍ، وَ عِزُّ کُلِّ ذَلِیلٍ، وَ قُوَّهُ کُلِّ ضَعِیفٍ، وَ مَفْزَعُ کُلِّ مَلْهُوفٍ، مَنْ تَکَلَّمَ سَمِعَ نُطْقَهُ، وَ مَنْ سَکَتَ عَلِمَ سِرَّهُ، وَ مَنْ عَاشَ فَعَلَیْهِ رِزْقُهُ، وَ مَنْ مَاتَ فَإِلَیْهِ مُنْقَلَبُهُ.لَمْ تَرَکَ الْعُیُونُ فَتُخْبِرَ عَنْکَ، بَلْ کُنْتَ قَبْلَ الْوَاصِفِینَ مِنْ خَلْقِکَ.لَمْ تَخْلُقِ الْخَلْقَ لِوَحْشَهٍ، وَ لاَ اسْتَعْمَلْتَهُمْ لِمَنْفَعَهٍ، لاَ یَسْبِقُکَ مَنْ طَلَبْتَ، وَ لاَ یُفْلِتُکَ مَنْ اءَخَذْتَ، وَ لاَ یَنْقُصُ سُلْطَانَکَ مَنْ عَصَاکَ، وَ لاَ یَزِیدُ فِی مُلْکِکَ مَنْ اءَطَاعَکَ، وَ لاَ یَرُدُّ اءَمْرَکَ مَنْ سَخِطَ قَضَاءَکَ، وَ لاَ یَسْتَغْنِی عَنْکَ مَنْ تَوَلَّى عَنْ اءَمْرِکَ، کُلُّ سِرِّ عِنْدَکَ عَلاَنِیَهٌ، وَ کُلُّ غَیْبٍ عِنْدَکَ شَهَادَهٌ.

انْتَ الْاءَبَدُ فَلاَ اءَمَدَ لَکَ، وَ اءَنْتَ الْمُنْتَهَى فَلاَ مَحِیصَ عَنْکَ، وَ اءَنْتَ الْمَوْعِدُ فَلاَ مَنْجَى مِنْکَ إِلا إِلَیْکَ، بِیَدِکَ نَاصِیَهُ کُلِّ دَابَّهٍ، وَ إِلَیْکَ مَصِیرُ کُلِّ نَسَمَهٍ، سُبْحَانَکَ مَا اعْظَمَ شَأْنَکَ سُبْحَانَکَ مَا اعْظَمَ مَا نَرَى مِنْ خَلْقِکَ، وَ مَا اءَصْغَرَ کُلَّ عَظِیمَهٍ فِی جَنْبِ قُدْرَتِکَ، وَ مَا اهْوَلَ مَا نَرَى مِنْ مَلَکُوتِکَ، وَ مَا اءَحْقَرَ ذَلِکَ فِیمَا غَابَ عَنَّا مِنْ سُلْطَانِکَ، وَ مَا اسْبَغَ نِعَمَکَ فِی الدُّنْیَا، وَ مَا اصْغَرَهَا فِی نِعَمِ الْآخِرَهِ.

مِنْهَا:

مِنْ مَلاَئِکَهٍ اسْکَنْتَهُمْ سَمَاوَاتِکَ، وَ رَفَعْتَهُمْ عَنْ ارْضِکَ، هُمْ اءَعْلَمُ خَلْقِکَ بِکَ، وَ اءَخْوَفُهُمْ لَکَ، وَ اءَقْرَبُهُمْ مِنْکَ، لَمْ یَسْکُنُوا الْاءَصْلاَبَ، وَ لَمْ یُضَمَّنُوا الْاءَرْحَامَ، وَ لَمْ یُخْلَقُوا مِنْ مَاءٍ مَهِینٍ، وَ لَمْ یَتَشَعَّبْهُمْ رَیْبُ الْمَنُونِ، وَ إِنَّهُمْ عَلَى مَکَانِهِمْ مِنْکَ، وَ مَنْزِلَتِهِمْ عِنْدَکَ وَ اسْتِجْمَاعِ اءَهْوَائِهِمْ فِیکَ، وَ کَثْرَهِ طَاعَتِهِمْ لَکَ، وَ قِلَّهِ غَفْلَتِهِمْ عَنْ اءَمْرِکَ، لَوْ عَایَنُوا کُنْهَ مَا خَفِیَ عَلَیْهِمْ مِنْکَ لَحَقَّرُوا اءَعْمَالَهُمْ، وَ لَزَرَوْا عَلَى اءَنْفُسِهِمْ، وَ لَعَرَفُوا اءَنَّهُمْ لَمْ یَعْبُدُوکَ حَقَّ عِبَادَتِکَ، وَ لَمْ یُطِیعُوکَ حَقَّ طَاعَتِکَ.

سُبْحَانَکَ خَالِقا وَ مَعْبُودا، بِحُسْنِ بَلاَئِکَ عِنْدَ خَلْقِکَ، خَلَقْتَ دَارا، وَ جَعَلْتَ فِیهَا مَأْدُبَهً، مَشْرَبا وَ مَطْعَما وَ اءَزْوَاجا وَ خَدَما وَ قُصُورا وَ اءَنْهَارا وَ زُرُوعا وَ ثِمَارا.

ثُمَّ اءَرْسَلْتَ دَاعِیا یَدْعُو إِلَیْهَا فَلاَ الدَّاعِیَ اءَجَابُوا، وَ لاَ فِیمَا رَغَّبْتَ رَغِبُوا، وَ لاَ إِلَى مَا شَوَّقْتَ إِلَیْهِ اشْتَاقُوا، اءَقْبَلُوا عَلَى جِیفَهٍ قَدِ افْتَضَحُوا بِاءَکْلِهَا، وَ اصْطَلَحُوا عَلَى حُبِّهَا، وَ مَنْ عَشِقَ شَیْئا اءَعْشَى بَصَرَهُ، وَ اءَمْرَضَ قَلْبَهُ، فَهُوَ یَنْظُرُ بِعَیْنٍ غَیْرِ صَحِیحَهٍ، وَ یَسْمَعُ بِأُذُنٍ غَیْرِ سَمِیعَهٍ، قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ، وَ اءَمَاتَتِ الدُّنْیَا قَلْبَهُ، وَ وَلَّهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ.

فَهُوَ عَبْدٌ لَهَا وَ لِمَنْ فِی یَدَیْهِ شَیْءٌ مِنْهَا، حَیْثُمَا زَالَتْ زَالَ إِلَیْهَا، وَ حَیْثُمَا اءَقْبَلَتْ اءَقْبَلَ عَلَیْهَا، لاَ یَنْزَجِرُ مِنَ اللَّهِ بِزَاجِرٍ، وَ لاَ یَتَّعِظُ مِنْهُ بِوَاعِظٍ، وَ هُوَ یَرَى الْمَأْخُوذِینَ عَلَى الْغِرَّهِ حَیْثُ لاَ إِقَالَهَ وَ لاَ رَجْعَهَ کَیْفَ نَزَلَ بِهِمْ مَا کَانُوا یَجْهَلُونَ، وَجَاءَهُمْ مِنْ فِرَاقِ الدُّنْیَا مَا کَانُوا یَأْمَنُونَ، وَقَدِمُوا مِنَ الْآخِرَهِ عَلَى مَا کَانُوا یُوعَدُونَ.

فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِمْ، اجْتَمَعَتْ عَلَیْهِمْ سَکْرَهُ الْمَوْتِ وَ حَسْرَهُ الْفَوْتِ، فَفَتَرَتْ لَهَا اءَطْرَافُهُمْ، وَ تَغَیَّرَتْ لَهَا اءَلْوَانُهُمْ، ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ فِیهِمْ وُلُوجا فَحِیلَ بَیْنَ اءَحَدِهِمْ وَ بَیْنَ مَنْطِقِهِ، وَ إِنَّهُ لَبَیْنَ اءَهْلِهِ یَنْظُرُ بِبَصَرِهِ، وَ یَسْمَعُ بِأُذُنِهِ عَلَى صِحَّهٍ مِنْ عَقْلِهِ وَ بَقَاءٍ مِنْ لُبِّهِ یُفَکِّرُ فِیمَ اءَفْنَى عُمُرَهُ، وَ فِیمَ اءَذْهَبَ دَهْرَهُ، وَ یَتَذَکَّرُ اءَمْوَالاً جَمَعَهَا، اءَغْمَضَ فِی مَطَالِبِهَا، وَ اءَخَذَهَا مِنْ مُصَرَّحَاتِهَا وَ مُشْتَبِهَاتِهَا، قَدْ لَزِمَتْهُ تَبِعَاتُ جَمْعِهَا، وَ اءَشْرَفَ عَلَى فِرَاقِهَا، تَبْقَى لِمَنْ وَرَاءَهُ یَنْعَمُونَ فِیهَا، وَ یَتَمَتَّعُونَ بِهَا، فَیَکُونُ الْمَهْنَأُ لِغَیْرِهِ، وَ الْعِبْءُ عَلَى ظَهْرِهِ.

وَ الْمَرْءُ قَدْ غَلِقَتْ رُهُونُهُ بِهَا، فَهُوَ یَعَضُّ یَدَهُ نَدَامَهً عَلَى مَا اءَصْحَرَ لَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنْ اءَمْرِهِ، وَ یَزْهَدُ فِیمَا کَانَ یَرْغَبُ فِیهِ اءَیَّامَ عُمُرِهِ، وَ یَتَمَنَّى انَّ الَّذِی کَانَ یَغْبِطُهُ بِهَا وَ یَحْسُدُهُ عَلَیْهَا قَدْ حَازَهَا دُونَهُ.

فَلَمْ یَزَلِ الْمَوْتُ یُبَالِغُ فِی جَسَدِهِ حَتَّى خَالَطَ لِسَانُهُ سَمْعَهُ، فَصَارَ بَیْنَ اءَهْلِهِ لاَ یَنْطِقُ بِلِسَانِهِ، وَ لاَ یَسْمَعُ بِسَمْعِهِ، یُرَدِّدُ طَرْفَهُ بِالنَّظَرِ فِی وُجُوهِهِمْ، یَرَى حَرَکَاتِ الْسِنَتِهِمْ، وَ لاَ یَسْمَعُ رَجْعَ کَلاَمِهِمْ، ثُمَّ ازْدَادَ الْمَوْتُ الْتِیَاطا بِهِ، فَقُبِضَ بَصَرُهُ کَمَا قُبِضَ سَمْعُهُ، وَ خَرَجَتِ الرُّوحُ مِنْ جَسَدِهِ، فَصَارَ جِیفَهً بَیْنَ اءَهْلِهِ، قَدْ اءَوْحَشُوا مِنْ جَانِبِهِ وَ تَبَاعَدُوا مِنْ قُرْبِهِ، لاَ یُسْعِدُ بَاکِیا، وَ لاَ یُجِیبُ دَاعِیا.

ثُمَّ حَمَلُوهُ إِلَى مَخَطِّ فِی الْارْضِ فَاءَسْلَمُوهُ فِیهِ إِلَى عَمَلِهِ، وَ انْقَطَعُوا عَنْ زَوْرَتِهِ، القیامه حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْکِتَابُ اجَلَهُ وَ الْاءَمْرُ مَقَادِیرَهُ، وَ الْحِقَ آخِرُ الْخَلْقِ بِاوَّلِهِ، وَ جَاءَ مِنْ اءَمْرِ اللَّهِ مَا یُرِیدُهُ، مِنْ تَجْدِیدِ خَلْقِهِ، اءَمَادَ السَّمَاءَ وَ فَطَرَهَا، وَ اءَرَجَّ الْاءَرْضَ وَ اءَرْجَفَهَا، وَ قَلَعَ جِبَالَهَا وَ نَسَفَهَا، وَدَکَّ بَعْضُهَا بَعْضا مِنْ هَیْبَهِ جَلاَلَتِهِ، وَ مَخُوفِ سَطْوَتِهِ، وَ اءَخْرَجَ مَنْ فِیهَا فَجَدَّدَهُمْ بَعْدَ إِخْلاَقِهِمْ، وَ جَمَعَهُمْ بَعْدَ تَفَرُّقِهِمْ.

ثُمَّ مَیَّزَهُمْ لِمَا یُرِیدُهُ مِنْ مَسْاءَلَتِهِمْ عَنْ خَفَایَا الْاءَعْمَالِ وَ خَبَایَا الْاءَفْعَالِ، وَ جَعَلَهُمْ فَرِیقَیْنِ، اءَنْعَمَ عَلَى هَؤُلاَءِ، وَ انْتَقَمَ مِنْ هَؤُلاَءِ.

فَاءَمَّا اءَهْلُ الطَّاعَهِ فَاءَثَابَهُمْ بِجِوَارِهِ، وَ خَلَّدَهُمْ فِی دَارِهِ، حَیْثُ لاَ یَظْعَنُ النُّزَّالُ، وَ لاَ یَتَغَیَّرُ لَهُمُ الْحَالُ، وَ لاَ تَنُوبُهُمُ اپلْاءَفْزَاعُ، وَ لاَ تَنَالُهُمُ الْاءَسْقَامُ، وَ لاَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْاءَخْطَارُ، وَ لاَ تُشْخِصُهُمُ الْاءَسْفَارُ.

وَ اءَمَّا اءَهْلُ الْمَعْصِیَهِ فَاءَنْزَلَهُمْ شَرَّ دَارٍ، وَ غَلَّ الْاءَیْدِیَ إِلَى الْاءَعْنَاقِ، وَ قَرَنَ النَّوَاصِیَ بِالْاءَقْدَامِ، وَ اءَلْبَسَهُمْ سَرَابِیلَ الْقَطِرَانِ، وَ مُقَطَّعَاتِ النِّیرَانِ، فِی عَذَابٍ قَدِ اشْتَدَّ حَرُّهُ، وَ بَابٍ قَدْ اءُطْبِقَ عَلَى اءَهْلِهِ، فِی نَارٍ لَهَا کَلَبٌ وَ لَجَبٌ وَ لَهَبٌ سَاطِعٌ، وَ قَصِیفٌ هَائِلٌ، لاَ یَظْعَنُ مُقِیمُهَا، وَ لاَ یُفَادَى اءَسِیرُهَا، وَ لاَ تُفْصَمُ کُبُولُهَا، لاَ مُدَّهَ لِلدَّارِ فَتَفْنَى ، وَ لاَ اءَجَلَ لِلْقَوْمِ فَیُقْضَى .

مِنْهَا فِی ذِکْرِ النَّبِیِّ ص :

قَدْ حَقَّرَ الدُّنْیَا وَ صَغَّرَهَا، وَ اءَهْوَنَ بِهَا وَ هَوَّنَهَا، وَ عَلِمَ اءَنَّ اللَّهَ زَوَاهَا عَنْهُ اخْتِیَارا، وَ بَسَطَهَا لِغَیْرِهِ احْتِقَارا، فَاءَعْرَضَ عَنِ الدُّنْیَا بِقَلْبِهِ، وَ اءَمَاتَ ذِکْرَهَا عَنْ نَفْسِهِ، وَ اءَحَبَّ اءَنْ تَغِیبَ زِینَتُهَا عَنْ عَیْنِهِ لِکَیْلاَ یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشا، اءَوْ یَرْجُوَ فِیهَا مَقَاما، بَلَّغَ عَنْ رَبِّهِ مُعْذِرا، وَ نَصَحَ لاُِمَّتِهِ مُنْذِرا، وَ دَعَا إِلَى الْجَنَّهِ مُبَشِّرا.
نَحْنُ شَجَرَهُ النُّبُوَّهِ وَ مَحَطُّ الرِّسَالَهِ، وَ مُخْتَلَفُ الْمَلاَئِکَهِ، وَ مَعَادِنُ الْعِلْمِ، وَ یَنَابِیعُ الْحُکْمِ، نَاصِرُنَا وَ مُحِبُّنَا یَنْتَظِرُ الرَّحْمَهَ، وَ عَدُوُّنَا وَ مُبْغِضُنَا یَنْتَظِرُ السَّطْوَهَ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۱۰۹

و من خطبه له- علیه الصّلوه و السّلام- : «کلّ شی‏ء خاشع له،» هر چیزى که هست خاشع و فروتن است او را.

فلک اندر رکوع استاده اوست
زمین اندر سجود افتاده اوست‏

شادى روحانیان از بهر اوست‏
گریه کرّ و بیان از قهر اوست‏

مرغ گردون در رهش پر مى ‏زند
بر درش چون حلقه‏اى سر مى ‏زند

در سجودش روز و شب خورشید و ماه‏
کرده پیشانىّ خود بر خاک راه‏

روز از بسطش سپند افروخته
شب ز قبضش در سیاهى سوخته‏

اى خرد سرگشته درگاه تو
عقل را سر رشته گم در راه تو

بحر در شورت سرانداز آمده
پاى در گل تا کمرگاه آمده‏

آتش از شوق تو چون آتش شده‏
پاى بر آتش چنین سرکش شده‏

باد پى تو بى سر و پا آمده
باد در کف خاک پیما آمده‏

آب را نامانده آبى بر جگر
و آبش از شوق تو بگذشته ز سر

خاک در کوى تو، بر در مانده‏ اى
خاک بر سر، خاکسارى مانده ‏اى‏

«و کلّ شی‏ء قائم به:» و هر چیزى که موجود است به ذات خداى تعالى قائم است و ثابت، و حق تعالى به ذات خود قائم.

مصراع:

ما به تو قائم چو تو قائم به ذات‏

قال- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «أصدق بیت قالته العرب قول لبید [مصراع‏]: ألا کلّ شی‏ء ما خلا اللّه باطل»«» یعنى هر چه غیر خداى تعالى است باطل و غیر ثابت است فی نفسه، بل ثابت لغیره است از قبیل عمى.

بیت:

وجود جمله ظلّ حضرت توست
همه آثار صنع و قدرت توست‏

جهانى عقل و جان حیران بمانده‏
تو در پرده چنین پنهان بمانده‏

«غنى کلّ فقیر، و عزّ کلّ ذلیل، و قوّه کلّ ضعیف، و مفزع کلّ ملهوف.» اوست بى‏ نیازى هر نیازمند،

شعر:

قدیم بى ولد قیّوم بى‏ خویش
تولّاى توانگر فخر درویش‏

منزّه از زن و از خویش و فرزند
مبرّا از شبیه و مثل و مانند)

و عزیزى هر خوارى کش، و قوّت هر ضعیف، و فریادرس هر محزون.

عطّار:

زهى عزّت که چندین بى ‏نیازى است
که چندین عقل و دین آنجا به بازى است‏

زهى حیرت«» که از تعظیم آن جاه‏
ندارد کس سر مویى بدان راه‏

زهى قوّت که گر خواهد به یک دم
زمین چون موم گرداند فلک هم‏

«من تکلّم سمع نطقه، و من سکت علم سرّه،» هر کس که سخن گوید، مى ‏شنود گفتار او، و آن کس که خاموشى گزیند، مى ‏داند اسرار او.

«و من عاش فعلیه رزقه، و من مات فإلیه منقلبه.» آن کس که بزیست پس بر اوست روزى او، و آن کس که مرد پس به سوى حضرت اوست بازگشت او.

و منها: «سبحانک خالقا و معبودا بحسن بلائک عند خلقک» پاکا از همه نقصى، آفریننده و معبودا به خوبى بلاى تو نزد خلق تو.

الباء فی قوله: «بحسن بلائک» قیل: إنّها یتعلّق بسبحانک: أى أنزّهک بهذا الإعتبار، و یحتمل أن یتعلّق بمعبود، و یحتمل أن یتعلّق بقوله: «خلقت دارا، و جعلت فیها مأدبه: مشربا و مطعما، و أزواجا و خدما، و قصورا و أنهارا، و زروعا و ثمارا، ثمّ أرسلت داعیا یدعو إلیها، فلا الدّاعى أجابوا، و لا فیما رغّبت رغبوا، و لا إلى ما شوّقت إلیه اشتاقوا.» آفریدى تو خانه‏اى را، و گردانیدى در او میهمانى از شراب و طعام، و همسران و خادمان، و قصرها و جویها، و زرعها و میوه‏ها، باز فرستادى داعى که بخواند به سوى آن میهمانى. پس نه آن دعوت کننده را اجابت کردند، و نه در آنچه ترغیب کردى رغبت کردند، و نه به آنچه تشویق کردى مشتاق شدند.

استعار لفظ الدار للاسلام، باعتبار جمعه لأهله، و لفظ المأدبه للجنّه باعتبار جمعها للمشتهیات، و الداعى هو الرسول- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- و قد جمعها الخبر: «إنّ اللّه جعل الإسلام دارا، و الجنّه مأدبه، و الدّاعى إلیها محمّدا».«» «أقبلوا على جیفه قد افتضحوا بأکلها، و اصطلحوا على حبّها،» روى آوردند بر جیفه گندیده که رسوا شدند به خوردن آن، و متّفق شدند بر دوستى آن.

عطّار:

چند نازى زین سراى خاکسار
همچو مردارى و کرکس صد هزار

استعار لفظ «الجیفه» للدنیا، لاستقذار نفوس الأولیاء لها، و وصف «الافتضاح بأکلها» للاشتهاء بإقنائها، و الخروج به عن شعار الصالحین و طاعه اللّه.

مولانا:

چون که در کوچه خرى مردار شد
صد سگ خفته بدان بیدار شد

حرصهاى رفته اندر کتم غیب‏
تاختن آورد و سر بر زد ز جیب‏

مو به موى هر سگى دندان شده
وز براى حیله دم جنبان شده‏

صد چنین سگ اندر این تن خفته ‏اند
چون شکارى نیستشان بنهفته‏ اند

«و من عشق شیئا أعشى بصره، و أمرض قلبه،» و آن کس که عاشق شد چیزى را،مى ‏پوشاند آن چیز چشم او را، و مریض مى ‏گرداند دل او را.

«فهو ینظر بعین غیر صحیحه، و یسمع باذن غیر سمیعه،» پس او نظر مى ‏کند به دیده معلول، و مى‏شنود به گوش ناشنوا.

استعار وصف «العشا» لما یعرض لأبصار«» بصائر أهلها من أغطیه الجهل، فیفسد نظرها، فلا یبصر ما ینتفع به، و لا یسمع ما یتّعظ به.

«قد خرقت الشّهوات عقله، و أماتت الدّنیا قلبه، و ولهت علیها نفسه،» بدرستى که دریده است شهوتها عقل او را، و مى ‏رانیده است دنیا دل او را، و واله و شیفته گردانیده است بر خویش نفس او را.

هر آن ملکى که از جان داریش دوست
نیرزد هیچ چون مرگ از پى اوست‏

اگر ملک تو شد صحراى دنیا
سرانجامت سه گز خاک است مأوى‏

تو گر باشى گدایى یا شهنشاه
سه گز کرباس و ده خشت است همراه‏

اگر ملکت ز ماهى تا به ماه است‏
سرانجامت بدین دروازه راه است‏

چو بر بندند ناگاهات زنخدان
همه ملک جهان آن دم زنخ«» دان‏

ز هر چیزى که دارى کام و ناکام‏
جدا مى‏بایدت شد در سرانجام‏

برین عمرى که چندین پیچ دارد
مشو غرّه که پى بر هیچ دارد

چو پى بر باد دارد عمر هیچ است‏
ولى این هیچ را صد گونه پیچ است‏

استعار وصف «التخریق» لتفریق أفکاره فی تحصیل المشتهیات، و استعار وصف «الإماته» لإخراج قلبه من الانتفاع به فی أمر الآخره، فهو کالمیّت عنها.

«فهو عبد لها، و لمن فی یده شی‏ء منها،» پس او بنده است دنیا را، و بنده است آن کس را که در دست او چیزى است از دنیا.

قال ابو على الرودبارى: «من دخل الدنیا و هو عنها جرّار، تحلّ إلى الآخره و هوعنها جرّ.»

نظامى:

پاژگون بین نقش دیباچه جهان
نام هر بنده جهان خواجه جهان‏

«حیثما زالت زال إلیها، و حیثما أقبلت أقبل علیها،» پس به طریق بندگان آنجا که زایل شد دنیا، زایل مى‏شود از آنجا که به سوى او، و آنجا رو کرد دنیا روى آورد بر او.

عطّار فرماید:

ألا اى روز و شب در حرص پویان
به حیلت همچو مور و موش جویان‏

حریصى بر سرت کرده فسارى‏
تو را حرص است و اشتر را مهارى‏

شبانه‏روزى چو اختر روز کورى
اسیر حرص روز و شب چو مورى‏

فغان زین عنکبوتان مگس‏خوار
همه چون کرکسان در بند مردار

فغان از حرص انسان گوى تا چند
و زین سگ سیرتان زشت پیوند

«و لا ینزجر من اللّه بزاجر، و لا یتّعظ منه بواعظ،» و منزجر و ممتنع نمى ‏شود از خداى تعالى به زجر و منع زاجرى، و پند گرفته نمى ‏شود از او به پند واعظى.

«و هو یرى المأخوذین على الغرّه، حیث لا إقاله و لا رجعه، کیف نزل بهم ما کانوا یجهلون،» و او مى ‏بیند گرفتاران بر فریب خوردن به دنیا، جایى که نیست در گذاشتن گناه و نه بازگشتن- یعنى آخرت- که چگونه فرود آمده به ایشان آنچه بودند که نمى ‏دانستند.

«و جاءهم من فراق الدّنیا ما کانوا یأمنون، و قدموا من الآخره ما کانوا یوعدون.» و چگونه آمده ایشان از فراق دنیا آنچه بودند که به امن بودند از آن، و پیش آمدند از آخرت آنچه بودند که بیم کرده مى ‏شدند.

سوف ترى إذا انجلى الغبار
أ فرس تحتک أم حمار

شیخ احمد غزالى گوید: فذلک کار دیدن ملک است و به اوّل مغرور گشتن هلک. یکى از علما پادشاهى را به فوت پسرى تعزیت داد، گفت: مات إبنک و هو فرعک، و مات أبوک و هو أصلک، و مات أخوک و هو وصلک، فما ذا ترتقب بعدفناء الأصل و الفرع و الوصل باش تا این تجارت را خسارت بینى عین القضاه:

بفکندنى است هر چه برداشته ‏ایم
استردنى است هر چه بنگاشته ‏ایم‏

سودا بود است هر چه پنداشته ‏ایم‏
دردا که به عشوه«» عمر بگذاشته ‏ایم‏

«فغیر موصوف ما نزل بهم:» پس در وصف نمى‏آید آنچه نازل شده به ایشان از شداید.

«اجتمعت علیهم سکره الموت و حسره الفوت،» مجتمع شده بر ایشان شدّت مرگ و حسرت فوت اموال و اهالى.

«ففترت لها أطرافهم، و تغیّرت لها ألوانهم،» پس سست شد اعضاى ایشان، و متغیّر شد رنگهاى ایشان.

«ثمّ ازداد الموت فیهم ولوجا، فحیل بین أحدهم و بین منطقه،» باز زیادت کرد موت در ایشان دخول، پس حائل شد میان یکى از ایشان و سخن گفتن او.

آن یکى دیوانه را از اهل راز
گشت وقت نزع«»، جان کندن دراز

از سر بى‏قوّتى و اضطرار
همچو ابرى خون فشان بگریست زار

گفت چون جان اى خدا آورده‏اى
چون همى بردى چرا آورده‏اى‏

گر نبودى جان من بر سودمى‏
زین همه جان کندن ایمن بودمى‏

نه مرا از زیستن مردن بدى
نه تو را آوردن و بردن بدى‏

کاشکى رنج شد آمد نیستى‏
گر شد آمد نیستى بد نیستى‏

«و إنّه لبین أهله ینظر ببصره، و یسمع باذنه، على صحّه من عقله، و بقاء من لبّه،» و بدرستى که او هر آینه در میان اهل خویش نظر مى‏کند به چشم خود، و مى‏شنود به گوش خود، بر حال صحّت از عقل، و باقى بودن از خرد او.

«یفکّر فیم أفنى عمره، و فیم أذهب دهره» اندیشه مى‏کند که در چه چیز فنا شده زندگانى او، و در چه چیز گذرانیده زمان حیات او «و یتذکّر أموالا جمعها،» و یاد مى‏آورد مالها که جمع کرده آن را.

«أغمض فی مطالبها، و أخذها من مصرّحاتها و مشتبهاتها،» حال آنکه اغماض کرده و چشم فرو خوابانیده در مأخذ آن اموال، و فرا گرفته آن را از محرّمات واضحه الحرمه و از مشتبهات آن. أى تساهل فی وجوه أخذها و لم یضبط دینه فیها.

«و قد لزمته تبعات جمعها، و أشرف على فراقها،» بدرستى که لازم او شد عاقبتهاى بد جمع کردن آن اموال، و مطّلع شد بر فراق آن.

«تبقى لمن وراءه ینعمون فیها، و یتمتّعون بها،» باقى ماند آن اموال مر آن کسانى که بعد از اویند، تنعّم مى‏کنند در آن، و تمتّع مى‏گیرند به آن.

«فیکون المهنأ لغیره، و العب‏ء على ظهره.»- «المهنأ» المصدر من هنأ یهناء- یعنى پس باشد گوارا شدن و هنائت آن اموال مر غیر او را، و باشد ثقل و بار آن بر پشت او.

«و المرء قد غلقت رهونه بها،» و شخص بتحقیق در گرو است رهنهاى او به آن.

استعار وصف «غلق الرهون» ملاحظه لعدم انفکاک نفسه من تبعاتها المشبّهه، لغلق الرهن بما علیه من مال.

«فهو یعضّ یده ندامه على ما أصحر له عند الموت من أمره،» پس او مى‏گزد دست خود را از پشیمانى آنچه ظاهر و منکشف شده مر او را در حال مرگ از امر او.

مولانا:

سیلاب گرفت، کرد ویرانه عمر
آغاز پرى نهاد پیمانه عمر

خوش باش که تا چشم زنى خوش بکشد
حمّال زمانه رخت از خانه عمر

«و یزهد فیما کان یرغب فیه أیّام عمره،» و زاهد و بى‏رغبت مى‏شود در آنچه بود که رغبت مى‏کرد در او مدّت عمر خویش.

«و یتمنّى أنّ الّذى کان یغبطه بها و یحسده علیها قد حازها دونه» و تمنّا کند آنچه‏ بود که غبطه مى‏ برد به آن و حسد داشت بر آن، بدرستى که صاحب آن شود غیر او «فلم یزل الموت یبالغ فی جسده حتّى خالط سمعه،»«» پس لا یزال مرگ مبالغه مى‏کند در جسد او، تا آمیخته شد سمع او را.

«فصار بین أهله لا ینطق بلسانه، و لا یسمع بسمعه:» پس بازگشت میان اهل خود نه سخن گوید به زبان خود، و نه شنوا باشد به سمع خود.

«یردّد طرفه«» فی وجوههم،» مى ‏گرداند چشم و نگرستن خود در رویهاى ایشان.

«یرى حرکات ألسنتهم، و لا یسمع رجع کلامهم.» پس مى ‏بیند حرکات زبانهاى ایشان، و نمى‏شنود رجوع سخنان ایشان با یکدیگر.

عطّار:

تیرگىّ دیده و کرّى گوش
پیرى و نقصان عقل و ضعف و هوش‏

این و صد چندان سپاه لشکرند
سر به سر میر اجل را چاکرند

روز و شب پیوسته لشکر مى‏رسد
یعنى از پس، میرها در مى‏رسد

چو در آمد از همه سویى سپاه‏
هم تو باز افتى و هم نفست ز راه‏

خوش خوشى با نفس سگ در ساختى
عشرتى با او به هم در باختى‏

پاى بست عشرت او آمدى‏
زیر دست قدرت او آمدى‏

چون در آید گرد تو شاه و حشم
تو جدا افتى ز سگ، سگ از تو هم‏

گر ز هم اینجا جدا خواهید شد
پس به فرقت مبتلا خواهید شد

غم مخور گر با هم اینجا کم رسید
ز آنکه در دوزخ خوشى با هم رسید

«ثمّ ازداد الموت التیاطا،» باز زیاد کرد مرگ التصاق به او.

«فقبض بصره کما قبض سمعه، و خرجت الرّوح من جسده،» پس قبض کرد بینایى او همچنان چه قبض کرده بود شنوایى او، و بیرون رفت روح از جسد او.

همچو آن مرغ قفص در اندُهان
کرد بر گردش به حلقه گربکان‏

مرغ جانش موش شد سوراخ جوى
چون شنید از گربکان او غرّه خوى‏

کى بود او را درین حزن حزن‏
آرزوى از قفص بیرون شدن‏

گربه مرگ است و اجل چنگال او
مى‏زند بر مرغ پرّ و بال او

«فصار جیفه بین أهله، قد أوحشوا من جانبه، و تباعدوا من قربه.» پس بازگشت مردارى بد بوى میان اهل خود، بدرستى متوحّش شدند از جانب او، و دورى جستند از نزدیک شدن به او.

«لا یسعد باکیا، و لا یجیب داعیا.» یارى نمى‏کند هیچ گریه کننده را، و جواب نمى‏دهد هیچ خواننده را.

«ثمّ حملوه إلى محطّ فی الأرض،» باز حمل کردند او را به سوى لحد.

عطّار:

دفن مى ‏کردند مردى را به خاک
شد حسن در بصره پیش آن مغاک

سوى آن گور و لحد مى ‏بنگریست‏
بر سر آن گور بر خود مى ‏گریست‏

پس چنین گفت او که کارى مشکل است
کین جهان را گور آخر منزل است‏

وان جهان را اوّلین منزل همین است‏
اوّلین و آخرین زیر زمین است‏

دل چه بندى در جهانى جمله رنگ
کآخرش این است یعنى گور تنگ‏

چون نترسى از جهانى صعبناک‏
کاوّلش این است یعنى زیر خاک‏

«فأسلموه فیه إلى عمله،» پس سپردند او را در آنجا با عمل او.

فی الفتوحات المکیّه: «کلّ انسان فی البرزخ مرهون بکسبه، محبوس فی صور أعماله، إلى أن یبعث یوم القیامه.» «و انقطعوا عن زورته حتّى إذا یبلغ الکتاب أجله، و الأمر مقادیره،» و منقطع شدند از زیارت او تا وقتى که برسد نوشته بقاى نشئه دنیا به مدّت مضروبه خود، و امر خلایق به اندازه خویش.

«و الحق آخر الخلق بأوّله،» و ملحق گردد آخر خلق به اوّل او. قال تعالى: إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ لَمَجْمُوعُونَ إِلى‏ مِیقاتِ یَوْمٍ مَعْلُومٍ. «و جاء من أمر اللّه ما یریده من تجدید خلقه،» و بیاید از امر خداى تعالى آنچه مى‏خواهد آن را از نو گردانیدن خلق او.

«أماد السّماء و فطرها،» بخسباند آسمان را و بشکافد آن را.

«و أرجّ الأرض و أرجفها،» و بلرزاند زمین را و بجنباند او را جنبانیدن سخت.

«و قلع جبالها و نسفها،» و برکند کوههاى او و بر باد دهد.

«و دکّ بعضها بعضا من هیبه جلالته» و خرد و مرد گرداند بعضى از آن بعض دیگر را از هیبت عظمت او.

«و مخوف سطوته،» و خوف شدّت او.

«و أخرج من فیها، فجدّدهم بعد إخلاقهم، و جمعهم بعد تفریقهم،» و بیرون آورد آن کس که در زمین مدفون است، پس نو گرداند ایشان را بعد از کهنه گردانیدن ایشان، و جمع آرد ایشان را بعد از متفرّق گردانیدن ایشان.

«ثمّ میّزهم لما یرید من مسألتهم عن خفایا الأعمال و خبایا الأفعال،» باز تمییز کند ایشان را از براى آنچه مى‏خواهد از پرسش ایشان را، از پنهانیهاى علمها و پنهانیهاى فعلها.

«و جعلهم فریقین: أنعم على هؤلاء و انتقم من هؤلاء.» و بگردانید ایشان را دو گروه سعدا و اشقیا: انعام کند بر آن گروه سعدا، و کینه کشد از آن گروه اشقیا.

عطّار:

گر دوزخى و گر بهشتى امروز
پیدا نشود خوبى و زشتى امروز

دى رفت قلم آنچه نوشتى امروز
فردا به برآید آنچه کشتى امروز

هر لحظه تحیّر به شبیخون آید
تا جان پس ازین کجا شود چون آید

مى‏سوزم از آن که پرده چون برخیزد
چه کار ز زیر پرده بیرون آید

به هر گه کز جهان رفتى تو بیرون
نخواهد بود حالت از دو بیرون‏

اگر آلوده پالوده گردى‏
و گر پالوده«» آسوده گردى‏

چو تو آلوده باشى و گنه‏کار
کنندت در نهاد خود گرفتار

و گر پالوده دل باشى تو در راه‏
فشانان دست به خرامى«» به درگاه‏

فراز عرش و شیب چاه با توست
بهشت و دوزخت همراه با توست‏

همى تا تو چگونه رفت خواهى‏
در این ره بر چه پهلو خفت خواهى‏

اگر در پرده در پرده«» باشى
در آن چیزى که در وى مرده باشى‏

نمیرد هیچ بینا دل سفیهى‏
نخیزد هیچ کنّاسى«» فقیهى‏

«فأمّا أهل الطّاعه فأثابهم بجواره، و خلّدهم فی داره،» پس امّا اهل طاعت و فرمانبردارى خداى تعالى: پس پاداش دهد ایشان را به جوار خویش، و مخلّد دارد ایشان در دار خویش- یعنى جنّت- .

«حیث لا یظعن النّزّال، و لا تتغیّر بهم الحال، و لا تنوبهم الأفزاع، و لا تنالهم الأسقام، و لا تعرض لهم الأخطار، و لا تشخصهم الأسفار.» آنجا که نقل نکنند نازلان در او، و متغیّر نگردد به ایشان حال، و فرو نیاید به ایشان فزعها و ترسها، و نرسد به ایشان مرضها، و عارض نشود ایشان را خطرها، و بیرون نمى‏برد ایشان را سفرها.

بل نعیم دائم مخلّد مؤبّد، لأنّ نوع الإنسانی أبدىّ بالإتّفاق، قال رسول اللّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّکم خلقتم للأبد، و إنّما تنقلون من دار إلى دار».

اندر آن بقعه ز اهل نفس و نفس
مرگ میرد دگر نمیرد کس‏

و اختلفوا فی انقطاع أشخاص النوع الإنسانی بانتهاء مدّه الدنیا، و انتفاء التوالدفی الآخره.

قال الشیخ فی الباب التاسع و الستّین و ثلاثمائه:«» «اختلف أصحابنا فی هذا النوع الإنسانی، هل ینقطع«» أشخاصه بانتهاء مدّه الدنیا أو لا فمن لم یکشف قال بانتهائه، و من کشف قال بعدم انتهائه، و إنّ التوالد فی الآخره فی هذه النوع الإنسانی باق فی المثل فی نکاح الرجل المرأه الآدمیه الإنسانیه على صوره أذکرها، و التوالد أیضا بین جنسین مختلفین: و هما بنو آدم و الحور اللاتى أنشأهنّ اللّه فی الجنان على صوره الإنسان و لیس بأناسىّ. فتوالدهما بنکاح بینهما فی الإنس و الحور، و یتناکحان فی زمن الفرد، ینکح الرجل إذا أراد جمیع من عنده من النساء و الحور، من غیر تقدّم و لا تأخّر، مثل فاکهه الجنّه لا مَقْطُوعَهٍ وَ لا مَمْنُوعَهٍ.«» بل یقطف دان«» من غیر فقد مع وجود أکل و طیب طعم. فإذا أفضى الرجل إلى الحوراء و الإنسیّه له فی کلّ دعوه«» شهوه و لذّه، لا یقدر قدرها، لو وجدها فی الدنیا غشى علیه من شدّه حلاوتها.

فتکون منه فی کلّ دعوه«» ریح مثیره یخرج من ذکره، فیتلقاها رحم المرأه، فیتکوّن من حینه فیها ولد فی کلّ دفعه، و یکمل نشأه ما بین الدفعتین، و یخرج مولودا مصوّرا مع النفس الخارجى من المرأه روحا مجرّدا طبیعیا. فهذا هو التوالد الروحانى فی البشر بین الجنسین المختلفین و المتماثلین.

فلا یزال الأمر کذلک دائما أبدا، و یشاهد الأبوان ما تولّد عنها من ذلک النکاح، و هم کالملائکه الذین یدخلون البیت المعمور و لا یعودون الیه أبدا. هذا«» صوره توالد هذا النوع الإنسانی و لا حظّ لهؤلاء الأولاد فی النعیم المحسوس، و لا یبلغوا مقام النعیم المعنوى. فنعیمهم برزخى، کنعیم صاحب الرؤیا بما یراه فی حال نومه، و ذلک لما یقتضیه النشأ الطبیعى. فلا یزال النوع الانسانى یتوالد، و لکن حکمه ما ذکرناه.

و أمّا توالد الأرواح البشریه فإنّ لهما فی الآخره مثل ما لهما فی الدنیا اجتماعات برزخیات، مثل ما یرى النائم فی النوم أنّه ینکح زوجته و یولد له. فإذا اقیم العبد فی هذا المقام، سواء کان فی الدنیا أو فی الآخره، و نکح الرجل من حیث«» زوجته من حیث زوّجها،«» یتولّد بینهما من ذلک النکاح أولاد روحانیون، ما یکون حکمهم حکم المولودین من النکاح الحسّى فی الأجسام، و الصور المحسوسات التی تقدّم ذکرها. فیخرج الأولاد ملائکه کراما، لا بل أرواحا مطهّره. و هذا هو توالد الأرواح.

و لکن لا بدّ أن یکون ذلک عن تجلّى برزخى، فتجلّى الحقّ فی الصور المقیّده. فإنّ البرزخ أوسع الحضرات وجودا، و هو مجمع البحرین: بحر المعانی و بحر المحسوسات. فالمحسوس لا یکون معنى، و المعنى لا یکون محسوسا، و حضره الخیال التی عبّرنا عنه بمجمع البحرین، هو یجسّد المعانی، و یلطّف المحسوس، و یلقب فی عین الناظرین عین کلّ معلوم. فهو الحاکم المتحکّم الذى یحکم و لا یحکم علیه، مع کونه مخلوقا. إلّا أنّ الأنفاس التی تظهر من تنفّس الحوراء أو الآدمیه، إذا کانت صوره، ما ظهرت فیه من نفس النکاح یخرج مخالفا للنفس الذى لا صوره فیه، یمیّزه اهل الکشف، و لا یدرک ذلک فی الآخره إلّا اهل الکشف فی الدنیا. و صوره هذا النشأ المتولّد عن هذا النکاح، فی صوره نشأ الملائکه أو الصور من أنفاس الذاکرین للّه، و ما یخلق اللّه من صور الأعمال، و قد صحّت الأخبار بذلک عن رسول اللّه- صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- .» «و أما أهل المعصیه فأنزلهم شرّ دار، و غلّ الأیدى إلى الأعناق، و قرن النّواصى بالأقدام، و ألبسهم سرابیل القطران، و مقطّعات النّیران،» و امّا اهل معصیت، پس فرود آورد ایشان را در بدترین خانه که دوزخ است، و ببندد دستهاى ایشان بر گردنهاى ایشان، و نزدیک سازد موى پیشانى ایشان به قدمهاى ایشان، و بپوشاند ایشان را پیراهن‏هاى سیاه از قطران، و جامه ‏هاى آتشین.

«فی عذاب قد اشتدّ حرّه، و باب قد أطبق على أهله،» در عذابى بتحقیق مشتدّ شده گرماى او، و بابى بدرستى بسته شده بر اهل او.

«فی نار لها کلب و لجب، و لهب ساطع، و قصیف هائل،» در آتشى که او را شدّت است و اصوات غلبه، و زبانه بلند برآمده، و غرّیدن هولناک از قبیل غرّیدن رعد.

«لا یظعن مقیمها و لا یفادى أسیرها، و لا تفصم کبولها.» نقل نمى ‏کند مقیم او، و باز خریده نمى ‏شود اسیر و بندى او، و شکسته نمى ‏شود زنجیر و غلّ او.

«لا مدّه للدّار فتفنى، و لا أجل للقوم فیقضى.» نه مدّتى معیّن است آن شرّ دار را تا فانى شود، و نه اجلى است اهل او را تا منقضى گردد. أعاذنا اللّه تعالى من شرّ دار

هر آن چندان که کردى نیک و بد تو
همه آماده بینى گرد خود تو

اگر بد کرده‏اى زیر حجابى‏
و گر نه با بزرگان هم رکابى‏

به نیکى و بدى در کار خویشى
یقین آیینه کردار خویشى‏

اگر نیک است و گر بد کار و کردار
شود در پیش روى تو پدیدار

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۱۰۲۴-۱۰۳۸

 

بازدیدها: ۴۵

خطبه ها خطبه شماره ۱۶۵ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۶۵ صبحی صالح

و من خطبه له ع یَذْکُرُ فِیها عَجِیبَ خِلْقَهِ الطاوُوسِ: 

ابْتَدَعَهُمْ خَلْقا عَجِیبا مِنْ حَیَوانٍ وَ مَواتٍ، وَساکِنٍ وَذِی حَرَکاتٍ، وَ اءَقامَ مِنْ شَواهِدِ الْبَیِّناتِ عَلَى لَطِیفِ صَنْعَتِهِ وَ عَظِیمِ قُدْرَتِهِ، مَاانْقادَتْ لَهُ الْعُقُولُ مُعْتَرِفَهً بِهِ وَ مَسَلِّمَهً لَهُ، وَنَعَقَتْ فِی اءَسْماعِنا دَلائِلُهُ عَلَى وَحْدانِیَّتِهِ، وَ ما ذَرَاءَ مِنْ مُخْتَلِفِ صُوَرِ الْاءَطْیَارِ الَّتِی اءَسْکَنَها اءَخادِیدَ الْاءَرْضِ وَ خُرُوقَ فِجاجِها وَرَواسِیَ اءَعْلامِها، مِنْ ذَواتِ اءَجْنِحَهٍ مُخْتَلِفَهٍ، وَ هَیْئاتٍ مُتَبایِنَهٍ، مُصَرَّفَهٍ فِی زِمامِ التَّسْخِیرِ، وَ مُرَفْرِفَهٍ بِاءَجْنِحَتِها فِی مَخارِقِ الْجَوِّ الْمُنْفَسِحِ وَالْفَضاءِ الْمُنْفَرِجِ، کَوَّنَها بَعْدَ إِذْ لَمْ تَکُنْ فِی عَجَائِبِ صُوَرٍ ظاهِرَهٍ، وَرَکَّبَها فِی حِقاقِ مَفاصِلَ مُحْتَجِبَهٍ، وَمَنَعَ بَعْضَها بِعَبالَهِ خَلْقِهِ اءَنْ یَسْمُوَ فِی الْهَوَاءِ خُفُوفا، وَ جَعَلَهُ یَدِفُّ دَفِیفا، وَ نَسَقَها عَلَى اخْتِلافِها فِی الْاءَصابِیغِ بِلَطِیفِ قُدْرَتِهِ، وَدَقِیقِ صَنْعَتِهِ.

فَمِنْهَا مَغْمُوسٌ فِی قالَبِ لَوْنٍ لا یَشُوبُهُ غَیْرُ لَوْنِ ما غُمِسَ فِیهِ، وَ مِنْها مَغْمُوسٌ فِی لَوْنِ صِبْغٍ قَدْ طُوِّقَ بِخِلاَفِ مَا صُبِغَ بِهِ، وَ مِنْ اءَعْجَبِها خَلْقا الطَّاوُسُ الَّذِی اءَقامَهُ فِی اءَحْکَمِ تَعْدِیلٍ، وَ نَضَّدَ اءَلْوَانَهُ فِی اءَحْسَنِ تَنْضِیدٍ، بِجَنَاحٍ اءَشْرَجَ قَصَبَهُ، وَ ذَنَبٍ اءَطالَ مَسْحَبَهُ، إِذا دَرَجَ إِلَى الْاءُنْثَى نَشَرَهُ مِنْ طَیِّهِ وَسَما بِهِ مُظِلاًّ عَلَى رَاءْسِهِ، کَاءَنَّهُ قِلْعُ دارِیِّ عَنَجَهُ نُوتِیُّهُ، یَخْتالُ بِاءَلْوانِهِ، وَ یَمِیسُ بِزَیَفانِهِ، یُفْضِی کَإِفْضَاءِ الدِّیَکَهِ، وَ یَؤُرُّ بِمَلاقِحِهِ اءَرَّ الْفُحُولِ الْمُغْتَلِمَهِ لِلضِّرَابِ!

اءُحِیلُکَ مِنْ ذَلِکَ عَلَى مُعایَنَهٍ، لا کَمَنْ یُحِیلُ عَلَى ضَعِیفٍ إِسْنَادُهُ، وَ لَوْ کَانَ کَزُعْمِ مَنْ یَزْعُمُ اءَنَّهُ یُلْقِحُ بِدَمْعَهٍ تَنْسِجُها مَدَامِعُهُ، فَتَقِفُ فِی ضَفَّتَیْ جُفُونِهِ، وَ اءَنَّ اءُنْثاهُ تَطْعَمُ ذلِکَ ثُمَّ تَبِیضُ لا مِنْ لِقاحِ فَحْلٍ سِوَى الدَّمْعِ الْمُنْبَجِسِ، لَما کانَ ذلِکَ بِاءَعْجَبَ مِنْ مُطاعَمَهِ الْغُرابِ.

تَخالُ قَصَبَهُ مَدارِیَ مِنْ فِضَّهٍ، وَ ما اءُنْبِتَ عَلَیْها مِنْ عَجِیبِ داراتِهِ وَ شُمُوسِهِ خَالِصَ الْعِقْیَانِ وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ، فَإِنْ شَبَّهْتَهُ بِما اءَنْبَتَتِ الْاءَرْضُ قُلْتَ: جَنِىُّ جُنِیَ مِنْ زَهْرَهِ کُلِّ رَبِیعٍ، وَ إِنْ ضاهَیْتَهُ بِالْمَلابِسِ فَهُوَ کَمَوْشِیِّ الْحُلَلِ، اءَوْمُونِقِ عَصْبِ الْیَمَنِ، وَ إِنْ شاکَلْتَهُ بِالْحُلِیِّ فَهُوَ کَفُصُوصٍ ذاتِ اءَلْوَانٍ قَدْ نُطِّقَتْ بِاللُّجَیْنِ الْمُکَلَّلِ.
یَمْشِی مَشْیَ الْمَرِحِ الْمُخْتالِ، وَ یَتَصَفَّحُ ذَنَبَهُ وَ جَناحَیْهِ، فَیُقَهْقِهُ ضاحِکا لِجَمالِ سِرْبالِهِ، وَ اءَصابِیغِ وِشاحِهِ.

فَإِذا رَمى بِبَصَرِهِ إِلَى قَوائِمِهِ زَقا مُعْوِلاً بِصَوْتٍ یَکادُ یُبِینُ عَنِ اسْتِغَاثَتِهِ، وَ یَشْهَدُ بِصادِقِ تَوَجُّعِهِ، لِاءَنَّ قَوَائِمَهُ حُمْشٌ کَقَوائِمِ الدِّیَکَهِ الْخِلاسِیَّهِ، وَ قَدْ نَجَمَتْ مِنْ ظُنْبُوبِ ساقِهِ صِیصِیَهٌ خَفِیَّهٌ، وَلَهُ فِی مَوْضِعِ الْعُرْفِ قُنْزُعَهٌ خَضْرَاءُ مُوَشَّاهٌ، وَ مَخْرَجُ عَنُقِهِ کَالْإِبْرِیقِ، وَ مَغْرِزُها إِلى حَیْثُ بَطْنُهُ کَصِبْغِ الْوَسِمَهِ الْیَمانِیَّهِ، اءَوْ کَحَرِیرَهٍ مُلْبَسَهٍ مِرْآهً ذاتَ صِقالٍ، وَ کَاءَنَّهُ مُتَلَفِّعٌ بِمِعْجَرٍ اءَسْحَمَ إِلا اءَنَّهُ یُخَیَّلُ لِکَثْرَهِ مَائِهِ وَ شِدَّهِ بَرِیقِهِ اءَنَّ الْخُضْرَهَ النَّاضِرَهَ مُمْتَزِجَهٌ بِهِ، وَ مَعَ فَتْقِ سَمْعِهِ خَطُّ کَمُسْتَدَقِّ الْقَلَمِ فِی لَوْنِ الْاءُقْحُوَانِ، اءَبْیَضُ یَقَقٌ، فَهُوَ بِبَیَاضِهِ فِی سَوادِ ما هُنالِکَ یَأْتَلِقُ، وَ قَلَّ صِبْغٌ إِلا وَ قَدْ اءَخَذَ مِنْهُ بِقِسْطٍ، وَ عَلاهُ بِکَثْرَهِ صِقالِهِ وَ بَرِیقِهِ وَ بَصِیصِ دِیباجِهِ وَرَوْنَقِهِ، فَهُوَ کَالْاءَزاهِیرِ الْمَبْثُوثَهِ لَمْ تُرَبِّها اءَمْطارُ رَبِیعٍ وَ لا شُمُوسُ قَیْظٍ، وَ قَدْ یَنْحَسِرُ مِنْ رِیشِهِ، وَ یَعْرى مِنْ لِباسِهِ، فَیَسْقُطُ تَتْرَى ، وَ یَنْبُتُ تِبَاعا، فَیَنْحَتُّ مِنْ قَصَبِهِ انْحِتَاتَ اءَوْراقِ الْاءَغْصانِ، ثُمَّ یَتَلاحَقُ نامِیا حَتَّى یَعُودَ کَهَیْئَتِهِ قَبْلَ سُقُوطِهِ، لا یُخالِفُ سالِفَ اءَلْوانِهِ، وَ لا یَقَعُ لَوْنٌ فِی غَیْرِ مَکانِهِ.

وَ إِذا تَصَفَّحْتَ شَعْرَهً مِنْ شَعَراتِ قَصَبِهِ اءَرَتْکَ حُمْرَهً وَرْدِیَّهً، وَ تارَهً خُضْرَهً زَبَرْجَدِیَّهً، وَ اءَحْیَانا صُفْرَهً عَسْجَدِیَّهً.
وَ کَیْفَ تَصِلُ إِلى صِفَهِ هذا عَمائِقُ الْفِطَنِ، اءَوْ تَبْلُغُهُ قَرائِحُ الْعُقُولِ، اءَوْ تَسْتَنْظِمُ وَصْفَهُ اءَقْوَالُ الْواصِفِینَ، وَ اءَقَلُّ اءَجْزائِهِ قَدْ اءَعْجَزَ الْاءَوْهامَ اءَنْ تُدْرِکَهُ، وَالْاءَلْسِنَهَ اءَنْ تَصِفَهُ، فَسُبْحانَ الَّذِی بَهَرَ الْعُقُولَ عَنْ وَصْفِ خَلْقٍ جَلَّاهُ لِلْعُیُونِ فَاءَدْرَکَتْهُ مَحْدُودا مُکَوَّنا وَ مُؤَلَّفا مُلَوَّنا، وَ اءَعْجَزَ الْاءَلْسُنَ عَنْ تَلْخِیصِ صِفَتِهِ، وَ قَعَدَ بِها عَنْ تَاءْدِیَهِ نَعْتِهِ.
سُبْحَانَ مَنْ اءَدْمَجَ قَوَائِمَ الذَّرَّهِ وَالْهَمَجَهِ إ لى ما فَوْقَهُمَا مِنْ خَلْقِ الْحِیتانِ وَالْفِیَلَهِ، وَ وَاءَى عَلَى نَفْسِهِ اءَنْ لا یَضْطَرِبَ شَبَحٌ مِمَّا اءَوْلَجَ فِیهِ الرُّوحَ إِلا وَ جَعَلَ الْحِمامَ مَوْعِدَهُ وَالْفَنَاءَ غَایَتَهُ.

مِنْهَا فِی صِفَهِ الْجَنَّهِ:

فَلَوْ رَمَیْتَ بِبَصَرِ قَلْبِکَ نَحْوَ ما یُوصَفُ لَکَ مِنْهَا لَعَزَفَتْ نَفْسُکَ عَنْ بَدائِعِ ما اءُخْرِجَ إِلَى الدُّنْیَا مِنْ شَهَوَاتِها وَ لَذَّاتِها وَ زَخارِفِ مَناظِرِها، وَ لَذَهِلَتْ بِالْفِکْرِ فِی اصْطِفاقِ اءَشْجَارٍ غُیِّبَتْ عُرُوقُها فِی کُثْبانِ الْمِسْکِ عَلَى سَواحِلِ اءَنْهارِها، وَ فِی تَعْلِیقِ کَبائِسِ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فِی عَسالِیجِها وَ اءَفْنانِها، وَ طُلُوعِ تِلْکَ الثِّمارِ مُخْتَلِفَهً فِی غُلُفِ اءَکْمامِها، تُجْنَى مِنْ غَیْرِ تَکَلُّفٍ، فَتَاءْتِی عَلَى مُنْیَهِ مُجْتَنِیهَا، وَ یُطافُ عَلَى نُزَّالِها فِی اءَفْنِیَهِ قُصُورِها بِالْاءَعْسالِ الْمُصَفَّقَهِ، وَالْخُمُورِ الْمُرَوَّقَهِ، قَوْمٌ لَمْ تَزَلِ الْکَرَامَهُ تَتَمادى بِهِمْ حَتَّى حَلُّوا دارَ الْقَرارِ، وَ اءَمِنُوا نُقْلَهَ الْاءَسْفَارِ.

فَلَوْ شَغَلْتَ قَلْبَکَ اءَیُّهَا الْمُسْتَمِعُ بِالْوُصُولِ إِلَى ما یَهْجُمُ عَلَیْکَ مِنْ تِلْکَ الْمَناظِرِ الْمُونِقَهِ لَزَهِقَتْ نَفْسُکَ شَوْقا إِلَیْهَا، وَ لَتَحَمَّلْتَ مِنْ مَجْلِسِی هَذا إِلَى مُجاوَرَهِ اءَهْلِ الْقُبُورِ اسْتِعْجَالا بِهَا، جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِمَّنْ یَسْعَى بِقَلْبِهِ إِلى مَنازِلِ الْاءَبْرارِ بِرَحْمَتِهِ.

تَفْسیِرُ بَعْضِ ما فِی هذِهِ الْخَطبَهِ مِنَ الْغَرِیبِ:

قال السید الشریف رضی الله عنه :

قَولُهُ ع : (یَؤُرُ بِمَلاقِحِهِ) الارُ: کِنایَهُ عَنِ النُکاح یُقالُ: اءَرَّ الرَّجُلُ الْمَراءَهَ یَؤُرُها، إ ذا نَکحَها، وَ قَولهُ ع : (کَاءَنَّهُ قِلْعُ دارِی عَنَجَهُ نُوتِیُهُ الْقِلْعُ شِراعُ السَّفِینَهِ، وَ دارىٍُّّ مَنسُوبُ إ لى دارِینَ وَ هِىٍَّ بَلْدَهْ عَلَى الْبَحْرِ یُجْلَبُ مِنْهَا الطَّیبُ، وز عَنَجُه ، اءَی : عَطَفَهُ، یُقالُ: عَنَجْتُ النَاقَهَ کَنَصَرْتُ اءَعْنُجُها إ ذا عَطَفْتُها، وَ النُوتىٍُّّ: الْمَلاّحُ. وَ قَوْلُهُ ع : (ضَفَّتَىٍّْ جُفُونِهِ)، اءرادَ جانِبَْى جُفُونِهِ، وَ الضَّفَّتانِ: الْجانِبانِ. وَ قَولُهُ ع : وَ فِلَذَ الزَّبَرْجَدِ) الْفِلَذُ: جَمْعُ فِلْذَهٍ، وَ هِىٍَّ الْقِطْعَهُ، وَ الکَبائِسُ: جَمْعُ الْکِباسَهِ وَ هِىَ العِذْقُ، وَ الْعَسالِیجُ: الغُصُونُ، واحِدُها عُسْلُوجُ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۱۶۵

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام و التّحیّه- :-  فی صفه الجنّه-  «فلو رمیت ببصر نحو قلبک نحو ما یوصف لک منها لعزفت نفسک عن بدائع ما اخرج إلى الدّنیا من شهواتها و لذّاتها، و زخارف مناظرها،» پس اگر بیندازى دیده دل خود را به جانب آنچه وصف کرده ‏اند از براى تو از اوصاف بهشت، هر آینه روى برتابد نفس تو از بدایع و نفایس آنچه اخراج کرده ‏اند به دنیا از شهوات و لذّات و منظرهاى آراسته آن.

«و لذهلت فی الفکر فی اصطفاق أشجار غیّبت عروقها فی کثبان المسک على سواحل أنهارها،» و هر آینه ذاهل شود در فکر کردن، در به هم باز کوفتن درختهایى که فرو رفته پنجه‏ هاى آن در تلهاى مشک بر کنار جویهاى آن.

«و فی تعلیق کبائس اللّؤلؤ الرّطب فی عسالیجها و أفنانها،» و در فکر در آویختن خوشه‏ هاى خرماى مرواریدتر در او، اغصان و شاخه‏ هاى درخت او.

عسالیج جمع عسلوج بمعنى الغصن، و أفنان جمع فنن-  بالفتحتین-  بمعنى واحد.

«و طلوع تلک الثّمار مختلفه فی غلف أکمامها،» و در شکوفه برآوردن آن میوه ‏هاى گوناگون در غلافهاى او.

«تجنى من غیر تکلّف فتأتى على منیه مجتنیها،» چیده شود آن میوه‏ ها بى ‏کلفتى، پس بیاید بر وفق آرزوى چیننده آن.

«و یطاف على نزّالها فی أفنیه قصورها بالأعسال المصفّقه، و الخمور المروّقه.»-  الفنا بالکسر: پیش در سراى، الأفنیه-یعنى: و طوف کرده شوند بر نازلان آنجا در پیش در سراى ایشان، با عسلهاى صاف کرده و شرابهاى پالوده.

«قوم لم تزل الکرامه تتمادى بهم حتّى حلّوا دار القرار، و أمنوا نقله الأسفار.» ایشان قومى‏ اند که لا یزال کرامت از حقّ تعالى متمادى مى ‏شود به ایشان، تا فرود آمدند در جاى قرار، و ایمن شدند از نقل کردن و مشقّت اسفار.

المنّه للّه که ز پیکار رهیدیم
زین وادى خم در خم پر خار رهیدیم‏

زین جان پر از وهم و کژ اندیشه گذشتیم‏
زین چرخ پر از مکر جگر خوار رهیدیم‏

دکّان حریصان به دغل رخت همه برد
دکّان بشکستیم و از آن کار رهیدیم‏

بى اسب همه فارس و بى مى همه مستیم‏
از ساغر و از منّت خمّار رمیدیم‏

زان عیسى عشّاق و ز افسون مسیحش
از علّت و قاروره و بیمار رهیدیم‏

اى سال چه سالى تو که از طلعت خوبت‏
ز افسانه پار و غم پیرار رهیدیم‏

در عشق ز سه روزه و از چلّه گذشتیم
مذکور چو پیش آمد از اذکار رهیدیم‏

خاموش کزین عشق و ازین علم لدنیش‏
از مدرسه و کاغذ و تکرار رهیدیم‏

خاموش کزین کان و از این گنج الهى
از مکسبه و کیسه و بازار رهیدیم‏

هین ختم برین کن چو خورشید برآمد
از حارس و از دزد و شب تار رهیدیم‏

عطّار:

حیات لعب و لهو است آنچه دیدى
حیات طیّبه نامى شنیدى‏

تویى آن نطفه افتاده فارغ‏
که اندر خلد خواهى گشت بالغ‏

بلوغ اینجا و در عقیب است حورش
دلت اینجا و در فردوس نورش‏

«فلو شغلک قلبک أیّها المستمع بالوصول إلى ما یهجم علیک من تلک المناظره المونقه، لزهقت نفسک شوقا إلیها، و لتحمّلت من مجلسى هذا إلى مجاوره أهل القبور استعجالا بها.» پس اگر مشغول سازد تو را قلب تو اى مستمع، به رسیدن به آنچه هجوم کند بر تو از آن مناظره به عجب آورنده، هر آینه بیرون رود نفس تو از بدن از شوق به آن، و هر آینه رحلت کنید از این مجلس به مجاورت اهل قبور از تعجیل به موت.

«جعلنا اللّه و إیّاکم ممّن یسعى بقلبه إلى منازل الأبرار برحمته.» بگرداناد ما را خداى تعالى و شما را از آنان که سعى کنند و بشتابند به دل سوى منازل نیکان، به بخشایش خویش

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۱۰۲۱-۱۰۲۴

بازدیدها: ۲۵

خطبه ها خطبه شماره ۸۵ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۸۵ صبحی صالح

و من خطبه له ع  

وَ اءَشْهَدُ اءَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیکَ لَهُ الْاءَوَّلُ لاَ شَیْءَ قَبْلَهُ وَ الْآخِرُ لاَ غَایَهَ لَهُ لاَ تَقَعُ الْاءَوْهَامُ لَهُ عَلَى صِفَهٍ وَ لاَ تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَى کَیْفِیَّهٍ وَ لاَ تَنَالُهُ التَّجْزِئَهُ وَ التَّبْعِیضُ وَ لاَ تُحِیطُ بِهِ الْاءَبْصَارُ وَ الْقُلُوبُ.

مِنْهَا:

فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللَّهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ وَ اعْتَبِرُوا بِالْآیِ السَّوَاطِعِ وَ ازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ الْبَوَالِغِ وَ انْتَفِعُوا بِالذِّکْرِ وَ الْمَوَاعِظِ فَکَاءَنْ قَدْ عَلِقَتْکُمْ مَخَالِبُ الْمَنِیَّهِ وَ انْقَطَعَتْ مِنْکُمْ عَلاَئِقُ الْاءُمْنِیَّهِ وَ دَهِمَتْکُمْ مُفْظِعَاتُ الْاءُمُورِ وَ السِّیَاقَهُ إِلَى الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ وَ کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ سَائِقٌ یَسُوقُهَا إِلَى مَحْشَرِهَا وَ شَاهِدٌ یَشْهَدُ عَلَیْهَا بِعَمَلِهَا.

مِنْهَا فِی صِفَهِ الْجَنَّهِ:

دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلاَتٌ وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتٌ لاَ یَنْقَطِعُ نَعِیمُهَا وَ لاَ یَظْعَنُ مُقِیمُهَا وَ لاَ یَهْرَمُ خَالِدُهَا وَ لاَ یَبْاءَسُ سَاکِنُهَا

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۸۵

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام- : «و أشهد أن لا إله إلّا اللّه وحده لا شریک له.» و گواهى مى ‏دهم که نیست معبودى غیر خداى تعالى تنها، نیست شریکى مر او را.

«الأوّل لا شی‏ء قبله، و الآخر لا غایه له،» او اوّل است نیست چیزى پیش از او، و آخر است نیست غایت مر او را.

قال صاحب الفتوحات فی شرح اسماء اللّه: «الاوّل، المقصود هنا، الذى لا مفتح لوجوده، و الآخر هو الذى لا نهایه لوجوده. و لیس بموجود یوصف بالضدّین من وجه واحد إلّا الحقّ تعالى.

قیل لأبى سعید الخرّاز: بم عرفت اللّه تعالى قال: بجمعه بین الضدّین، ثمّ تلى: هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ. «لا تقع الأوهام له على صفه،» واقع نمى‏شود وهمها مر او را بر صفتى.

«و لا تعقد القلوب منه على کیفیّه،»-  أى القلوب لا یعتقد للّه تعالى کیفیه-  و عقد نمى‏کند دلها از او بر کیفیتى، یعنى او نه در وهم مى ‏آید و نه در قلب.

«و لا تناله التّجزئه و التّبعیض، و لا تحیط به الأبصار و القلوب.» و نمى ‏رسد و نمى ‏باید او پاره شدن و بعض کردن، و احاطه نمى ‏کند به او دیده‏ها و دلها.

«و منها: فاتّعظوا عباد اللّه بالعبر النّوافع،» و از این خطبه است: پس متّعظ شوید اى بندگان خدا به پندهاى نفع دهنده.

«و اعتبروا بالآى السّواطع،» و اعتبار گیرید به آیتهاى ظاهر.

«و ازدجروا بالنّذر البوالغ، و انتفعوا بالذّکر و المواعظ،» و باز ایستید از مناهى به بیم کنندگان مبالغه کننده، و منتفع شوید به یاد کردن و پند گرفتن.

«فکأن قد علقتکم مخالب المنیّه،» پس گوییا بدرستى که در آویخته است شما را چنگالهاى مرگ.

استعار وصف المخالب لأسباب المنیّه من الامراض و الاعراض.

«و انقطعت منکم علائق الامنیّه-  هى طول الأمل- » و منقطع شده است از شما علاقه‏ هاى طول امل.

رباعى:

بر جان و تن بیش بها مى ‏گریم
بر فرقت این دو آشنا مى ‏گریم‏

اى جان و تن به یکدیگر یافته انس‏
بر روز جدایى شما مى ‏گریم‏

«و دهمتکم مفظعات الامور،» و هجوم کرده بر شما سختیهاى امور.

«و السّیاقه إلى الورد المورود،»-  الورد المورود النار التی وعد الناس أن یردها، و قوله تعالى: وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلَّا وارِدُها کانَ عَلى‏ رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا، و قال- عزّ من قائل- : فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَ بِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ أى المدخل المدخول فیه-  یعنى بد مکانى است در آمده شده در او که آن آتش دوزخ است.

«و کُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدٌ: سائق یسوقها إلى محشرها، و شهید یشهد علیها بعملها.» و هر نفسى با اوست راننده او به محشر، و گواهى دهنده به عمل او.

چون برآمد جان باقى از خلیل
باز پرسیدش خداوند جلیل‏

کاى ز کلّ خلق نیکو بخت‏تر
در جهان چه چیز دیدى سخت‏تر

گفت اگر کشتن پسر را سخت بود
در سقر«» دیدن پدر را سخت بود

در میان آتشم انداختن‏
روزگارى با بلا در ساختن‏

گر بسى سختى پیچاپیچ بود
در بر جان دادن اینجا هیچ بود

حق تعالى کرد سوى او خطاب
گفت اگر جان دادنت آمد عذاب‏

از پس جان دادن و مردن ز خویش‏
هست چندان سختى از اندازه بیش‏

کانکه را شد نقد افتادن در او
راحت روح است جان دادن در او

چون چنین در کار مشکل مانده ‏اى‏
روز و شب بهر چه غافل مانده‏ اى‏

چاره این کار مشکل پیش گیر
راه پر مرگ است منزل پیش گیر

ترک دنیا گیر و کار مرگ ساز
راه بس دور است، ره را برگ ساز

منها فی صفه الجنّه: «درجات متفاضلات، و منازل متفاوتات» بعضى از این خطبه است در صفت بهشت: درجه ‏هاست که بر یکدیگر فضیلت دارند، و منزلهاى با تفاوت.

فی الفتوحات المکّیه : «اعلم أنّ جنّه الأعمال مائه درجه لا غیر، کما أنّ النار مائه درک. غیر أنّ کلّ درجه تنقسم إلى منازل. و هذه المائه درجه فی کلّ جنّه من الثمان الجنّات.» « فما فریضه و لا نافله، و لا فعل خیر و لا ترک محرّم و مکروه إلّا و له جنّه مخصوصه، و نعیم خاصّ یناله من دخلها، و التفاضل على مراتب: فمنها بالسبق، و لکن فی الطاعه و الإسلام. فیفضل الکبیر السنّ على الصغیر، إذا کانا على مرتبه من العمل بالسنّ، فإنّه أقدم منه فیه، و یفضل أیضا بالزمان. فإنّ العمل فی رمضان و فی یوم الجمعه و فی لیله القدر و فی عشر ذى الحجّه و فی عاشورا أعظم من سائر الازمان، و کلّ زمان عیّنه الشارع، و یقع المفاضله بالمکان، کالمصلّى فی المسجد الحرام أفضل من صلاه المصلّى فی مسجد المدینه، و کذلک الصلاه فی المسجد المدینه أفضل من الصلاه فی المسجد الأقصى. و هکذا أفضل الصلاه فی المسجد الأقصى على سایر المساجد.

و یتفاضلون أیضا بالأحوال. فإنّ الصلاه بالجماعه فی الفریضه أفضل من صلاه الشخص وحده، و أشباه هذا. و یتفاضلون بالأعمال. فإنّ الصلاه أفضل من إماطه الأذى، و قد فضّل اللّه الاعمال بعضها على بعض. و یتفاضلون ایضا فی نفس العمل الواحد، کالمتصدّق على رحمه، فیکون صاحب صله رحم و صدقه، و التصدّق على غیر رحمه دونه دونه فی الأجر. و کذلک من أهدى هدیّه لشریف من أهل البیت أفضل ممّن أهدى لغیر شریف، أو برّه أو أحسن إلیه. و وجوه المفاضله کثیره فی الشرع.

و من الناس من یجمع فی الزمن الواحد أعمالا کثیره، فیصرّف سمعه فیما ینبغی، فی زمان تصریفه بصره، فی زمان تصریفه یده، فی زمان صومه، فی زمان صدقته، فی زمان صلاته، فی زمان ذکره، فی زمان نیّته من فعل و ترک. فیؤجر فی الزمان الواحد من وجوه کثیره، فیفضل غیره ممّن لیس له ذلک. و لذلک لمّا ذکر رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  ذلک الثمانیه الأبواب من الجنّه أن یدخل من أیّها شاء، قال رجل: «یا رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و ما على الإنسان أن یدخل من الأبواب کلّها» قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «أرجو أن تکون منهم.» فأراد القائل بذلک القول ما ذکرنا: أن یکون الإنسان فی زمان واحد فی اعمال کثیره تعمّ أبواب الجنّه.» «لا ینقطع نعیمها، و لا یظعن مقیمها،» منقطع نمى‏ گردد نعمت و تنعّم آنجا، و نقل نمى ‏کند ساکن آنجا.

النعم یطلق بازاء النعمه و النعمه بالکسر و الفتح. فإن کان من النعمه، فمعنى نفى الإنقطاع: أنّ کلّ نعمه أنفق منها شی‏ء ینفد منها قدر ما ینفق عنها، سوى نعمه الجنّه.

فإنّها باقیه، لا ینقصها شی‏ء، و لا یزیلها إنفاق. و لو تناول واحد من سکّانها أو جمیع ساکنیها ثمره، فأکل منها أبد الآباد بحیث لا یفتّر عن أکلها طرفه عین، لم ینتقص منها أدنى جزء. و لو أراد أحدهم التناول من طیر یطیر فی هوائها، لم یکن طیران الطیر حائلا دون اشتهاء به، و مانعا من تناوله و أکله، و لا أکله مانعا فی طیرانه، و قاطعا لجثّته، و ناقصا من مقدار جوهره، و هذا هو المعنى بقوله: لا مَقْطُوعَهٍ وَ لا مَمْنُوعَهٍ.«» و إن کان المراد به النعمه-  و هى الملاذّ الحاصله من النعمه-  فمعناه أنّ کلّ لذّه حصلت من تعاطى نعمه لأحدهم، لا ینقطع تلک اللذّه أبدا، بخلاف لذّات الدنیا، فإنّ من تلذّذ بشى‏ء کان الزمان الذى تلذّذ فیه محصورا، و مقدار اللذّه فیه منحصرا، و لذّه الجنّه باقیه، لا یفنى و لا ینقطع، بخلاف ما یستطیب الذوق مطعوما ما دام مشغولا به، فإذا فرغ لم تجد لذّته.

«و لا یهرم خالدها،» ضعف پیرى نبند مخلّد آنجا.

الهرم، الضعف الذى یعترى من کبر السنّ.

«و لا یبأس ساکنها.» و محتاج نگردد مقیم آنجا.

أى لا یفتقر من کان ساکنا فیها، کأهل الدنیا یحتاج الساکن الحرکه فی دفع البؤس و الفقر، و یحتمل أن یراد بالساکن المقیم.

قال الشارح-  رضى اللّه عنه- : «هذا الوصف صادق فی الجنّه المحسوسه الموعوده فی القرآن الکریم، و فی الجنه المعقوله. و اتّفقت العقلاء على أنّ ألذّ ثمارها هى المعارف الإلهیه، و النظر إلى وجه اللّه -ذى الجلال و الإکرام-و السعداء فی الوصول إلى نیل هذه الثمره على مراتب متفاوته و درجات متفاضله.» قال فی الباب الثمانین و مأتین من الفتوحات المکّیه «فلیعلم أنّ الجنّه جنّتان: جنّه حسّیه و جنّه معنویه. فالمحسوسه یتنعّم بها الأرواح الحیوانیه و النفس الناطقه، و الجنّه المعنویه تتنّعم بها النفوس الناطقه لا غیر، و هى جنّه العلوم و المعارف ما ثمّ غیرهما. و النار ناران: محسوسه و معنویه. فالنار المحسوسه تتعذّب بها النفوس الحیوانیه و النفوس الناطقه، و النار المعنویه تتعذّب بها النفوس الناطقه لا غیر.

و الفرق بین النعیمین و العذابین: أنّ العذاب الحسّى و النعیم الحسّى یکون بالمباشره الذى یکون عن مباشرته الألم القائم بالروح الحیوانى، و العذاب المعنوى لا یکون بمباشره للنفوس الناطقه، و إنّما هو بما وصل لها من العلم، بما فاتها من العمل و العلم (أى و من العلم بما فاتها من العلم) المؤدّى إلى سعاده الروح الحیوانى، الذى یتضمّن سعاده النفس الناطقه، لأنّ للنفس الناطقه نعیم، ما تحمله من العلوم و المعارف من طریق نظرها و فکرها کما سیجی‏ء.

و أمّا نار الفکر الذى یتعلّق ألمها بالحسّ و بالنفس، فهى نار معنویه: فإن حصل العلم عنها أعقبها نعیم جنّه معنویه، و إن لم یحصل العلم عنها لم یزل صاحبها معذّبا ما دام مفکرا، و لا نعیم له معنوى، و اذا زال الفکر عنه-  بأىّ وجه-  زال من غیر حصول علم. فذلک النعیم الذى تجده النفس إنّما هو الراحه من فقد نار التفکّر المسلّط على قبله، فهى راحه حسّیه لا معنویه.» و قال فی الباب الخامس و الستّین فی معرفه الجنّه و منازلها و درجاتها و ما یتعلّق بها: «اعلم-  أیّدنا اللّه و إیّاک-  أنّ الجنّه جنّتان: جنّه محسوسه و جنّه معنویه، و العقل یعقلهما معا. کما أنّ العالم عالمان: عالم لطیف و عالم کثیف، و عالم غیب و عالم شهاده، و النفس الناطقه المخاطبه المکلّفه، لها نعیمان: نعیم ما تحمله من العلوم و المعارف من طریق نظرها و فکرها و ما وصلت الیه من ذلک بالأدلّه العقلیه، و نعیم بما تحمله من اللذّات و الشهوات ممّا یناله بالنفس الحیوانیه من طریق قواها الحسّیه من أکل و شرب و نکاح و لباس و روائح و نغمات طیّبه یتعلّق بها الاسماع و جمال حسّى فی صوره حسّیه معشوقه، یعطیها البصر فی نساء کاعبات، و وجوه حسّان، و ألوان متنوّعه، و أشجار و أنهار. کلّ ذلک ینقله الحواسّ إلى النفس الناطقه، فیلتذّ به من جهه طبیعتها، و لو لم یلتذّ به الأرواح الحسّاس الحیوانى-  لا النفس‏ الناطقه-  لکان الحیوان یلتذّ بالوجه الجمیل من المرأه المستحسنه، و الغلام الحسن الوجه و الألوان و المصاغ. فلّما لم نر شیئا من الحیوان یلتذّ لشی‏ء من ذلک علما قطعا أنّ النفس الناطقه هى التی تلتذّ بجمیع ما تعطیه القوّه الحسّیه، ممّا یشارکها فیه.

و اعلم أنّ اللّه خلق هذه الجنّه المحسوسه بطالع الأسد الذى هو الإقلید، و بوجه هو الأسد، و خلق الجنّه المعنویه التی هى روح هذه الجنّه المحسوسه من الفرح الإلهى من صفه الکمال و الابتهاج و السرور. فکانت الجنّه المحسوسه کالجسم، و الجنّه المعقوله کالروح و قواه، و لهذا سمّاها الحقّ-  تعالى-  «الدار الحیوان»«» لحیاتها، و أهلها یتنّعمون فیها حسّا و معنى، فالمعنى الذى هو اللطیفه الانسانیه، و الجنّه أیضا أشدّ تنعّما بأهلها الداخلین فیها، و لهذا تطلب مسکنها«» من الساکنین. و قد ورد خبر عن النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ الجنّه اشتاقت إلى علىّ و عمّار و سلمان»«» فوصفها بالشوق إلى هؤلاء.»

در و دیوار جنّت از حیات است
زمین و آسمان او نجات است‏

درختش صدق و اخلاص است و تقوا
همه بار درخت اسرار معنا

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۱۰۱۴-۱۰۲۱

بازدیدها: ۲۵

خطبه ها خطبه شماره ۱۸۳ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۸۳ صبحی صالح

الْحَمْدُ لِلَّهِ الْمَعْرُوفِ مِنْ غَیْرِ رُؤْیَهٍ، وَ الْخالِقِ مِنْ غَیْرِ مَنْصَبَهٍ، خَلَقَ الْخَلائِقَ بِقُدْرَتِهِ، وَ اسْتَعْبَدَ الْاءَرْبابَ بِعِزَّتِهِ، وَ سادَ الْعُظَماءَ بِجُودِهِ، وَ هُوَ الَّذِی اءَسْکَنَ الدُّنْیا خَلْقَهُ، وَ بَعَثَ إِلَى الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ رُسُلَهُ، لِیَکْشِفُوا لَهُمْ عَنْ غِطائِها، وَ لِیُحَذِّرُوهُمْ مِنْ ضَرَّائِها، وَ لْیَضْرِبُوا لَهُمْ اءَمْثالَها، وَ لِیُبَصِّرُوهُمْ عُیُوبَها، وَ لِیَهْجُمُوا عَلَیْهِمْ بِمُعْتَبَرٍ مِنْ تَصَرُّفِ مَصاحِّها وَ اءَسْقامِها وَ حَلالِها وَ حَرامِها، وَ ما اءَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُطِیعِینَ مِنْهُمْ وَ الْعُصاهِ مِنْ جَنَّهٍ وَ نارٍ وَ کَرامَهٍ وَ هَوانٍ، اءَحْمَدُهُ إِلَى نَفْسِهِ کَما اسْتَحْمَدَ إِلَى خَلْقِهِ، وَ جَعَلَ لِکُلِّ شَیْءٍ قَدْرا، وَ لِکُلِّ قَدْرٍ اءَجَلاً، وَ لِکُلِّ اءَجَلٍ کِتَابا.

مِنْها فى ذِکْرِ الْقُرآنِ:

فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زاجِرٌ، وَ صامِتٌ ناطِقٌ، حُجَّهُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ، اءَخَذَ عَلَیْهِمْ مِیثاقَهُمْ، وَ ارْتَهَنَ عَلَیْهِمْ اءَنْفُسَهُمْ، اءَتَمَّ نُورَهُ، وَ اءَکْمَلَ بِهِ دِینَهُ، وَ قَبَضَ نَبِیَّهُ صَلَّى اللّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ اءَحْکامِ الْهُدى بِهِ، فَعَظِّمُوا مِنْهُ سُبْحانَهُ ما عَظَّمَ مِنْ نَفْسِهِ، فَإِنَّهُ لَمْ یُخْفِ عَنْکُمْ شَیْئا مِنْ دِینِهِ، وَ لَمْ یَتْرُکْ شَیْئا رَضِیَهُ اءَوْ کَرِهَهُ إِلا وَ جَعَلَ لَهُ عَلَما بادِیا، وَ آیَهً مُحْکَمَهً تَزْجُرُ عَنْهُ اءَوْ تَدْعُو إِلَیْهِ فَرِضاهُ فِیما بَقِیَ واحِدٌ، وَ سَخَطُهُ فِیما بَقِیَ واحِدٌ.

وَ اعْلَمُوا اءَنَّهُ لَنْ یَرْضَى عَنْکُمْ بِشَیْءٍ سَخِطَهُ عَلَى مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ، وَ لَنْ یَسْخَطَ عَلَیْکُمْ بِشَیْءٍ رَضِیَهُ مِمَّنْ کانَ قَبْلَکُمْ، وَ إِنَّمَا تَسِیرُونَ فِی اءَثَرٍ بَیِّنٍ، وَ تَتَکَلَّمُونَ بِرَجْعِ قَوْلٍ قَدْ قالَهُ الرِّجالُ مِنْ قَبْلِکُمْ، قَدْ کَفاکُمْ مَؤُونَهَ دُنْیاکُمْ، وَ حَثَّکُمْ عَلَى الشُّکْرِ، وَ افْتَرَضَ مِنْ اءَلْسِنَتِکُمُ الذِّکْرَ،

وَ اءَوْصاکُمْ بِالتَّقْوَى ، وَ جَعَلَها مُنْتَهَى رِضاهُ وَ حاجَتَهُ مِنْ خَلْقِهِ.
فَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِی اءَنْتُمْ بِعَیْنِهِ، وَ نَواصِیکُمْ بِیَدِهِ، وَ تَقَلُّبُکُمْ فِی قَبْضَتِهِ، إِنْ اءَسْرَرْتُمْ عَلِمَهُ، وَ إِنْ اءَعْلَنْتُمْ کَتَبَهُ، قَدْ وَکَّلَ بِذلِکَ حَفَظَهً کِرَاما، لا یُسْقِطُونَ حَقَّا، وَ لا یُثْبِتُونَ بَاطِلاً.

وَ اعْلَمُوا اءَنَّهُ مَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجا مِنَ الْفِتَنِ، وَ نُورا مِنَ الظُّلَمِ وَ یُخَلِّدْهُ فِیمَا اشْتَهَتْ نَفْسُهُ، وَ یُنْزِلْهُ مَنْزِلَ الْکَرامَهِ عِنْدَهُ فِی دارٍ اصْطَنَعَها لِنَفْسِهِ، ظِلُّها عَرْشُهُ، وَ نُورُها بَهْجَتُهُ، وَ زُوَّارُها مَلائِکَتُهُ، وَ رُفَقاؤُها رُسُلُهُ، فَبادِرُوا الْمَعادَ، وَ سابِقُوا الْآجالَ، فَإِنَّ النَّاسَ یُوشِکُ اءَنْ یَنْقَطِعَ بِهِمُ الْاءَمَلُ، وَ یَرْهَقُهُمُ الْاءَجَلُ، وَ یُسَدُّ عَنْهُمْ بابُ التَّوْبَهِ، فَقَدْ اءَصْبَحْتُمْ فِی مِثْلِ ما سَاءَلَ إِلَیْهِ الرَّجْعَهَ مَنْ کانَ قَبْلَکُمْ، وَ اءَنْتُمْ بَنُو سَبِیلٍ عَلَى سَفَرٍ مِنْ دارٍ لَیْسَتْ بِدارِکُمْ، وَ قَدْ اءُوذِنْتُمْ مِنْها بِالارْتِحالِ وَ اءُمِرْتُمْ فِیها بِالزَّادِ.

وَ اعْلَمُوا اءَنَّهُ لَیْسَ لِهَذَا الْجِلْدِ الرَّقِیقِ صَبْرٌ عَلَى النَّارِ، فَارْحَمُوا نُفُوسَکُمْ فَإِنَّکُمْ قَدْ جَرَّبْتُمُوها فِی مَصائِبِ الدُّنْیَا؛ اءَفَرَاءَیْتُمْ جَزَعَ اءَحَدِکُمْ مِنَ الشَّوْکَهِ تُصِیبُهُ، وَ الْعَثْرَهِ تُدْمِیهِ، وَ الرَّمْضاءِ تُحْرِقُهُ؟ فَکَیْفَ إِذا کانَ بَیْنَ طابَقَیْنِ مِنْ نارٍ ضَجِیعَ حَجَرٍ وَ قَرِینَ شَیْطانٍ؟ اءَعَلِمْتُمْ اءَنَّ مالِکا إِذا غَضِبَ عَلَى النَّارِ حَطَمَ بَعْضُها بَعْضا لِغَضَبِهِ، وَ إِذا زَجَرَها تَوَثَّبَتْ بَیْنَ اءَبْوابِها جَزَعا مِنْ زَجْرَتِهِ؟!

اءَیُّهَا الْیَفَنُ الْکَبِیرُ الَّذِی قَدْ لَهَزَهُ الْقَتِیرُ! کَیْفَ اءَنْتَ إِذا الْتَحَمَتْ اءَطْواقُ النَّارِ بِعِظامِ الْاءَعْناقِ، وَ نَشِبَتِ الْجَوامِعُ حَتَّى اءَکَلَتْ لُحُومَ السَّواعِدِ؟ فَاللَّهَ اللَّهَ، مَعْشَرَ الْعِبادِ، وَ اءَنْتُمْ سالِمُونَ فِی الصِّحَّهِ قَبْلَ السُّقْمِ، وَ فِی الْفُسْحَهِ قَبْلَ الضِّیقِ، فَاسْعَوْا فِی فَکاکِ رِقابِکُمْ مِنْ قَبْلِ اءَنْ تُغْلَقَ رَهائِنُها، اءَسْهِرُوا عُیُونَکُمْ، وَ اءَضْمِرُوا بُطُونَکُمْ، وَ اسْتَعْمِلُوا اءَقْدَامَکُمْ، وَ اءَنْفِقُوا اءَمْوالَکُمْ، وَ خُذُوا مِنْ اءَجْسادِکُمْ تَجُودُوا بِها عَلَى اءَنْفُسِکُمْ وَ لا تَبْخَلُوا بِهَا عَنْهَا، فَقَدْ قالَ اللَّهُ سُبْحانَهُ: إِنْ تَنْصُرُوا اللّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ اءَقْدامَکُمْ وَ قالَ تَعالَى : مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللّهَ قَرْضا حَسَنا فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ اءَجْرٌ کَرِیمٌ فَلَمْ یَسْتَنْصِرْکُمْ مِنْ ذُلِّ، وَ لَمْ یَسْتَقْرِضْکُمْ مِنْ قُلِّ، اسْتَنْصَرَکُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّماواتِ وَ الْاءَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ، وَ اسْتَقْرَضَکُمْ وَ لَهُ خَزائِنُ السَّماواتِ وَ الْاءَرْضِ وَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ، وَ إِنَّمَا اءَرادَ اءَنْ یَبْلُوَکُمْ اءَیُّکُمْ اءَحْسَنُ عَمَلاً.

فَبادِرُوا بِاءَعْمالِکُمْ تَکُونُوا مَعَ جِیرانِ اللَّهِ فِی دارِهِ، رافَقَ بِهِمْ رُسُلَهُ، وَ اءَزارَهُمْ مَلائِکَتَهُ، وَ اءَکْرَمَ اءَسْماعَهُمْ اءَنْ تَسْمَعَ حَسِیسَ نارٍ اءَبَدا، وَ صانَ اءَجْسادَهُمْ اءَنْ تَلْقَى لُغُوبا وَ نَصَبا ذلِکَ فَضْلُ اللّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ، اءَقُولُ ما تَسْمَعُونَ، وَ اللّهُ الْمُسْتَعانُ عَلَى نَفْسِی وَ اءَنْفُسِکُمْ وَ هُوَ حَسْبُنا وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ.

الباب الحادى عشر فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی المعاد و أحوال الموت و القبر و أهوال الحشر و القیامه و دخول الجنّه و النار

خطبه ۱۸۳

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام- : «اعلموا أنَّهُ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً من الفتن، و نورا من الظّلم،» بدانید که آن کس که ترسد او از خداى تعالى، بگرداند خداى تعالى از براى او راه بیرون رفتن از فتنه‏ ها، و روشنایى از تاریکی ها.

«و یخلّده فیما اشتهت نفسه، و ینزله منزل الکرامه عنده،» و مخلّد دارد او را در آنچه خواهد نفس او، و فرود آورد او را در منزل عزّت و مکرمت نزد خداى تعالى.

«فی دار اصطنعها لنفسه،» در خانه‏اى که ساخته است آن را از براى نفس خویش، یعنى بهشت.

«ظلّها عرشه، و نورها بهجته،» سقف آن عرش اوست، و نور آن از حسن و بهاى اوست.

«زوّارها ملائکته، و رفقاؤها رسله،» زیارت کنندگان آنجا ملائکه اویند، و رفیقان آنجا رسولان اویند.

«فبادروا المعاد، و سابقوا الآجال،» پس مبادرت جویید امر آخرت را، پیشى گیرید اجلهاى خویش را به حسن عملهاى خویش.

عطّار:

تا بدانى تو که از چنگ اجل
کس نخواهد برد جان چند از حیل‏

در همه آفاق کس بى‏مرگ نیست‏
وین عجایب بین که کس را برگ«» نیست‏

مرگ اگر چه بس درشت و حازم است
گردن او را نرم کردن لازم است‏

گر چه ما را کار بسیار اوفتاد«»
سختتر از جمله این کار اوفتاد«»

«فإنّ النّاس یوشک أن ینقطع بهم الأمل،» پس بدرستى که مردمان نزدیک است که منقطع شود به ایشان امید.

«و یرهقهم الأجل،» و برسد به ایشان مرگ.

«و یسدّ عنهم باب التّوبه.» و بسته شود از ایشان راه بازگشت.

«فقد أصبحتم فی مثل ما سأل إلیه الرّجعه من کان قبلکم،» پس بدرستى که شما صباح کرده‏اید در مثل آنچه کرده‏ اند بازگشت به سوى آن، آن کس که بوده پیش از شما.

أى أصبحتم فی حال الحیاه من الصحه و التمکّن من العمل، و هو ما یتمنّاه من مضى قبلکم بقولهم: یا لَیْتَنا نُرَدُّ…، هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِیلَهُ یَوْمَ. «و أنتم بنو سبیل، على سفر من دار لیست بدارکم،» و شما راه گذرانید«» بر سفر کردن از خانه‏اى که نیست آن خانه قرار شما.

«فقد أوذنتم منها بالارتحال، و امرتم فیها بالزّاد.» پس بدرستى که آگاهانیده شدید به رحلت کردن از آنجا، و مأمور شدید به توشه گرفتن در آنجا.

شعر:

کنون هر ساعتى غم بیش دارم
که روز واپسین در پیش دارم‏

خداوندا در آن دم یاریى ده‏
به فضلت بنده را بیداریى ده‏

در آن ساعت ز شیطانم نگه دار
ز ظلمت نور ایمانم نگه دار

چو جان من رسد در نزع بر لب‏
فرو مگذار و دستم گیر یا رب‏

چو در جانم نماند ز آن لقا هوش
مکن بر جان من نامت فراموش‏

اگر چه سخت سستم من در این راه‏
مگیر این سست رگ را سخت ناگاه‏

روا دارم که آگاهم بگیرى
از آن ترسم که ناگاهم بگیرى‏

اگر آن دم نیاموزى تو گفتار
درازا منزلا و مشکلا کار

«و اعلموا أنّه لیس لهذا الجلد الرّقیق صبر على النّار،» و بدانید که نیست مر این پوست تنگ را شکیبایى بر آتش.

«فارحموا نفوسکم، فإنّکم قد جریتموها فی مصائب الدّنیا. فرأیتم«» جزع أحدکم من الشّوکه تصیبه، و العتره تدمیه، و الرّمضاء تحرقه» پس رحم کنید بر نفسهاى خویش، پس بدرستى که شما بتحقیق آزموده‏اید تن خویشتن را در مصیبتهاى دنیا.

پس دیده‏اید ناشکیبایى یکى از شما از خارى که برسد به او، و تیزى دندانى که خون آلود کند او را، و زمین تافته‏اى که بسوزاند او را

عطّار:

اشک مى ‏بارم به زارى بر دوام
چه کنم و چه کنم همى گویم مدام‏

تا کسى کو پیشم آید راز جوى‏
گویدم آخر چه بودت بازگوى‏

من بدو گویم که اى صاحب مقام
مى‏ندانم مى‏ندانم و السّلام‏

چه کنم و چه کنم همیشه گفت ماست‏
مى‏ندانم مى‏ندانم جفت ماست

«فکیف إذا کان بین طابقین من نار، ضجیع حجر، و قرین شیطان» پس چگونه باشد شکیبایى او گاهى که باشد در میان دو تابه از آتش، در حالتى که همخوابه سنگ وقود باشد. قال تعالى: وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَهُ، و همخانه شیطان باشد قال تعالى: فَکُبْکِبُوا فِیها هُمْ وَ الْغاوُونَ وَ جُنُودُ إِبْلِیسَ أَجْمَعُونَ.«أ علمتم أنّ مالکا إذا غضب على النّار حطم بعضها بعضا،» آیا دانسته‏اید که مالک گاهى که غضب کند بر آتش، بشکند بعضى از او بعضى دیگر را.

«و إذا زجرها توثّبت بین أبوابها جزعا من زجرته» و هر گاه که زجر کند آتش را،استیلا نماید در میان درهاى او از ناشکیبایى از زجر کردن او «أیّها الیفن الکبیر الّذى قد لهزه القتیر، کیف أنت إذا التحمت أطواق النّار بعظام الأعناق،» اى پیر فرتوت بزرگسال که آمیخته شده به او شیب و سستى، چگونه باشى تو گاهى که پیوسته شود جراحات طوقهاى آتشین به استخوانهاى گردنها «و نشبت الجوامع حتّى أکلت لحوم السّواعد.»-  الجامعه الغلّ الأبدى إلى الأعناق-  یعنى فرو رود غلّها در اعضا تا بخورد گوشتهاى ساعدها

عطّار:

الا اى روز و شب در خواب رفته
برآمد صبح پیرى و تو خفته‏

نمى‏ترسى که مرگت خفته گیرد
دلت را غافل و آشفته گیرد

عطّار:

به سر بردى به غفلت روزگارى
مگر در گور خواهى کرد کارى‏

الا اى حرص در کارت کشیده‏
چو شد قدّ الف وارت خمیده‏

اگر طاعت کنى اکنون عیان است
که مى ‏ترسى بمیرى هم از آن است‏

بسى شادى بکردى کام راندى‏
کنون چون پیر گشتى باز ماندى‏

نشد یک ذرّه کم اى پیر آزت
نکردستند گویى شیر بازت‏

گنه زشت است خاصّه مردم پیر
گنه خود چون بود با موى چون شیر

نمى‏ترسى که از کوى جهانت
تو غافل در ربایند از میانت‏

تو را افتاد کار اى پیر خون خور
به ایمان گر توانى جان برون بر

کنون من گفتم و رفتم به زودى
بکشتم من ندانم تا درودى‏

کنون چون زندگانى رخت بر بست‏
به سوى خاک رفتم باد در دست‏

کنون گر شاد و گر غمناک رفتم
دلى پر آرزو با خاک رفتم‏

جهان پر غمم بسیار دم داد
سپهر پشت گوژم پشت خم داد

دمم شد سرد و دل برخاست از دست‏
که بر فرقم ز پیرى برف بنشست‏

به مویم تا سفیدى جایگه کرد 
جهان بر من سر پستان سیه کرد

چو سالم شصت افتادست و هفتاد
چنین صیدى که را در شست افتاد

ز شست هر کسى تیرى شود راست
ز شست من کمان گوژ برخاست‏

از آن شست و کمان، قوّت شود بیش‏
و زین شست و کمان، دل مى‏شود ریش‏

چو آمد باده عمرم به دردى 
نه قوّت ماند و نه نیروى مردى‏

از این پس هیچ ناید کار از من‏
گر آمد کارها بسیار از من‏

بسى ناخوردنیها خوردم و رفت
بسى ناکردنیها کردم و رفت‏

اگر چه عقل پیش اندیش دارم‏
چه دانم تا چه غم در پیش دارم‏

برفت از دیده و دل خواب و آرام
که تا چون خواهدم بودن سرانجام‏

دلم از بیم مردن در گداز است‏
که مرکب لنگ و راهم بس دراز است‏

اجل دانم که تنگم در رسید است
که روز عمر دیرى در کشید است‏

برون رفتم به صد حیرت ز دنیا
نخواهم برد جز حسرت ز دنیا

زیان روزگار خویش ماییم
حجاب خویشتن در پیش ماییم‏

از آن گم بودگان کار خویشیم‏
که جمله عاشق دیدار خویشیم‏

قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» «ثلاثه لا ینظر اللّه تعالى إلیهم یوم القیامه: شیخ زان، و إمام کذّاب، و عائل مزهوّ». و ذلک أنّ الزّنا انّما یکون فی المؤمن لغبه الشهوه علیه و منازعتها ایّاه، و ضعفه عن مقاومتها و الصبر علیها، و إنّما یکون ذلک فی حال الشباب و حداثه السنّ و قوّه الطبع و ضعف العقل و رقّه الحال و قلّه العلم، فیکون اسباب المعصیه قویّه، و اسباب العصمه دونها، فیغلب العبد فیواقع المنهىّ. و أمّا الشیخ فیکون بخلاف هذه الأحوال، و لا تکون له هذه الأعذار، و قد تمّ عقله و قویت حاله، و بلغ علمه و حلمه، و سکنت حدّه شهوته، و ضعفت قوّه طباعه، و قویت فیه دواعى العقل و آلات الامتناع، و ضعفت آلات الهوى و دواعى الشهوه. فارتکابه فی هذه الحال ما نهى عنه من الزنا لیس إلّا شبه الاستخفاف، و قلّه المبالاه، و رداءه الطبع، و قسوه القلب، و انطماس نور الهدى، و إعراضا عن رعایه حقّ المولى. فیجازیه فی القیامه إن لم یکن سبقت له منه الحسنى، فیعرض عنه فی الآخره کما أعرض العبد عنه فی الدنیا و الکذب إنّما یکون من الإنسان لدفع مضرّه، أو لجلب منفعه فیما یخیّل إلیه.

یخاف شیئا ممّا یحبّه أن یفوته، أو یرجوه أن یصیبه، و یخیّل إلیه أنّ أحدا من الناس یحجزه عنه أو یمنعه، فیکذب رهبه من إنسان أو رغبه فیه. و الإمام لیس فوقه من الناس أحد یرجوه أو یخافه، فلا عذر له فی کذبه. فکذبه لسوء طبعه و استخفافا بحقّ اللّه تعالى فی الوقوف على حدوده. فیجازیه ربّه یوم لا یملک لنفسه نفعا و لا ضرّا على سوء سیرته، حین ملکه اللّه تعالى و مکنّه من دفع کثیر من المضارّ عن نفسه و جلب المنافع الیها، بما خوّل من نعمه و أتاه من سلطانه و «الزّهو» هو الترفّع و التکبّر، و الإزراء بمن دونه، و الاستخفاف بعباد اللّه تعالى.

و دواعى هذه الاشیاء: الاستغناء، و قلّه الحاجه، و الإمکان من بلوغ ما یتمنّاه و نیل ما یشتهیه، و حاجه الناس الیه و رغبتهم فیه و خدمتهم إیّاه، و استکانتهم له، فیدعوه هذه الاسباب إلى نظره إلى نفسه و اعجابه بها فیزهوه، و العائل-  و هو الفقیر-  لیست له هذه الدواعى، و لا معه هذه الآلات، و لا عذر له فی زهوه. فزهوه و ترفّعه فی غیر ذات اللّه تعالى رداءه فیه، و قلّه معرفه باللّه و منازعه منه لربّه فیما هو له دون خلقه. فیعرض اللّه عنه إن لم یرحمه إهانه له، جزاء على إعراضه عن عباده المؤمنین و استخفافه بحقوقهم‏ «فاللّه و اللّه معشر العباد و أنتم سالمون فی الصّحّه قبل السّقم، و فی الفسحه قبل الضّیق.» پس بترسید از خداى و بترسید از خداى، اى گروه بندگان و حال آنکه شما به سلامتید در تندرستى پیش از بیمارى، و در گشادگى پیش از تنگى.

«فاسعوا فی فکاک رقابکم من قبل أن تغلق رهائنها.» پس سعى کنید در آزاد کردن گردنهاى شما، پیش از آنکه گرفتار شود به گروهاى او.

«أسهروا أعینکم،» بى ‏خواب و بیدار دارید چشمهاى خویش را از خواب غفلت.

عطّار:

عزیزا عمر شد دریاب آخر
شبانه‏روزى مشو در خواب آخر

به شب خواب و به روزت خواب غفلت‏
که شرمت باد اى غرقاب غفلت‏

مخسب اى خفته آخر از گنه بس
چرا خفتى که گورت خوابگه بس‏

«و أضمروا بطونکم، و أنفقوا أموالکم،» و خالى دارید شکمهاى شما را، و نفقه کنید مالهاى خویش را.

شعر:

تو را تا نشکند درهم سر و پاى
نگردى سیر نان و جامه و جاى‏

تو تا سر دارى و تا پاى دارى‏
رگ سود و زیان بر جاى دارى‏

تو در خوابى سخن هیچى ندانى
چو سر اندر کفن پیچى بدانى‏

همه در مهد دنیا سر به خوابیم
همه از مستى غفلت خرابیم‏

«و خذوا من أجسادکم تجودوا بها على أنفسکم، و لا تبخلوا بها عنها،» و فرا گیرید از جسدهاى خویش تا سخاوت کنید به آن بر نفسهاى خویش، و بخیلى مکنید به آن از نفسهاى خویش.

فقد قال اللّه سبحانه: إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ. پس بدرستى که گفته است خداى تعالى: «اگر یارى کنید خداى را، یارى کند او شما را،و ثابت دارد قدمهاى شما در جهاد با عدوّ».

و قال: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ، وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ. و گفته است: «کیست آن کس که قرض دهد خداى را قرضى نیکو، پس زیاده کند خداى تعالى آن را از براى او، و مر او را باشد مزدى با کرامت».

«فلم یستنصرکم من ذلّ، و لم یستقرضکم من قلّ،» پس طلب نصرت شما نکرد از ذلیلى و خوارى، و طلب قرض نکرد از شما از کمى مال.

استنصرکم «و له جنود السّماوات و الأرض و هو العزیز الحکیم». طلب نصرت کرد از شما و مر او را است لشکرهاى آسمانها و زمین، و اوست غالب با حکمت.

و استقرضکم «و له خَزائِنُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ» و لَهُ ما فِی. و قرض طلبید از شما و از آن اوست خزانه‏هاى آسمانها و زمین، و اوست بى‏ نیاز ستوده فعّال.

و إنّما أراد أن «یبلوکم أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا». و اراده نکرد الّا آنکه بیازماید شما را که کدام از شما نیکوتر است از روى عمل.

«فبادروا بأعمالکم تکونوا مع جیران اللّه فی داره.» پس مبادرت جویید به عملهاى خویش تا باشید با همسایگان خداى در خانه خداى، یعنى بهشت.

«رافق بهم رسله، و أزارهم ملائکته،» رفیق ایشان گردانیده رسولان خویش، و به زیارت ایشان فرستاده فرشتگان خویش.

«و أکرم أسماعهم أن تسمع حسیس نار أبدا،» و گرامى داشته گوشهاى ایشان از آنکه بشنود او از آتش دائما.

«و صان أجسادهم أن تلقى لغوبا و نصبا:» و نگاه داشت جسدهاى ایشان را از آنکه بینند تعبى و رنجى.

ذلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ. آن بخشایشى است از جانب خداى، هر که را مى ‏خواهد مى ‏دهد، و خداى خداوند بخشایش بزرگ قدر است.

«أقول ما تسمعون، و اللّه المستعان على نفسى و أنفسکم، حسبنا و نعم الوکیل» مى‏گویم آنچه مى‏شنوید، و خداى یارى خواسته شده بر نفس من و نفسهاى شما، بس است ما را و خوشا وکیلى او.

عطّار:

هر آن چندان که کردى نیک و بد تو
همه آماده بینى گرد خود تو

اگر بد کرده‏اى زیر حجابى‏
و گرنه با بزرگان در رکابى‏

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۱۰۰۵-۱۰۱۴

بازدیدها: ۳۴

خطبه ها خطبه شماره ۱۹۰ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۹۰ صبحی صالح

و من خطبه له ( علیه ‏السلام  ) یحمد اللّه و یثنی على نبیه و یعظ بالتقوى‏

حمد اللّه‏

اءَحْمَدُهُ شُکْرا لِإِنْعَامِهِ، وَاءَسْتَعِینُهُ عَلَى وَظَائِفِ حُقُوقِهِ، عَزِیزَ الْجُنْدِ، عَظِیمَ الْمَجْدِ،

الثناء على النبی‏

الثناء على النبی وَ اءَشْهَدُ اءَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ، دَعَا إِلَى طَاعَتِهِ وَ قَاهَرَ اءَعْدَاءَهُ جِهَادا عَنْ دِینِهِ، لاَ یَثْنِیهِ عَنْ ذَلِکَ اجْتِمَاعٌ عَلَى تَکْذِیبِهِ وَالْتِمَاسٌ لِإِطْفَاءِ نُورِهِ.

العظه بالتقوى‏

فَاعْتَصِمُوا بِتَقْوَى اللَّهِ، فَإِنَّ لَهَا حَبْلاً وَثِیقا عُرْوَتُهُ وَ مَعْقِلاً مَنِیعا ذِرْوَتُهُ.
وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ وَ غَمَرَاتِهِ وَامْهَدُوا لَهُ قَبْلَ حُلُولِهِ وَ اءَعِدُّوا لَهُ قَبْلَ نُزُولِهِ فَإِنَّ الْغَایَهَ الْقِیَامَهُ، وَ کَفَى بِذَلِکَ وَاعِظا لِمَنْ عَقَلَ، وَ مُعْتَبَرا لِمَنْ جَهِلَ، وَ قَبْلَ بُلُوغِ الْغَایَهِ مَا تَعْلَمُونَ مِنْ ضِیقِ الْاءَرْمَاسِ، وَ شِدَّهِ الْإِبْلاَسِ وَ هَوْلِ الْمُطَّلَعِ، وَرَوْعَاتِ الْفَزَعِ وَاخْتِلاَفِ الْاءَضْلاَعِ وَ اسْتِکَاکِ الْاءَسْمَاعِ وَ ظُلْمَهِ اللَّحْدِ، وَ خِیفَهِ الْوَعْدِ وَ غَمِّ الضَّرِیحِ، وَ رَدْمِ الصَّفِیحِ