نامه ۲۹ شرح ابن ابی الحدید (با ترجمه فارسی کتاب جلوه های تاریخ دکتر دامغانی)

۲۹ و من کتاب له ع إلى أهل البصره

وَ قَدْ کَانَ مِنِ انْتِشَارِ حَبْلِکُمْ وَ شِقَاقِکُمْ- مَا لَمْ تَغْبَوْا عَنْهُ- فَعَفَوْتُ عَنْ مُجْرِمِکُمْ وَ رَفَعْتُ السَّیْفَ عَنْ مُدْبِرِکُمْ- وَ قَبِلْتُ مِنْ مُقْبِلِکُمْ- فَإِنْ خَطَتْ بِکُمُ الْأُمُورُ الْمُرْدِیَهُ- وَ سَفَهُ الآْرَاءِ الْجَائِرَهِ إِلَى مُنَابَذَتِی وَ خِلَافِی- فَهَأَنَذَا قَدْ قَرَّبْتُ جِیَادِی وَ رَحَلُتْ رِکَابِی- وَ لَئِنْ أَلْجَأْتُمُونِی إِلَى الْمَسِیرِ إِلَیْکُمْ- لَأُوقِعَنَّ بِکُمْ وَقْعَهً- لَا یَکُونُ یَوْمُ الْجَمَلِ إِلَیْهَا إِلَّا کَلَعْقَهِ لَاعِقٍ- مَعَ أَنِّی عَارِفٌ لِذِی الطَّاعَهِ مِنْکُمْ فَضْلَهُ- وَ لِذِی النَّصِیحَهِ حَقَّهُ- غَیْرُ مُتَجَاوِزٍ مُتَّهَماً إِلَى بَرِیٍّ وَ لَا نَاکِثاً إِلَى وَفِیٍّ

مطابق نامه۲۹ نسخه صبحی صالح

شرح وترجمه فارسی

(۲۹): از نامه هاى آن حضرت به مردم بصره 

نامه با این عبارت شروع مى شود: و قد کان من انتشار حبلکم و شقاقکم مالم تغبوا عنه همانا موضوع گسستن ریسمان طاعت و ستیز شما چیزى است که از آن نمى توانید غافل باشید.
در این نامه ، ابن ابى الحدید پس از توضیح لغات و اصطلاحات نکته اى درباره سخنرانى مشهور زیاد بن ابیه در بصره آورده است که ترجمه آن نشان دهنده ستیز او با راه و شیوه على علیه السلام است .

مى گوید، زیاد در آن خطبه خود گفت : به خدا سوگند بى گناه را به گناه گنهکار و نیکوکار را در قبال فرومایه و پدر را به گناه پسر و همسایه را به گناه همسایه فرو خواهم گرفت ، مگر اینکه تسلیم فرمان من شوید. ابوبلال مرداس بن ادیه که در آن هنگام پیرى سالخورده بود برخاست و با صداى لرزان و آهسته گفت : اى امیر! خداوند بر خلاف آنچه تو گفتى به ما خبر داده است و بر خلاف حکم تو حکم کرده و فرموده است هیچ نفسى بار دیگرى را بر دوش ‍ نگیرد ، زیاد گفت : اى ابوبلال من آنچه را که تو مى دانى ، مى دانم ما به حق خود بر شما دست نمى یابیم مگر اینکه در باطل فرو شویم فرو شدنى .

به روایت ریاشى، زیاد گفت : هر آینه دوست را به گناه دوست و مقیم را به گناه کوچ کننده و روى آورنده را به گناه پشت کننده و درست را به گناه نادرست خواهم گرفت تا کار چنان شود که هر یک از شما به برادر خود بگوید: اى سعید بگریز و خود را برهان که سعید هلاک شد، مگر آنکه کارتان براى من روبه راه و مستقیم شود.

جلوه‏ تاریخ‏ درشرح‏ نهج‏ البلاغه ‏ابن‏ ابى‏ الحدید، ج ۷ //ترجمه دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۵۱

نامه ۲۸ شرح ابن ابی الحدید (با ترجمه فارسی کتاب جلوه های تاریخ دکتر دامغانی)

۲۸ و من کتاب له ع إلى معاویه جوابا

و هو من محاسن الکتب- : أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ أَتَانِی کِتَابُکَ- تَذْکُرُ فِیهِ اصْطِفَاءَ اللَّهِ مُحَمَّداً ص لِدِینِهِ- وَ تَأْیِیدَهُ إِیَّاهُ لِمَنْ أَیَّدَهُ مِنْ أَصْحَابِهِ- فَلَقَدْ خَبَّأَ لَنَا الدَّهْرُ مِنْکَ عَجَباً- إِذْ طَفِقْتَ تُخْبِرُنَا بِبَلَاءِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَنَا- وَ نِعْمَتِهِ عَلَیْنَا فِی نَبِیِّنَا- فَکُنْتَ فِی ذَلِکَ کَنَاقِلِ التَّمْرِ إِلَى هَجَرَ- أَوْ دَاعِی مُسَدِّدِهِ إِلَى النِّضَالِ- وَ زَعَمْتَ أَنَّ أَفْضَلَ النَّاسِ فِی الْإِسْلَامِ فُلَانٌ وَ فُلَانٌ- فَذَکَرْتَ أَمْراً إِنْ تَمَّ اعْتَزَلَکَ کُلُّهُ- وَ إِنْ نَقَصَ لَمْ یَلْحَقْکَ ثَلْمُهُ- وَ مَا أَنْتَ وَ الْفَاضِلَ وَ الْمَفْضُولَ وَ السَّائِسَ وَ الْمَسُوسَ- وَ مَا لِلطُّلَقَاءِ وَ أَبْنَاءِ الطُّلَقَاءِ- وَ التَّمْیِیزَ بَیْنَ الْمُهَاجِرِینَ الْأَوَّلِینَ- وَ تَرْتِیبَ دَرَجَاتِهِمْ وَ تَعْرِیفَ طَبَقَاتِهِمْ- هَیْهَاتَ لَقَدْ حَنَّ قِدْحٌ لَیْسَ مِنْهَا- وَ طَفِقَ یَحْکُمُ فِیهَا مَنْ عَلَیْهِ الْحُکْمُ لَهَا- أَ لَا تَرْبَعُ أَیُّهَا الْإِنْسَانُ عَلَى ظَلْعِکَ- وَ تَعْرِفُ قُصُورَ ذَرْعِکَ- وَ تَتَأَخَّرُ حَیْثُ أَخَّرَکَ الْقَدَرُ- فَمَا عَلَیْکَ غَلَبَهُ الْمَغْلُوبِ وَ لَا ظَفَرُ الظَّافِرِ- فَإِنَّکَ لَذَهَّابٌ فِی التِّیهِ رَوَّاغٌ عَنِ الْقَصْدِ- أَ لَا تَرَى غَیْرَ مُخْبِرٍ لَکَ- وَ لَکِنْ بِنِعْمَهِ اللَّهِ أُحَدِّثُ- أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ تَعَالَى مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ- وَ لِکُلٍّ فَضْلٌ- حَتَّى إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِیدُنَا قِیلَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ- وَ خَصَّهُ رَسُولُ اللَّهِ ص بِسَبْعِینَ تَکْبِیرَهً عِنْدَ صَلَاتِهِ عَلَیْهِ-أَ وَ لَا تَرَى أَنَّ قَوْماً قُطِّعَتْ أَیْدِیهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ- وَ لِکُلٍّ فَضْلٌ- حَتَّى إِذَا فُعِلَ بِوَاحِدِنَا مَا فُعِلَ بِوَاحِدِهِمْ- قِیلَ الطَّیَّارُ فِی الْجَنَّهِ وَ ذُو الْجَنَاحَیْنِ- وَ لَوْ لَا مَا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ مِنْ تَزْکِیَهِ الْمَرْءِ نَفْسَهُ- لَذَکَرَ ذَاکِرٌ فَضَائِلَ جَمَّهً تَعْرِفُهَا قُلُوبُ الْمُؤْمِنِینَ- وَ لَا تَمُجُّهَا آذَانُ السَّامِعِینَ- فَدَعْ عَنْکَ مَنْ مَالَتْ بِهِ الرَّمِیَّهُ- فَإِنَّا صَنَائِعُ رَبِّنَا وَ النَّاسُ بَعْدُ صَنَائِعُ لَنَا- لَمْ یَمْنَعْنَا قَدِیمُ عِزِّنَا- وَ لَا عَادِیُّ طَوْلِنَا عَلَى قَوْمِکَ أَنْ خَلَطْنَاکُمْ بِأَنْفُسِنَا- فَنَکَحْنَا وَ أَنْکَحْنَا- فِعْلَ الْأَکْفَاءِ وَ لَسْتُمْ هُنَاکَ- وَ أَنَّى یَکُونُ ذَلِکَ کَذَلِکَ وَ مِنَّا النَّبِیُّ وَ مِنْکُمُ الْمُکَذِّبُ- وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ مِنْکُمْ أَسَدُ الْأَحْلَافِ- وَ مِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ وَ مِنْکُمْ صِبْیَهُ النَّارِ- وَ مِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ مِنْکُمْ حَمَّالَهُ الْحَطَبِ- فِی کَثِیرٍ مِمَّا لَنَا وَ عَلَیْکُمْ- فَإِسْلَامُنَا مَا قَدْ سُمِعَ وَ جَاهِلِیَّتُنَا لَا تُدْفَعُ- وَ کِتَابُ اللَّهِ یَجْمَعُ لَنَا مَا شَذَّ عَنَّا- وَ هُوَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى- وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى‏ بِبَعْضٍ فِی کِتابِ اللَّهِ- وَ قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ- وَ هذَا النَّبِیُّ وَ الَّذِینَ آمَنُوا- وَ اللَّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ- فَنَحْنُ مَرَّهً أَوْلَى بِالْقَرَابَهِ وَ تَارَهً أَوْلَى بِالطَّاعَهِ- وَ لَمَّا احْتَجَّ الْمُهَاجِرُونَ عَلَى الْأَنْصَارِ- یَوْمَ السَّقِیفَهِ بِرَسُولِ اللَّهِ ص فَلَجُوا عَلَیْهِمْ- فَإِنْ یَکُنِ الْفَلَجُ بِهِ فَالْحَقُّ لَنَا دُونَکُمْ- وَ إِنْ یَکُنْ بِغَیْرِهِ فَالْأَنْصَارُ عَلَى دَعْوَاهُمْ- وَ زَعَمْتَ أَنِّی لِکُلِّ الْخُلَفَاءِ حَسَدْتُ وَ عَلَى کُلِّهِمْ بَغَیْتُ- فَإِنْ یَکُنْ ذَلِکَ کَذَلِکَ فَلَیْسَتِ الْجِنَایَهُ عَلَیْکَ- فَیَکُونَ الْعُذْرُ إِلَیْکَ-وَ تِلْکَ شَکَاهٌ ظَاهِرٌ عَنْکَ عَارُهَا- وَ قُلْتَ إِنِّی کُنْتُ أُقَادُ- کَمَا یُقَادُ الْجَمَلُ الْمَخْشُوشُ حَتَّى أُبَایِعَ- وَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَقَدْ أَرَدْتَ أَنْ تَذُمَّ فَمَدَحْتَ- وَ أَنْ تَفْضَحَ فَافْتَضَحْتَ- وَ مَا عَلَى الْمُسْلِمِ مِنْ غَضَاضَهٍ فِی أَنْ یَکُونَ مَظْلُوماً- مَا لَمْ یَکُنْ شَاکّاً فِی دِینِهِ وَ لَا مُرْتَاباً بِیَقِینِهِ- وَ هَذِهِ حُجَّتِی إِلَى غَیْرِکَ قَصْدُهَا- وَ لَکِنِّی أَطْلَقْتُ لَکَ مِنْهَا بِقَدْرِ مَا سَنَحَ مِنْ ذِکْرِهَا- ثُمَّ ذَکَرْتَ مَا کَانَ مِنْ أَمْرِی وَ أَمْرِ عُثْمَانَ- فَلَکَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذِهِ لِرَحِمِکَ مِنْهُ- فَأَیُّنَا کَانَ أَعْدَى لَهُ وَ أَهْدَى إِلَى مَقَاتِلِهِ أَ مَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اسْتَکَفَّهُ- أَمَّنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَى عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَیْهِ- حَتَّى أَتَى قَدَرُهُ عَلَیْهِ- کَلَّا وَ اللَّهِ لَقَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ- وَ الْقَائِلِینَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنَا- وَ لَا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا- . وَ مَا کُنْتُ لِأَعْتَذِرَ مِنْ أَنِّی کُنْتُ أَنْقِمُ عَلَیْهِ أَحْدَاثاً- فَإِنْ کَانَ الذَّنْبُ إِلَیْهِ إِرْشَادِی وَ هِدَایَتِی لَهُ- فَرُبَّ مَلُومٍ لَا ذَنْبَ لَهُ-
وَ قَدْ یَسْتَفِیدُ الظِّنَّهَ الْمُتَنَصِّحُ‏- وَ مَا أَرَدْتُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ- وَ مَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیْبُ- وَ ذَکَرْتَ أَنَّهُ لَیْسَ لِی وَ لِأَصْحَابِی عِنْدَکَ إِلَّا السَّیْفُ- فَلَقَدْ أَضْحَکْتَ بَعْدَ اسْتِعْبَارٍ- مَتَى أَلْفَیْتَ بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَنِ الْأَعْدَاءِ نَاکِلِینَ- وَ بِالسَّیْفِ مُخَوَّفِینَ-

فَلَبِّثْ قَلِیلًا یَلْحَقِ الْهَیْجَا حَمَلْ‏

– فَسَیَطْلُبُکَ مَنْ تَطْلُبُ- وَ یَقْرُبُ مِنْکَ مَا تَسْتَبْعِدُ- وَ أَنَا مُرْقِلٌ نَحْوَکَ فِی جَحْفَلٍ مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ- وَ التَّابِعِینَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ- شَدِیدٍ زِحَامُهُمْ سَاطِعٍ قَتَامُهُمْ- مُتَسَرْبِلِینَ سَرَابِیلَ الْمَوْتِ- أَحَبُّ اللِّقَاءِ إِلَیْهِمْ لِقَاءُ رَبِّهِمْ- وَ قَدْ صَحِبَتْهُمْ ذُرِّیَّهٌ بَدْرِیَّهٌ وَ سُیُوفٌ هَاشِمِیَّهٌ- قَدْ عَرَفْتَ مَوَاقِعَ نِصَالِهَا- فِی أَخِیکَ وَ خَالِکَ وَ جَدِّکَ وَ أَهْلِکَ- وَ مَا هِیَ مِنَ الظَّالِمِینَ بِبَعِیدٍ

مطابق نامه۲۸ نسخه صبحی صالح

شرح وترجمه فارسی

(۲۸) از نامه اى از آن حضرت در پاسخ معاویه ، و این نامه از نیکوترین نامه هاست

در این نامه که با عبارت اما بعد فقد اتانى کتابک تذکر فیه اصطفاء الله محمدا صلى الله علیه و آله لدینه  (اما بعد، نامه ات به من رسید که در آن برگزیدن خداوند محمد صلى الله علیه و آله را براى دین خود یاد آور شده بودى ) آغاز مى شود و ضمن آن على علیه السلام مرقوم داشته است : و چنین پنداشته اى که برترین مردم در اسلام فلان است و فلان ، و سخنى گفته اى که اگر هم درست باشد ترا از آن بهره اى نیست و اگر نا درست باشد ترا از آن زبانى نیست . ترا با برتر و فروتر و سالار و رعیت چه کار. وانگهى آزاد شدگان و فرزندان آزاد شدگان را چه رسد که میان مهاجران نخستین و ترتیب درجه ایشان فرق نهند.

(ابن ابى الحدید پیش از شروع این نامه موضوع گفتگوى خود را با نقیب ابوجعفر یحیى بن ابى زید  آورده است که داراى نکاتى ارزنده است . او مى گوید:) از نقیب ابو جعفر سوالى کردم و گفتم : من این پاسخ على علیه السلام را منطبق بر همان نامه مى دانم که معاویه آن را با ابومسلم خولانى براى او فرستاده است ، و اگر این همان جواب باشد، بنابر این ، جوابى را که سیره نویسان نقل کرده اند و نصر بن مزاحم آن را در کتاب صفین آورده است نمى توان صحیح دانست ، و اگر همان که آنان آورده اند صحیح باشد در این صورت این یکى نمى تواند پاسخ آن باشد. گفت : چنین نیست که هر دو ثابت و روایت شده است و هر دو کلام امیر المومنین علیه السلام و الفاظ همان حضرت است و به من گفت : بنویسم و من گفتار نقیب را که چنین گفت نوشتم .

نقیب ، که خدایش رحمت کناد، گفت : معاویه همواره بر على عیب مى گرفت و مى گفته که ابوبکر و عمر با او چگونه رفتار کرده اند و حق او را به زور گرفته اند و این موضوع را با حیله گرى و به عمد در نامه هاى خود مى نوشت و در پیامهاى خود مى گنجاند تا بتواند آنچه را در سینه على علیه السلام نهفته است بر زبان و قلم او آورد و همینکه على علیه السلام آن را نوشت و بر زبان آورد از آن براى تحریک مردم شام دلیل آورد و به پندار یاوه خود این موضوع را هم بر گناهان على در نظر شامیان بیفزاید. تهمتى که شامیان به على علیه السلام مى زدند این بود که او عثمان را کشته است یا مردم را براى کشتن او تحریک کرده است .

و طلحه و زبیر را هم کشته و عایشه را به اسیرى گرفته است و خونهاى مردم بصره را ریخته است ، و فقط یک اتهام و خصلت دیگر باقى مانده بود و آن این بود که در نظر ایشان ثابت شود که على علیه السلام از ابوبکر و عمر هم تبرى مى جوید و آن دو را به ستم و مخالفت با فرمان رسول خدا در موضوع خلافت نسبت مى دهد و اینکه آن دو با زور و ستم بر خلافت دست یازیده اند و حق او را غصب کرده اند. بدیهى است که چنین اتهامى بهانه بزرگى بود که نه تنها مردم شام را بر او تباه مى کرد بلکه عراقیان را هم که یاران و لشکریان و خواص او بودند بر او مى شوراند، زیرا عراقیان هم به امامت شیخین – ابوبکر و عمر – اعتقاد داشتند مگر گروهى اندک از خواص شیعه .

معاویه نامه اى را که همراه ابو مسلم خولانى فرستاد بدین منظور فرستاده بود که على را خشمگین سازد و به خیال خودش او را وادار کند که در پاسخ این جمله او که نوشته بود ابوبکر افضل مسلمانان است ، چیزى بنویسد که متضمن طعن و سرزنشى بر ابوبکر باشد، ولى پاسخ على علیه السلام غیر واضح بود و در آن هیچ گونه تصریحى به ستم و جور ابوبکر و عمر نبود و تصریحى هم به برائت آنان نداشت ، گاهى بر آن دو بخشیدم . بدین جهت بود که عمرو بن عاص به معاویه پیشنهاد کرد نامه دیگرى براى على علیه السلام بنویسد که نظیر همان نامه نخست باشد تا ضمن تحقیر على ، او را تحریک کند و خشم او را وادار به نوشتن سخنى کند که آن دو به آن استناد کنند و مذهب و عقیده اش را درباره ابوبکر و عمر زشت نشان دهند.

عمروعاص به معاویه گفت : على مردى است متکبر و لاف زننده و از تقریظ و تمجیدى که از ابوبکر و عمر انجام دهى ، به ستوه مى آید – و چیزى مى نویسد – بنابر این ، تو نامه بنویس . معاویه نامه اى نوشت و آن را همراه ابو امامه باهلى که از اصحاب پیامبر صلى الله علیه و آله بود براى على علیه السلام فرستاد و پیش از آن تصمیم داشت که آن را همراه ابوالدار داء بفرستد و نامه معاویه به على علیه السلام چنین بود:

از بنده خدا معاویه بن ابى سفیان به على بن ابى طالب


اما بعد، همانا خداوند متعال و بزرگوار محمد صلى الله علیه و آله را براى رسالت خویش برگزید و او را به وحى خویش و ابلاغ شریعت خود مخصوص فرمود و وسیله او از کورى نجات داد و از گمراهى هدایت فرمود و سپس او را ستوده و پسندیده به پیشگاه خویش فرا گرفت … (تا آنجا که مى نویسد) همانا بر ابوبکر رشکبردى و بر خود پیچیدى و آهنگ تباه کردن کار او کردى ، در خانه خود نشستى و گروهى از مردم را گمراه ساختى تا در بیعت کردن با او تاخیر کنند. آنگاه خلافت عمر را هم ناخوش داشتى و بر او رشک بردى و مدت حکومتش را طولانى شمردى و از کشته شدنش شاد شدى و در سوگ او شادى خود آشکار کردى و براى کشتن پسرش که قاتل پدر خود را کشته بود چاره اندیشى کردى .

رشک تو بر پسر عمویت عثمان از همگان بیشتر بود، زشتیهاى او را منتشر ساختى و کارهاى پسندیده اش را پوشیده بداشتى و نخست در فقه و سپس در دین و روش او طعنه زدى ، آنگاه عقل او را سست شمردى و اصحاب و شیعیان سفله خود را بر او شوراندى تا آنجا که او را با اطلاع و در حضور تو کشتن و با دست و زبان خود او را یارى ندادى . و هیچ یک از آن خلفا باقى نماند مگر اینکه بر او ستم کردى و از بیعت با او خود دارى و درنگ کردى تا آنکه با بندهاى ستم و زور به سوى او برده شدى ، همان گونه که شتر بینى مهار شده را مى کشند…

نقیب ابو جعفر گفت : و چون این نامه همراه ابوامامه باهلى به على علیه السلام رسید با او هم همان گونه گفتگو فرمود که با ابومسلم خولانى و همراه او این پاسخ را براى معاویه نوشت – یعنى همین نامه شماره ۲۸ را.

نقیب گفت : عبارت همچون شتر یا جانور نر بینى مهار شده در این نامه بوده است نه در نامه اى که همراه ابومسلم خولانى بوده است و در آن عبارت دیگرى است که چنین است بر خلفا رشک بردى و ستم ورزیدى . این را از نیم نگاه تو و سخن زشت و آههاى سرد تو و درنگ تو از بیعت با خلفا دانستیم . 

نقیب گفت : بسیارى از مردم این دو نامه را از یکدیگر نمى شناسید و مشهور در نظرشان همان نامه ابومسلم خولانى است . ولى این الفاظ را هم در همان نامه افزوده اند و حال آنکه صحیح آن همان چیزى است که گفته شد یعنى در نامه اى است که ابو امامه آن را آورده است . مگر نمى بینى که على علیه السلام در این نامه به آن پاسخ داده است . بدیهى است اگر چنین چیزى در نامه ابومسلم مى بود آنجا پاسخ مى داد.سخن ابوجعفر نقیب به پایان رسید.
(ابن ابى الحدید سپس به شرح الفاظ و ترکیبات این نامه پرداخته است و امثال و کنایات را روشن ساخته است و آنگاه مباحث زیر را که خالى از جنبه هاى تاریخى و اجتماعى نیست آورده است .)

ازدواجهاى میان بنى هاشم عبد شمس 

سزاوار است که اینجا ازدواجهاى میان بنى هاشم و بنى عبدشمس را یاد آور شویم .پیامبر صلى الله علیه و آله دو دختر خود رقیه و ام کلثوم را به همسرى عثمان بن عفان بن ابى العاص در آورد و دخترش زینب را در دوره جاهلى به همسرى ابوالعاص بن ربیع بن عبدالعزى بن عبدشمس در آورد. ابولهب بن عبدالمطلب ، ام جمیل دختر حرب بن امیه را در دوره جاهلى به زنى گرفت ، و پیامبر صلى الله علیه و آله ام حبیبه دختر ابوسفیان بن حرب را به همسرى خود در آورد، و عبدالله بن عمرو بن عثمان فاطمه دختر حسین بن على علیه السلام را به همسرى گرفت .

شیخ ما ابوعثمان از قول اسحاق بن عیسى بن على بن عبدالله بن عباس ‍ نقل مى کند که مى گفته است به ابو جعفر منصور دوانیقى گفتم : اکفاء ما براى ازدواج کردن چه کسانى هستند؟ گفت : دشمنان ما. پرسیدم : آنان کیستند؟ گفت : بنى امیه .

اسحاق بن سلیمان بن على مى گوید: به عباس بن محمد گفتم اگر دختران قبیله ما بسیار و پسران ما اندک شوند و از بى شوهر ماندن دختران بیمناک شویم آنان را به کدام یک از قبیله هاى قریش بدهیم ، او براى من این بیت را خواند:
خاندان عبد شمس همچون خاندان هاشم اند وانگهى برادران پدر و مادرى هستند.دانستم چه چیز را اراده کرده است و سکوت کردم .

ابوب بن جعفر بن سلیمان مى گوید از هارون الرشید در این باره پرسیدم ، گفت : پیامبر صلى الله علیه و آله به افراد خاندان بنى عبد شمس دختر داد و رعایت اصول دامادى ایشان را مى ستود و مى فرمود: در مورد داماد خود نکوهیده نیستیم و دامادى ابوالعاص بن ربیع را نکوهیده نمى داریم .

شیخ ما ابوعثمان مى گوید: چون دو دختر پیامبر که یکى پس از دیگرى همسر عثمان بودند در گذشتند پیامبر صلى الله علیه و آله به اصحاب خود فرمود: چرا عثمان را منتظر مى دارید مگر پدرى که دخترى بى شوهر یا برادرى که خواهرى بى شوهر داشته باشد میان شما نیستند؟ من دو دختر خود را به همسرى او در آورد و اگر دختر سومى هم مى داشتم ، همان کار را مى کردم . گوید، عثمان بن عفان به همین سبب به ذوالنورین ملقب شد.

على علیه السلام سپس خطاب به معاویه نوشته است ، چگونه شرف شما مى تواند چون شرف ما باشد، در حالى که پیامبر صلى الله علیه و آله از ماست و تکذیب کننده ، یعنى ابوسفیان بن حرب ، از شماست که دشمن رسول خدا و تکذیب کننده آن حضرت و جمع کننده لشکر براى جنگ با او بوده است . این سه تن که در قبال یکدیگر بوده اند، یعنى پیامبر صلى الله علیه و آله در قبال ابوسفیان و على علیه السلام در قبال معاویه و حسین علیه السلام در قبال یزید، میانشان دشمنى همیشگى و پایدار بوده است ، و اینکه على علیه السلام فرموده است : اسدالله از ماست یعنى حمزه و اسدالاحلاف از شماست ، یعنى عتبه بن ربیعه و شرح این موضوع ضمن جنگ بدر داده شد.


قطب راوندى گفته است : منظور از مکذب یعنى هر کس از قریش که با پیامبر صلى الله علیه و آله ستیز و او را تکذیب کند و مقصود از اسدالا حلاف یعنى اسد بن عبدالعزى و افزوده است این بدان سبب است که خاندان اسد بن عبدالعزى یکى از خاندانهایى بودند که در حلف المطیبین شرکت داشتند و آن خاندانها، خاندان اسد بن عبدالعزى و خاندان عبد مناف و خاندان تمیم و خاندان زهره و خاندان حارث بن فهر بودند، و این سخنى شگفت است که قطب راوندى توجه نکرده است که لازم بوده است على علیه السلام در قبال پیامبر صلى الله علیه و آله شخص تکذیب کننده اى از بنى عبد شمس را قرار دهد، و بدون دقت گفته است مکذب هر کس از قریش است که با ستیز پیامبر را تکذیب کند و حال آنکه چنان نیست که در قبال هر تکذیب کننده از قریش معاویه سرزنش شود. 

 راوندى گفته است : منظور از اسدالاحلاف ، اسد بن عبدالعزى است و این مایه نکوهش معاویه نیست ، وانگهى خاندان عبد مناف هم در آن پیمان – حلف المطیبین – بوده اند و على و معاویه هر دو از خاندان عبد مناف اند، ولى راوندى با عرضه داشتن مطالبى که نمى داند بر خود ستم روا مى دارد.

منظور از این سخن على علیه السلام که فرموده است : و دو سرور جوانان بهشت از ما هستند یعنى حسن و حسین ، علیهما السلام ، و اینکه فرموده است : و کودکان آتش از شمااند، مقصود همان سخن پیامبر صلى الله علیه و آله هنگام اعدام کردن عقبه بن ابى معیط در جنگ بدر است . عقبه بن ابى معیط براى جلب عطوفت پیامبر گفت : اى محمد چه کسى براى کودکان من خواهد بود؟ و پیامبر فرمود: آتش . عقبه از خاندان عبد شمس ‍ است و چون راوندى ندانسته است که مراد از این سخن چیست ، گفته است کودکان آتش یعنى فرزندان کوچک مروان بن حکم که به هنگام بلوغ کافر و دوزخى شدند و هنگامى که پیامبر صلى الله علیه و آله این سخن را فرمود آنان کوچک بودند و سپس بزرگ شدند و کفر را برگزیدند.

شبهه اى نیست که راوندى پیش از خود هر گونه که مى خواهد سخن مى گوید: و اینکه على علیه السلام فرموده است : بهترین زنان جهانیان از ماست یعنى فاطمه ، علیها السلام ، که پیامبر صلى الله علیه و آله در این مورد نص صریح فرموده است و هیچ خلافى در آن نیست . و اینکه فرموده است : حماله الحطب از شماست یعنى ام جمیل دختر حرب بن امیه همسر ابولهب که در مورد او نص قرآنى وارد شده است .

و سپس مى فرماید: به ضمیمه موارد بسیار دیگر که به سود ما و زیان شماست یعنى اگر بخواهم مى توانم بسیارى از این موارد را بگویم ولى به همین مقدار که گفتم بسنده مى کنم .
(ابن ابى الحدید سپس مبحث مفصل زیرا را آورده است که به ترجمه مطالب تاریخى و نمونه هایى از شعرها مى پردازیم .)

فضل بنى هاشم بر بنى عبد شمس

سزاوار است اینجا فضل بنى هاشم بر بنى عبد شمس را در دوره جاهلى بیان کنیم. برخى از فضایل و امتیازات ایشان در اسلام هم بیان مى‏شود. استقصاى فضایل ایشان برون از حد شمار است و بدیهى است که انکارش ممکن نیست، چه فضیلتى بالاتر از آن که تمام اسلام یعنى محمد، صلى اللّه علیه و آله، و آن حضرت هاشمى است. ضمن همین مبحث آنچه را هم که بنى امیه براى فضیلت خود حجت آورده‏اند بیان مى‏کنیم و مى‏گوییم شیخ ما ابو عثمان مى‏گوید، شریفترین مناصب و خصال قریش در جاهلیت لواء و نداوت و سقایت و رفادت و سرپرستى زمزم و پرده دارى بوده است و این مناصب در دوره جاهلى از خاندانهاى بنى هاشم و عبد الدار و عبد العزى بوده است و بنى عبد شمس را در آن بهره‏اى نبوده است.

جاحظ مى‏گوید: با در نظر گرفتن این موضوع که شرف عمده این مناصب در اسلام هم به بنى هاشم اختصاص یافته است، زیرا این پیامبر (ص) بود که چون مکه را فتح فرمود و کلید کعبه در دست او قرار گرفت و آن را به عثمان بن طلحه عنایت کرد، بنابراین شرف آن به کسى برمى‏گردد که کلید را صاحب شده است نه به کسى که بعد کلید را به او داده‏اند. همچنین لواء را پیامبر (ص) به مصعب بن عمیر داد، بنابراین آن کسى که مصعب لواء را از دست او دریافت کرده است به شرف و مجد سزاوارتر است و شرف رسول خدا موجب مزید شرف خاندان او، یعنى بنى هاشم، است.

گوید: محمد بن عیسى مخزومى امیر یمن بود، ابىّ بن مدلج او را هجو کرد و ضمن آن چنین گفت: همانا نبوت و خلافت و سقایت و مشورت در خاندان دیگرى غیر از شماست.» گوید: شاعرى از فرزند زادگان کریز بن حبیب بن عبد شمس که در خدمت محمد بن عیسى بود و از جانب او ابن مدلج را هجو گفت و او هم ضمن آن چنین سروده است:… چیزى جز تکبر و کینه‏توزى نسبت به پیامبر و شهیدان میان شما نیست، برخى از شما تقلید کننده لرزان و برخى تبعید شده و برخى کشته‏اى هستند که اهل آسمان لعنتش مى‏کنند، براى ایشان سرپرستى زمزم و هبوط جبریل و مجد سقایت رخشان است.

شیخ ما ابو عثمان مى‏گوید: منظور از شهیدان على و حمزه و جعفر است و منظور از تقلید کننده لرزان حکم بن ابى العاص است که از راه رفتن پیامبر (ص) تقلید مى ‏کرد.
روزى پیامبر برگشت و او را در آن حال دید و بر او نفرین فرمود و عقوبت خداوند او را چنان فرو گرفت که تا آخر عمر مى‏لرزید. تبعید شدگان هم دو تن هستند حکم بن ابى العاص و معاویه بن مغیره بن ابى العاص که یکى پدر بزرگ پدرى عبد الملک بن مروان و دیگرى پدر بزرگ مادرى اوست. پیامبر (ص) معاویه بن مغیره را از مدینه تبعید فرمود و به او سه روز مهلت داد، ولى خداوند او را سرگردان کرد و همچنان سرگردان باقى ماند تا آنکه پیامبر (ص) على (ع) و عمار بن یاسر را از پى او گسیل فرمود و آن دو او را کشتند.

کشته شدگان بسیارند چون شیبه و عتبه پسران ربیعه و ولید بن عتبه و حنظله بن ابى سفیان و عقبه بن ابى معیط و عاص بن سعید ابن امیه و معاویه بن مغیره و کسان دیگر.
ابو عثمان مى‏گوید: نام اصلى هاشم عمرو بوده است و هاشم لقب اوست و به او قمر هم مى‏گفته‏اند. مطرود خزاعى در این باره چنین سروده است: مدعى را به سوى ماه درخشان روان و کسى که در قحط سال به آنان از کوهان شتران خوراک مى‏دهد، فرا خواندم.

مطرود این بیت را به این مناسبت سرود که میان او و یکى از افراد قریش بگو مگویى پیش آمد و مطرود او را براى محاکمه پیش هاشم فرا خواند.
ابن زبعرى هم ضمن ابیاتى چنین سروده است: عمرو بلند پایه و برتر براى قوم خویش نانهاى خشک را در ترید شکست و فراهم آورد و حال آنکه مردان مکه قحطى زده و لاغر بودند.

همین گونه که مى‏بینى ابن زبعرى در این بیت همه اهل مکه را به لاغرى و قحطى زدگى توصیف کرده است و فقط هاشم را آن کسى دانسته است که براى آنان نان را در ترید ریز کرده و شکسته است و همین لقب بر نام اصل او غلبه پیدا کرده است، آنچنان که جز با این لقب شناخته نمى‏شده است. حال آنکه عبد شمس را هیچ لقب پسندیده‏اى نیست و کارهاى ارزنده‏اى انجام نداده است که در اثر آن شایسته داشتن لقبى مناسب گردد، وانگهى عبد شمس داراى پسرى نبوده است که بازوى او را بگیرد و مایه‏ رفعت منزلت و مزید شهرتش گردد ولى هاشم داراى پسرى چون عبد المطلب است که بدون هیچ گفتگویى سالار وادى مکه و از همگان زیباتر و بخشنده ‏تر و با کمالتر بوده است. او سالار زمزم و ساقى حاجیان و کسى است که موضوع فیل و پرندگان ابابیل را بیان داشته است، و پسر عبد شمس امیّه است که به خودى خود ارزش نداشته است و داراى لقبى نبوده است بلکه در پناه نام پسرانش از او نام برده مى‏شود. در حالى که عبد المطلب داراى نام و لقب شریف است و او را شیبه الحمد مى‏ گفته ‏اند.

مطرود خزاعى در مدح او مى‏ گوید: «اى شیبه الحمد که روزگارش به عنوان بهترین اندوخته براى اندوخته‏ گران او را ستوده است…» حذافه بن غانم عدوى ضمن مدح ابو لهب به پسر خود خارجه بن حذافه توصیه مى ‏کند که خود را به بنى هاشم وابسته سازد و ضمن ابیاتى چنین سروده است:… پسران شیبه الحمد گرامى که همه کارهایش ستوده است و تاریکى شب را همچون ماه تمام روشن مى ‏سازد… و ضمن همین ابیات از ابو لهب، یعنى عبد العزى پسر عبد المطلب، به صورت ابو عتبه نام برده است که داراى دو پسر به نامهاى عتبه و عتیبه است.

عبدى هم در دوره جاهلى هنگامى که مى‏ خواهد درباره خود مبالغه کند مى‏ گوید: میان مردم خاندانى چون خاندان ما نمى‏بینى غیر از فرزندان عبد المطلب.
شرف عبد شمس وابسته به شرف پدرش عبد مناف بن قصى و نوادگان خود یعنى فرزندان امیه است و حال آنکه شرف هاشم در خود او و به سبب پدرش عبد مناف و به سبب پسرش عبد المطلب است و این چیز روشنى است، همان گونه که آن شاعر در سخن خود توضیح داده و گفته است: همانا عبد مناف گهرى است که آن گهر را عبد المطلب آراسته است.

ابو عثمان- جاحظ- مى ‏گوید: ما نمى ‏گوییم عبد شمس شریف نبوده است ولى شرف درجاتى دارد، و خداوند متعال به عبد المطلب در روزگار خودش کراماتى ارزانى فرموده است و به دست او کارهایى را جارى کرده و کرامتش را چنان آشکار فرموده است که نظیر آن جز براى پیامبران مرسل صورت نگرفته است. در سخن او به ابرهه سالار فیل و بیم دادن او را به پروردگار کعبه و اینکه خداوند سخن او را محقق فرمود و فیل را از حرکت بازداشت و لشکریان ابرهه را با پرندگان ابابیل نابود و با سنگهاى سجیل همچون علف نیم خورده فرمود برهانى شگفت و کرامتى گران نهفته است و آماده سازى‏ براى ظهور پیامبرى محمد (ص) و آغاز کرامتى است که خداوند براى او اراده فرموده است و خواسته است که این درخشش و شکوه پیش از ظهور محمد (ص) براى او باشد تا در همه آفاق شهره شود و جلال محمدى در سینه خسروان و فراعنه و ستمگران جاى گیرد و معاند را مغلوب کند و گرد نادانى را از نادان بزداید.

بنابراین، چه کسى مى‏تواند با مردانى که نیاکان محمد (ص) بوده‏اند همسنگى و همتایى کند، و بر فرض که موضوع نبوت را که خداوند در پناه آن عبد المطلب را گرامى داشته است کنار نهیم و فقط به بیان اخلاق و کردار و خویهاى پسندیده او بسنده کنیم، کمتر انسانى به پاى او مى‏رسد و چیزى همتاى او نخواهد بود. و اگر بخواهیم کراماتى را که خداوند متعال به عبد المطلب ارزانى داشته است از جوشیدن چشمه‏ هاى آب از زیر سینه و زانوهاى شترش در سرزمین خشک بى‏گیاه و آنچه به هنگام قرعه‏ کشى و تیر بیرون آوردن و دیگر صفات شگفت انگیز براى او رخ داده است بر شمریم امکان پذیر است، ولى دوست داریم برهان و دلیلى جز چیزهایى که در قرآن مجید موجود است و در شعر کهن جاهلى و غیر آن آمده و بر زبان خواص و عوام و راویان اخبار و بردارندگان آثار جارى است عرضه نداریم.

گوید: دیگر از چیزهایى که غیر از موضوع فیل در قرآن مجید مذکور است، این گفتار خداوند متعال است که مى‏فرماید: لِإِیلافِ قُرَیْشٍ (براى گرد آمدن و الفت قریش) و راویان در این موضوع اتفاق نظر دارند که نخستین کسى که این کار را براى قریش انجام داده هاشم بن عبد مناف بود و چون او درگذشت عبد شمس در آن کار جانشین او شد و چون او درگذشت نوفل که از دیگر برادران کوچکتر بود آن را بر عهده گرفت.

و چنین بود که هاشم مردى بود که بسیار به سفر و بازرگانى مى ‏رفت، زمستان به یمن و تابستان به شام مى ‏رفت، او سران قبایل عرب و برخى از پادشاهان یمن و شام را نظیر خاندان عباهله در یمن و یکسوم در حبشه و امیران رومى شام را شریک سود بازرگانى خود قرار داد و بخشى از سود را براى آنان قرار داد و براى ایشان شترانى همراه شتران خود مى‏برد و بدین گونه زحمت سفر را از دوش آنان برمى‏داشت به شرط آنکه آنان هم‏ زحمت دشمنانش را از دوش او در رفت و برگشت بردارند و این به صلاح کامل هر دو طرف بود. آن که در جاى خود اقامت کرده بود سود مى‏برد و مسافر هم محفوظ بود.

بدین گونه قریش اموال خود را همراه او مى ‏کردند و به نعمت رسیدند و از نقاط دور دست بالا و پایین حجاز خیر به آنان مى‏رسید و نیکو حال و داراى زندگى مرفه شدند. جاحظ مى‏گوید: حارث بن حنش سلمى که دایى هاشم و مطلّب و عبد شمس است موضوع ایلاف را چنین بیان کرده است: «برادرک من هاشم فقط برادر تنها نیست بلکه کسى است که ایلاف را فراهم آورده و براى کسى که نشسته است، قیام کننده است.» همچنین مى‏ گوید: گفته شده است معنى و تفسیر این گفتار خداوند که مى ‏فرماید: «و آنان را از خوف امان داد»، یعنى خوف این برادران که در حال غربت و دورى از وطن و همراه داشتن اموال از میان قبایل و دشمنان عبور مى ‏کردند، و این همان تفسیرى است که ما از آن در چند سطر پیش سخن گفتیم.

برخى هم به چیز دیگرى غیر از این تفسیر کرده و گفته‏ اند هاشم پرداخت مالیاتى را از سوى قبایل مقرر کرده بود که به او بپردازند تا آن را هزینه حمایت از مردم مکه کند که دزدان قبایل و گرگ صفتان عرب و کسانى که اهل غارت و خواهان اموال بودند، حرمتى براى حرم و ماه حرام قایل نبودند و مردم منطقه حرم از ایشان در امان نبودند، نظیر قبایل طى و خثعم و قضاعه و برخى از افراد قبیله بلحارث بن کعب، به هر حال، ایلاف، به هرگونه که بوده است، هاشم قیام کننده بر آن بوده است نه برادرانش.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: دیگر از مسائل قابل ذکر موضوع حلف الفضول و بزرگى و شکوه آن پیمان است که شریفترین پیمان میان همه اعراب بوده است و گرامى‏ترین قرار دادى است که عرب در تمام طول تاریخ خود پیش از اسلام بسته است و در این پیمان هم براى خاندان عبد شمس بهره و شرکتى نبوده است. پیامبر (ص) که در مورد حلف الفضول سخن مى‏گفته است چنین اظهار فرموده است: «من در خانه عبد الله بن جدعان شاهد پیمانى بودم که اگر در اسلام هم به چنان پیمانى فراخوانده شوم مى ‏پذیرم» و در بزرگى و شرف این پیمان همین بس است که پیامبر (ص) در حال نوجوانى در آن شرکت کرده است. عتبه بن ربیعه هم مى‏گفته است اگر مردى از آنچه قوم او بر آنند بیرون آید من به حلف الفضول مى‏ پیوندم به سبب آنچه از کمال و شرف آن مى‏بینم و از قدر و فضیلت آن آگاهم.

گوید: به سبب فضیلت این پیمان و فضیلت اعضاى آن به حلف الفضول موسوم‏ شده است و آن قبایل هم فضول نامیده شده‏اند. اعضاى این پیمان عبارت بودند از بنى هاشم و بنى مطلب و بنى اسد بن عبد العزى و بنى زهره و بنى تمیم بن مره که در خانه ابن جدعان در ماه حرام پیمان بستند و در حالى که بر پا و ایستاده بودند با یکدیگر دست دادند که همواره یاور مظلوم باشند و تا جهان بر جاى است براى پرداخت و گرفتن حق مظلوم قیام کنند و در مورد اموال و امور زندگى با یکدیگر مواسات و گذشت داشته باشند.

شرف ابتکار این پیمان به زبیر بن عبد المطلب و عبد الله بن جدعان برمى‏ گردد، ابن جدعان از این جهت که آن پیمان در خانه او منعقد شد و اما زبیر از این جهت که او بود که براى انعقاد این پیمان قیام کرد و مردم را بر آن فرا خواند و تحریض کرد که و همو آن را حلف الفضول نام نهاد. و چنان بود که چون آواى آن شخص زبیدى مظلوم را شنید که بر فراز ابو قبیس رفته و بهاى کالاى خود را مطالبه مى‏کرد و پیش از آفتاب در حالى که قریش در انجمنهاى خود بودند، فریاد مى‏کشید: «آى مردان به مظلومى که در مکه از اهل و دیار خود دور است و نسبت به کالاى او ستم شده است یارى کنید…» به غیرت آمد و سوگند خورد که میان خود و خاندانهایى از قریش پیمانى منعقد کند که قوى را از ستم نسبت به ضعیف و اهل مکه را از جور نسبت به غریب باز دارد و سپس چنین سرود: سوگند مى‏خورم که پیمانى بر ضد آنان منعقد سازم، هر چند همگى اهل یک سرزمین هستیم و چون آن پیمان را منعقد سازیم بر آن نام فضول مى‏نهیم… بنابراین بنى هاشم آن پیمان را حلف الفضول نام نهادند و هم ایشان از میان همه قبایل آن را پدید آوردند و بر حفظ آن قیام کردند و گواه بر آن بودند و در این صورت گمان تو نسبت به کسانى که حاضر بوده‏اند و در آن باره قیام نکرده‏اند، چیست.

جاحظ مى‏گوید: زبیر بن عبد المطلب مردى شجاع و بلند نظر و گریزان از زبونى و زیبا و سخنور و شاعر و بخشنده و سرور بود و هموست که این ابیات را سروده است: اگر قریش و پیروان ایشان نمى‏بودند، هرگز مردان جامه توانگران را تا هنگام مرگ هم نمى‏پوشیدند، جامه آنان لنگى یا عبایى کثیف همچون خیکچه روغن بود… گوید: بنى هاشم بهاى کالاهاى آن مرد زبیدى را که بر عهده عاص بن وائل بود پرداختند و براى آن مرد بارقى هم بهاى کالایش را از ابىّ بن خلف جمحى گرفتند و آن مرد در این مورد چنین سروده است: اى بنى جمح حلف الفضول ستم شما را بر من نپذیرفت و حق با زور گرفته مى‏ شود.

و هم ایشان بودند که آن زن زیبا را که قتول نام داشت و دختر بازرگانى خثعمى بود و نبیه بن حجاج همینکه زیبایى او را دیده بود با زور او را گرفته بود، از چنگ او خلاص کردند و در آن باره نبیه بن حجاج چنین سروده است: اگر حلف الفضول و لرز و بیم از آن نمى ‏بود خود را به خانه‏ هاى معشوقه نزدیک مى‏ ساختم و گرد خیمه‏ هایشان مى‏ گشتم… افراد پیمان حلف الفضول از ستم کردن مردان بسیارى جلوگیرى کردند و در مکه معمولا کسى جز مردان نیرومند که داراى قدرت و مال و منال بودند ستم نمى‏ کرد و از جمله ایشان همین کسانى بودند که داستان ایشان را گفتیم.

جاحظ مى‏گوید: براى هاشم فضیلت دیگرى هم هست که براى هیچ کس نظیرش شمرده نشده است و چنان کارى انجام نداده است و داستان آن چنین است که سران قبایل قریش در حالى که پشت به پشت داده بودند براى جنگ با قبیله بنى عامر بیرون رفتند و چنین بود که حرب بن امیه سالار بنى عبد شمس بود و زبیر بن عبد المطلب سالار بنى هاشم و عبد الله بن جدعان سالار بنى تمیم و هشام بن مغیره سالار بنى مخزوم بودند و بر هر قبیله ‏اى سالارى از خودشان امیر بود و در واقع خود را هم طراز با یکدیگر مى‏ دانستند و براى هیچ یک ریاست بر همگان محقق نمى‏ شد.

با وجود این، خاندان بنى هاشم به شرفى رسیدند که دست هیچ کس به آن نرسید و هیچ کس بدان طمع نبست. و چنین بود که پیامبر (ص) فرمود: در حالى که نوجوان بودم در جنگ فجار شرکت کردم و براى عموها و عمو زادگان خویش تیر مى‏تراشیدم. بودن پیامبر (ص) میان آنان هرگونه فجورى را از آنان منتفى ساخت و با آنکه این جنگ به جنگ فجار مشهور است، ثابت شد که ستم از جانب کسانى بوده است که با آنان جنگ کرده‏ اند و قریش و بنى هاشم به یمن و برکت آن حضرت و به سبب آنکه خداوند متعال مى‏خواست کار پیامبر خویش را عزت بخشد و بزرگ دارد، غلبه کننده و برتر شدند و خداوند هرگز او را در مکر و ستم حاضر نمى ‏ساخت و شرکت پیامبر در حرب فجار موجب نصرت و حضورش مایه برهان و حجت شد.

جاحظ مى‏گوید: وانگهى شرف بنى هاشم به یکدیگر پیوسته است و از هر کجا که بشمرى شرف ایشان از بزرگى به بزرگى دیگر رسیده است و بنى عبد شمس چنان نیستند که حکم بن ابى العاص در دوره اسلام مردى فرومایه بود و در دوره جاهلى هم پرتوى نداشت. و امیه به خودى خود ارزش نداشت و او را که زبون و زن باره بود نام پدرش‏ برکشید و در این مورد سخن نفیل بن عدى، جد عمر بن خطاب، به هنگامى که حرب بن امیه و عبد المطلب بن هاشم پیش او به حکمیت رفته بودند که کدام یک شریفتر و والا تبارترند قابل توجه است. او که از این کار حرب با عبد المطلب شگفت کرده بود خطاب به حرب گفت: «پدر تو آلوده دامن و پدر او پاک دامن است و خودش فیل را از وارد شدن به شهر محترم- مکه- باز داشته است.» و چنین بود که امیه مزاحم زنى از خاندان بنى زهره شد.

مردى از ایشان ضربه شمشیرى به امیه زد. بنى امیه و پیروان ایشان خواستند بنى زهره را از مکه بیرون کنند، قیس بن عدى سهمى که مردى گرانقدر و غیرتمند و سختکوش و ستم ناپذیر بود و بنى زهره داییهاى او بودند به حمایت از آنان قیام کرد و فریاد برآورد که «اى شب صبح شو» و این سخن او به صورت مثل درآمد و بانگ برداشت که هم اکنون آن کس که مى‏خواست کوچ کند، مقیم خواهد بود و در این داستان وهب بن عبد مناف بن زهره پدر بزرگ- مادرى- رسول خدا چنین سروده است: اى امیه بر جاى باش و آرام بگیر که ستم مایه نابودى است، مبادا روزگار شر آن را براى تو به چنگ و فراهم آورد… ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: از این گذشته امیه در دوره جاهلى کارى کرد که هیچ یک از اعراب انجام نداده است و آن این بود که یکى از زنان خود را در زندگى خویش به همسرى پسر خویش ابو عمرو در آورد و ابو معیط از او متولد شد.

در اسلام نسبت به کسانى که پس از مرگ پدران خود همسران آنها را به زنى گرفته‏اند سرزنش شده است. اما اینکه کسى به روزگار زنده بودن پدر خویش همسر او را به زنى بگیرد و با او هم بستر شود و پدر شاهد چنین موضوعى باشد چیزى است که هرگز نبوده است.

جاحظ مى‏گوید: معاویه هم به سود بنى هاشم و زیان خود و قوم خود اقرار کرده است و چنان بود که به او گفته شد در جاهلیت کدام یک از دو خانواده شما یا بنى هاشم سرور بود گفت: آنان در یک مورد از ما برتر بودند و سرورى داشتند ولى شمار سروران ما از ایشان بیشتر بود که ضمن اقرار به آن موضوع ادعایى هم کرده است و معلوم است که‏ با اقرار خود مغلوب است و در ادعاى خویش هم ستیزه ‏گر است.

جحش بن رئاب اسدى هم هنگامى که پس از مرگ عبد المطلب به مکه آمد و ساکن شد، گفت: به خدا سوگند با دختر گرامى‏ترین شخص این وادى ازدواج مى‏کنم و با نیرومندتر ایشان هم پیمان و هم سوگند مى ‏شوم. او با امیمه دختر عبد المطلب ازدواج کرد و با ابو سفیان بن حرب هم پیمان شد و ممکن است که نیرومندترین قریش گرامیترین ایشان نباشد ولى ممکن نیست گفته شود گرامیتر آنان گرامى‏تر ایشان نیست. ابو جهل هم در این مورد به زیان خود و بنى مخزوم که قوم او بودند حکم کرده و گفته است ما با آنان چندان ستیز و هم چشمى کردیم تا همپایه ایشان و چون این دو انگشت شدیم.

بنى هاشم ناگاه گفتند، پیامبر از ماست، مى‏بینید که نخست اقرار به تقصیر کرده است، سپس مدعى شده است که با ایشان مساوى شده‏اند و مى‏گوید همواره در صدد رسیدن به مقام ایشان بوده و بعد مدعى مى‏شود که به آنان رسیده است. در اقرار خود محکوم و در ادعاى تساوى ستیزه‏گر است. دغفل بن حنظله نسب شناس مشهور هم در این مورد به سود بنى هاشم حکم کرده است، هنگامى که معاویه از او درباره بنى هاشم پرسید، گفت: آنان بیشتر اطعام مى‏کند و بیشتر بر سرها شمشیر مى‏زنند و این دو خصلت بیشترین شرف را در بر دارند.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: و شگفت است که حرب بن امیه بخواهد با شرف عبد المطلب برابرى کند و خود را همتاى او بداند. حرب به صورت یکى از پناه بردگان به خلف بن اسعد که جد طلحه الطلحات است سیلى زد. آن شخص پیش خلف آمد و شکایت آورد، خلف برخاست و پیش حرب که کنار حجر اسماعیل نشسته بود رفت و بدون هیچ گفت و گویى بر چهره او سیلى زد و آب از آب تکان نخورد. سپس ابو سفیان بن حرب پس از مرگ پدرش جانشین او شد و ابو الازیهر دوسى که میان قبیله ازد داراى منزلتى بزرگ بود با او هم سوگند و هم پیمان شد.

میان ابو الازیهر و خاندان بنى مغیره در مورد ازدواجى بگو و مگو و محاکمه بود. در حالى که ابو الازیهر روى صندلى ابو سفیان در بازار ذو المجاز نشسته بود، هشام بن ولید آمد و گردنش را زد. ابو سفیان در موردپرداخت دیه یا قصاص گرفتن از بنى مغیره هیچ اقدامى نکرد و حسان بن ثابت ضمن متذکر شدن همین موضوع چنین سروده است: همه اهل دو سوى بازار ذو المجاز سپیده دم حاضر و فراهم آمدند، ولى پناهنده پسر حرب در آن هنگام نه روز آمد و نه شب…- یعنى کشته شده بود. اینها که گفتیم بخشى پسندیده از گفته‏هاى شیخ ما جاحظ بود.

اینک ما از کتاب انساب قریش زبیر بن بکار مطالبى را که متضمن شرح گفته‏ هاى مجمل جاحظ است مى‏آوریم که سخنان جاحظ به صورت اشاره است و مشروح نیست.
زبیر مى‏گوید: عمر بن ابى بکر عدوى، که از خاندان عدى بن کعب بود، از قول یزید بن عبد الملک بن مغیره بن نوفل از قول پدرش براى من نقل کرد که قریش بر این موضوع توافق کردند که هاشم پس از مرگ پدرش عبد مناف عهده‏دار منصب سقایت و یارى دادن به حاجیان باشد، و این بدان سبب بود که عبد شمس مردى عائله مند و داراى فرزند بسیار بود و همواره سفر مى‏کرد و کمتر در مکه مى‏ ماند. و هاشم مردى توانگر و سبک بار بود.

چون هنگام حج فرا مى‏رسید هاشم میان قریش بر پا مى‏خواست و مى‏گفت: اى گروه قریش شما همسایگان خدا و ساکنان کنار خانه او هستید و در این هنگام زایران خانه خدا براى بزرگداشت خانه او پیش شما مى‏آیند و بدین سبب میهمانان خدا شمرده مى‏شوند و سزاوارترین میهمان براى گرامى داشتن میهمانان خدایند و خداوند شما را به این کار ویژه و گرامى فرموده است، وانگهى به بهترین صورت که ممکن است کسى از همسایه و پناه آورنده خود حمایت کند شما را حفظ و حمایت فرموده است. اینک میهمانان خدا و زایران خانه او را گرامى دارید که آنان ژولیده موى و خاک آلوده و در حالى که از لاغرى چون چوبه‏ هاى تیر شده ‏اند از هر شهر و دیار پیش شما مى‏ آیند. سخنان زشت و یاوه شنیده‏اند و بر خار مغیلان قدم نهاده‏اند.

توشه آنان کاستى پذیرفته و بر جامه آنان شپش افتاده است. آنان را یارى دهید و پذیرایى کنید. گوید: قریش هم بر این کار یارى مى‏دادند و برخى از خانواده‏ها به اندازه توانایى خود فقط چیز اندکى مى‏بخشیدند و هاشم در هر سال مال بسیارى کنار مى‏ نهاد.

گروهى از توانگران قریش هم به صورت پسندیده‏اى در این باره یارى مى‏ دادند آنچنان که گاه هر یک صد مثقال طلاى هرقلى‏ مى ‏بخشیدند. هاشم فرمان داده بود حوضه ایى از پوست و چرم بسازند و در محل چاه زمزم پیش از آنکه حفر شود بگذارند و آنها را از آب چاههاى مکه پر آب مى‏ کرد و حاجیان از آن حوضها آب مى‏ نوشیدند. هاشم از یک روز پیش از روز ترویه- هشتم ذى حجه که آب به منى و عرفات مى ‏بردند- حاجیان را در مکه و منى و مشعر و عرفه خوراک مى‏داد و براى آنان نان ترید و گوشت و چربى و آرد تف داده و خرما فراهم مى‏ساخت و براى آنان به منى آب مى‏برد و آب در آن روزگاران اندک بود و همینکه حاجیان از منى مى‏رفتند پذیرایى و میهمانى هم تمام مى ‏شد و مردم به شهرهاى خود مى ‏رفتند.

زبیر بن بکّار مى ‏گوید: هاشم را به همین سبب که براى مردم ترید فراهم مى‏ کرد هاشم نام نهادند، در حالى که نام اصلى او عمرو بود و سپس به سبب خصایص عالى و برترى که در او بود، او را به عمرو العلاء ملقب ساختند. هاشم نخستین کسى بود که دو سفر به حبشه و شام را سنّت نهاد، و هنگامى که با چهل تن از قریش به ناحیه غزّه رفته بود بیمار شد و همانجا درگذشت و او را به خاک سپردند و میراث او را براى فرزندانش آوردند. گفته شده است کسى که میراث او را براى فرزندانش آورد ابو رهم عبد العزى بن ابى قیس عامرى از خاندان عامر بن لوى بود.

زبیر بن بکّار مى‏گوید: به هاشم و مطلب دو ماه تمام- ماه شب چهاردهم- مى‏گفتند و به عبد شمس و نوفل دو درخشان مى‏گفتند. در مورد اینکه کدام یک از پسران عبد مناف از دیگران از لحاظ سن بزرگتر بوده است اختلاف نظر است و آنچه در نظر ما ثابت است این است که هاشم از دیگران بزرگتر بوده است. آدم بن عبد العزیز بن عمر بن عبد العزیز بن مروان- ظاهراً خطاب به یکى از خلفاى عباسى- چنین سروده است: اى امین خدا من سخن شخص متدین و نیکوکار و والاتبار را مى‏گویم، که به عبد شمس توهین مکن که او عموى عبد المطلب است، عبد شمس برادر از پى هاشم است و آن دو برادر تنى یکدیگر و از یک پدر و مادرند.

زبیر بن بکّار مى‏گوید: محمد بن حسن از محمد بن طلحه از عثمان بن عبد الرحمان از قول عبد الله بن عباس براى من نقل کرد که مى‏گفته است: نخستین کسى که سفر و کوچ بازرگانى را معمول ساخت و براى آن بار بست هاشم بود و به خدا سوگند که قریش پیش از آن هیچ بار و ریسمانى براى سفر نبسته بود و هیچ شترى را براى بار نهادن به زانو درنیاورده بود و این کار را فقط به یارى هاشم انجام داد. و به خدا سوگند نخستین کسى‏ که در مکه آب شیرین به مردم آشامانید و در خانه کعبه را زرین ساخت عبد المطلب بود.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: هر چند قریش مردمى بازرگان بودند ولى منطقه بازرگانى ایشان از مکه تجاوز نمى ‏کرد و این اقوام غیر عرب بودند که براى ایشان کالا مى‏ آوردند و قریش آن را از ایشان مى ‏خرید و سپس میان خود یا به اعراب اطراف مکه مى‏ فروخت، تا آنکه هاشم بن عبد مناف به شام رفت و در سرزمین قیصر فرود آمد و هر روز گوسپندى مى‏ کشت و دیگى آکنده از ترید فراهم مى‏ ساخت و مردم را دعوت مى ‏کرد و از آن مى ‏خوردند. هاشم از لحاظ زیبایى و اندام در حد کمال بود. به قیصر گفته شد که جوانى از قریش اینجا آمده است که نخست نان را ریز مى‏ کند و سپس بر آن آب گوشت مى‏ ریزد و گوشت بر آن مى ‏نهد و مردم را به غذا خوردن فرا مى‏ خواند.

گوید: رومیها و افراد غیر عرب آب گوشت را در بشقاب مى ‏ریختند و سپس گوشت را چون خورشت در آن مى‏ نهادند. قیصر هاشم را احضار کرد و چون او را دید و با او سخن گفت شیفته هاشم شد و گاهى به او پیام مى‏ داد که به حضورش برود و هاشم چنان مى‏ کرد. هاشم چون توجه قیصر را دید از او خواست اجازه دهد که قریش براى بازرگانى به سرزمین او بروند و براى آنان امان نامه ‏اى بنویسد و قیصر چنان کرد. بدین گونه بود که هاشم میان قریش بلند مرتبه شد. زبیر بن بکّار مى‏ گوید: هاشم روز اول ذى حجه صبح زود برمى‏ خواست و در حالى که کنار در کعبه به دیوار تکیه مى‏ داد، براى مردم سخنرانى مى‏ کرد و مى ‏گفت: اى گروه قریش شما سروران عرب و از همه اعراب زیباروى‏ تر و خردمندتر و والاتبارتر هستید و از لحاظ پیوند خویشاوندى از همگان به یکدیگر نزدیکترید.

اى گروه قریش شما همسایگان خانه خدایید، خداوند با ولایت خویش شما را گرامى داشته است و از میان همه فرزندان اسماعیل شما را به همسایگى و پناه خویش ویژه فرموده است و به بهترین صورت حق همسایگى و پناهندگى را نسبت به شما رعایت فرموده است. اینک میهمانان و زایران خانه او را گرامى دارید که از هر شهر و دیار خاک آلوده و موى ژولیده به شهر شما مى‏ آیند و سوگند به پروردگار این خانه که اگر ثروت من تکافوى این کار را مى‏ کرد زحمت آن را از شما کفایت مى‏ کرد و اینک من مقدارى از اموال حلال و پاکیزه خود را که به ستم و با قطع پیوند خویشاوندى فراهم نشده است و به حرام آمیخته نیست، براى پذیرایى حاجیان کنار مى‏گذارم و هر یک از شما هم که مى‏خواهد چنین کند، انجام دهد.

فقط شما را به احترام این خانه سوگند مى‏ دهم و از شما مى‏ خواهم که هیچ کس از شما براى گرامى داشتن و ضیافت زایران خانه خدا جز مال حلال نپردازد، اموالى را بدهد که باستم و قطع پیوند خویشاوندى و غصب فراهم نشده است.

گوید: افراد قریش از اموال پاکیزه و حلال خود به اندازه توانایى خویش کنار مى ‏نهادند و آن را پیش هاشم مى ‏آوردند و او آن را در دار الندوه براى پذیرایى حاجیان جمع مى ‏کرد.
زبیر مى‏ گوید: از جمله مرثیه ‏هایى که مطرود خزاعى براى هاشم سروده است این ابیات اوست: همینکه هاشم که از رحمت خدا دور نباشد در غزّه درگذشت جود و بخشش در شام نابود شد.
ابیات زیر را هم همو سروده است:… اى چشم بر آن پدر زنان افسرده ژولیده موى گریه کن که اینک همه‏شان با اندوه چون دخترکانش بر او مى‏ گریند، من هم شب زنده‏دارى مى‏کنم و از اندوه بر ستارگان شب مى‏نگرم و مى‏گریم و دخترکان من هم از اندوه مى‏ گریند.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: ابراهیم بن منذر از واقدى از عبد الرحمان بن حارث از عکرمه از ابن عباس براى من نقل کرد که مى‏ گفته است: نخستین کسى که خونبها را صد شتر تعیین کرد عبد المطلّب بود و این سنّت او میان قریش و عرب معمول شد و پیامبر (ص) هم آن را تأیید و مقرر فرمود.

گوید: مادر عبد المطلّب، سلمى دختر عمرو بن زید بن لبید، از قبیله بنى نجّار انصار است و سبب ازدواج هاشم با او چنین بود که در یکى از سفرهاى بازرگانى خود به مدینه بر خانه عمرو بن زید فرود آمد. سلمى براى او خوراکى آورد و هاشم را شیفته خود کرد.

هاشم او را از پدرش خواستگارى کرد و پدر او را به همسرى هاشم درآورد و با او شرط کرد که سلمى باید فرزندان خود را پیش خانواده خویش بزاید. هاشم با سلمى ازدواج کرد و دو سال با او در مدینه بود و سپس همسر خود را به مکه آورد و چون حامله و سنگین شد او را با خود به مدینه برد و پیش خانواده‏اش گذاشت و خود به شام رفت و در همین سفر در غزّه درگذشت. چون عبد المطلّب متولد شد، مادرش به سبب چند تار موى سپید که در کنار شقیقه ‏هایش داشت و به هنگام تولد همان گونه بود او را شیبه الحمد سخن نام نهاد، عبد المطلّب شش یا هشت سال آغاز زندگى خویش را در مدینه بود.

در آن هنگام مردى از تهامه که از مدینه مى‏ گذشت متوجه چند پسر بچه شد که تیر اندازى مى‏ کنند و یکى از آن کودکان هرگاه تیرش به هدف مى‏ خورد مى‏ گوید من پسرهاشم بن عبد مناف سالار بطحایم. آن مرد از او پرسید: اى پسر تو کیستى گفت: پسر هاشم بن عبد مناف‏ام. پرسید: نامت چیست گفت: شیبه الحمد. آن مرد بازگشت و چون به مکه رسید، مطلّب بن عبد مناف- برادر هاشم و عموى شیبه الحمد- را دید که در حجر اسماعیل نشسته است، به او گفت: اى ابا الحارث برخیز و پیش من بیا. مطلّب برخاست و پیش او رفت.

آن مرد گفت: باید بدانى که من هم اکنون از مدینه مى‏ آیم، آنجا پسر بچه‏ هایى را دیدم که تیر اندازى مى‏ کردند و بقیه داستان را هم براى او گفت و افزود که آن پسر بچه تیر اندازترین کودکى بود که من دیده ‏ام. مطلّب گفت: آرى به خدا سوگند از او غافل مانده‏ ام و اینک به خانه و مزرعه خود برنمى‏ گردم مگر آنکه نخست پیش او بروم. مطلّب از مکه بیرون رفت و خود را به مدینه رساند. بعد از ظهرى به مدینه رسید و با مرکوب خویش به محله بنى نجار رفت و متوجه شد که پسر بچه‏ ها در میدان سرگرم بازى ‏اند. همینکه به برادر زاده خود نگریست از آنان پرسید که آیا این پسر هاشم است، آنان که او را شناخته بودند گفتند: آرى برادر زاده تو است و اگر مى‏ خواهى او را با خود ببرى هم اکنون تا مادرش متوجه نشده است ببر که اگر مادرش بفهمد- و اجازه ندهد- ما ناچاریم که میان تو و این پسر حایل شویم.

مطلّب شتر خود را خواباند و کودک را فرا خواند و به او گفت: اى برادر زاده، من عموى توام و مى‏ خواهم ترا پیش قومت ببرم. به خدا سوگند که شیبه الحمد عموى خود را دروغ ندانست و همان دم بر ناقه نشست و مطلّب هم سوار شد و آن را برانگیخت و برفت. و چون مادر شیبه الحمد موضوع را دانست با اندوه بر پسر خویش از جاى برخاست تا کارى انجام دهد. به او گفتند که او عمویش بوده و کودک را پیش قوم خویش برده است.

گوید: مطلّب، شیبه الحمد را با خود برد و نیمروزى در حالى که او پشت سرش سوار بود و مردم در دکانها و انجمن هاى خود نشسته بودند، وارد مکه شد. مردم شروع به خوشامدگویى کردند و از او پرسیدند: این پسرک کیست که همراه تو است مى‏ گفت: بنده ‏اى که براى خود از یثرب خریده ‏ام. مطلّب او را به بازار حزوره برد و براى او حله ‏اى خرید و سپس او را به خانه خود و پیش همسر خویش خدیجه، دختر سعد بن سهم، برد.

او موهاى شیبه الحمد را آراست و حله ‏اى دیگر بر او پوشاند. مطلّب شامگاه او را با خود آورد و در مجلسى که فرزندان عبد مناف مى‏ نشستند نشاند و داستان او را گفت. ولى مردم پس از آن هرگاه شیبه الحمد را مى ‏دیدند که در کوچه‏ هاى مکه آمد و شد مى ‏کند و از همگان زیباتر است مى‏ گفتند این عبد المطلّب است که مطلّب گفته بود این برده من است‏ و همین نام بر او باقى ماند و شیبه فراموش شد.

زبیر بن بکّار در این باره روایت دیگرى هم نقل مى ‏کند و مى‏ گوید: سلمى مادر عبد المطلّب میان مطلّب و پسر خویش حایل شد و میان آن دو در آن مورد بگو و مگویى رخ داد و مطلّب پیروز آمد و این چنین سرود: «در حالى که پسر بچه ‏هاى قبیله نجار برگرد شیبه الحمد تیر اندازى مى‏ کردند و مسابقه مى‏ دادند، او را شناختم…» شعرى را هم که حذافه سروده است و آن را شیخ ما، ابو عثمان جاحظ، آورده بود زبیر بن بکّار هم در کتاب نسب خویش آورده و ابیات دیگرى هم افزون از آن نقل کرده است، و ضمن آن چنین آورده است: «افراد کامل و دو مویه ایشان بهترین افراد کامل هستند و نسل ایشان همچون نسل پادشاهان است که نابود نمى ‏شود و کاستى نمى‏ پذیرد…»

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: در مورد سبب سرودن این شعر، محمد بن حسن از محمد بن طلحه از پدرش براى من چنین نقل کرد که گروهى از مسافران قبیله جذام که به حج آمده بودند و از مکه بر مى‏گشتند، در بخش بالاى مکه مردى از همراهان خود را گم کردند و او را از دست دادند. آنان با حذافه عذرى برخوردند، او را با ریسمان بستند و با خود بردند. میان راه، عبد المطّلب، که در آن تاریخ کور شده بود، از طایف برمى‏گشت و پسرش ابو لهب براى عصا کشى همراهش بود، حذافه همینکه چشمش به عبد المطلّب افتاد او را صدا زد، عبد المطّلب به پسرش گفت: این کیست گفت: حذافه است که با ریسمان بسته شده و همراه گروهى از مسافران است.

عبد المطلّب گفت: خود را به آنان برسان و بپرس که موضوع او و ایشان چیست. ابو لهب خود را به آنان رساند و ایشان موضوع را به او گفتند. او پیش پدر برگشت و خبر داد. عبد المطلّب به ابو لهب گفت: چه چیزى- پول و کالایى- همراه دارى گفت: به خدا سوگند که چیزى همراه ندارم. عبد المطلّب گفت: اى بى‏ مادر پیش ایشان برو و خود را گروگان بگذار و آن مرد را آزاد کن. ابو لهب پیش آنان رفت و گفت: شما میزان مال و چگونگى بازرگانى مرا مى‏دانید و من براى شما سوگند مى‏خورم که بیست اوقیه زر و ده شتر و یک اسب به شما خواهم پرداخت و اینک رداى مرا گروگان بپذیرید. آنان پیشنهاد او را پذیرفتند و حذافه را آزاد کردند. چون ابو لهب حذافه را همراه خود آورد و نزدیک عبد المطلّب رسیدند، عبد المطلّب صداى ابو لهب را شنید ولى صداى حذافه را نشنید و بر ابو لهب فریاد کشید و گفت: سوگند به حق پدرم که تو سرکشى، برگرد که بى‏مادرى. ابو لهب گفت: پدر جان این مرد همراه من است.

عبد المطلّب گفت: اى حذافه صداى خودت را به گوش من برسان. او گفت: اى ساقى حاجیان، پدر و مادرم فدایت باد، من اینجا هستم و اینک مرا پشت سر خود بر مرکوبت سوار کن و عبد المطلّب چنان کرد تا وارد مکه شدند و حذافه آن شعر را سرود.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: عبد الله بن معاذ از معمر از ابن شهاب براى من نقل کرد که مى ‏گفته است نخستین مسئله‏ اى که از عبد المطلّب سر زد و بر زبانها افتاد و موجب شهرت او شد این بود که افراد قریش از بیم اصحاب فیل از منطقه حرم گریختند و عبد المطلّب که هنوز نوجوانى بود گفت: به خدا سوگند من از حرم خداوند بیرون نمى‏ روم که عزت را در جاى دیگر جستجو کنم. او کنار خانه کعبه نشست و قریش همگى از پیش او رفتند و عبد المطلّب این ابیات را سرود: بار خدایا هر کس از حریم خود دفاع مى‏ کند، تو هم حرم خود را حمایت فرماى، هرگز مبادا که صلیب و قدرت ایشان بر قدرت تو پیروز شود. عبد المطلّب همچنان در حرم پایدار ماند تا خداوند فیل و اصحاب آن را نابود فرمود، قریش برگشتند و عبد المطلّب به سبب پایدارى خود و بزرگداشتى که نسبت به حرم خدا معمول داشته بود در نظر ایشان سخت بزرگ شد.

در همان روزگار که پسر بزرگ عبد المطلّب، یعنى حارث، به سن بلوغ رسیده بود، عبد المطلّب خوابى دید که به او گفته شد چاه زمزم را که چیز پوشیده و نهانى آن پیر بزرگ است حفر کن. عبد المطلّب بیدار شد و عرضه داشت بار خدایا این موضوع را براى من روشن فرماى، بار دیگر در خواب دید که مى ‏گویند تکتم را حفر کن، میان چرک و خون و جایى که کلاغ کنار لانه مورچگان و مقابل بتهاى سرخ رنگ منقار بر زمین مى‏ زند. عبد المطلّب برخاست و به مسجد الحرام رفت و نشست و منتظر نشانه‏ هایى که به‏ او داده شده بود ماند. در این هنگام ماده گاوى را که در منطقه حزوره مى ‏کشتند پس از بریدن گلویش از چنگ سلاخ گریخت و با نیمه جانى که داشت خود را داخل مسجد الحرام انداخت و در محل زمزم بر زمین افتاد و مرد و گوشت آن را بردند. در این هنگام کلاغى آمد و میان چرک و خونى که آنجا کنار لانه مورچگان ریخته بود به جستجو پرداخت.

عبد المطلّب برخاست و به کندن آن نقطه پرداخت. قریش پیش او آمدند و گفتند: این چه کارى است که انجام مى‏ دهى، ما ترا نادان نمى ‏دانستیم چرا در مسجد ما چاه مى‏ کنى عبد المطلّب گفت: من این چاه را خواهم کند و با هر کس که مرا از آن باز دارد ستیز خواهم کرد. او همراه پسر خود حارث، که در آن هنگام پسر دیگرى هم جز او نداشت، شروع به کندن چاه کرد و مردم آن دو را سفله نادان مى‏ دانستند و گروهى از قریش با آن دو ستیز مى‏ کردند و گروهى دیگر از مردم قریش که مى‏ دانستند عبد المطلّب والا گهر و راستگو و کوشش کننده در حفظ دین و آیین ایشان است آنان را از آزار او باز مى‏ داشتند.

چون کندن چاه عبد المطلّب را به رنج افکند و خسته ساخت، نذر کرد که اگر خداوند به او ده پسر عنایت فرماید یکى از ایشان را در راه خدا قربان کند، و همچنان به کندن ادامه داد تا آنکه به چند شمشیر که آنجا زیر خاک پنهان کرده بودند دست یافت.

قریش همینکه دیدند عبد المطلّب به شمشیرها دست یافت، گفتند: از آنچه یافته‏ اى به ما هم بده. گفت: نه که این شمشیرها از خانه خداوند است و همچنان که به کندن ادامه داد تا آب جوشیدن گرفت و آن را مرتب ساخت که آب هدر نرود و سپس بر فراز آن حوضى ساخت و خودش و پسرش از چاه آب مى ‏کشیدند و آنرا پر مى‏ کردند و حاجیان از آن حوض آب مى‏ نوشیدند ولى گروهى از قریش شبانه آن حوض را از رشک و حسد ویران مى‏ کردند و هر بامداد عبد المطلّب آن را مرمت مى‏ کرد.

چون این کار را بسیار انجام دادند، عبد المطلّب به پیشگاه خداوند دعا و تضرع کرد، در خواب به او گفته شد بگو بار خدایا من آب این حوض را براى شست و شو و غسل کننده حرام کردم و براى آشامیدن حلال و روا مى ‏دارم، شر ایشان از تو کفایت خواهد شد. عبد المطلّب هنگامى که قریش در مسجد آمد و شد داشتند برخاست و آنچه را در خواب دیده بود گفت و برگشت. پس از آن هیچ یک از قریش آن حوض را خراب نمى‏ کرد مگر اینکه به دردى گرفتار مى ‏آمد و ناچار حوض و سقایت عبد المطلّب را براى خودش رها کردند.

عبد المطلّب سپس زنان دیگرى را به همسرى گرفت و براى او ده پسر متولد شد.عبد المطلّب گفت: بار خدایا من نذر کرده بودم که یکى از این پسران را براى تو قربان کنم‏ و اینک میان ایشان قرعه مى‏ کشم تا قرعه به نام هر یک که تو مى‏ خواهى درآید. میان ایشان قرعه کشید و قرعه به نام عبد الله بن عبد المطلّب پدر رسول خدا (ص) درآمد که محبوبترین پسر او بود. عبد المطلّب عرضه داشت پروردگارا آیا کشتن او را بیشتر دوست مى ‏دارى یا کشتن صد شتر را و عبد المطلّب به جاى عبد الله صد شتر قربانى کرد. عبد الله زیباترین مردى بود که در قریش دیده شده است.

زبیر بن بکّار همچنین از قول ابراهیم بن منذر از عبد العزیز بن عمران از عبد الله بن عثمان بن سلیمان از قول پدرش نقل مى ‏کند که مى‏ گفته است: چون چاه زمزم حفر شد و عبد المطلّب به آنچه باید رسید، قریش در خود نسبت به او احساس رشک و حسد کردند. خویلد بن اسد بن عبد العزى عبد المطلّب را دید و گفت: اى پسر سلمى آبى فراوان به تو ارزانى شد و دل دشمنان را از رشک پاره پاره کردى. عبد المطلّب گفت: اى پسر اسد تو در فضیلت آن شریکى، به خدا سوگند هیچ کس در آن مورد به من نیکى و محبت و همراه من قیام نخواهد کرد مگر اینکه با او پیوند خویشاوندى سببى پیدا خواهم کرد.

خویلد بن اسد این ابیات را سرود: این سخن را مى‏گویم و سخن من دشنام و مایه ننگ ایشان نیست که اى پسر سلمى تو حفر کننده زمزم هستى. همان چاهى که ابراهیم آن را براى پسر هاجر- اسماعیل- حفر کرده است و در نتیجه کوبیدن پاى جبریل (ع) به روزگار آدم پدید آمده است.عبد المطلّب گوید: هیچ میراث بر علم و دانش را ندیدم مگر اینکه پیش مى‏افتد، جز خویلد بن اسد.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: موضوعى که در این شعر درباره پاى کوبیدن جبریل (ع) آمده چنین است که سعید بن مسیب مى‏ گوید: ابراهیم (ع) اسماعیل و مادرش را به مکه آورد و به آن دو گفت از برگ و بر درختان بخورید و از آب جمع شده در دره‏ها بیاشامید و از آن دو جدا شد و چون آبها تمام شد و تشنه شدند، مادر اسماعیل به او گفت: تو از این کوه بالا برو و در این وادى کوششى کن و به هر حال من شاهد مرگ تو و تو شاهد مرگ من نباشى. اسماعیل چنان کرد. در این هنگام خداوند متعال فرشته ‏اى را از آسمان بر مادر اسماعیل فرو فرستاد و به او فرمان داد دعا کند. دعاى او را مستجاب فرمود و فرشته با بالهاى خود به محل چاه زمزم کوبید و گفت: از این آب بیاشامید، و آن آب روان بود و اگر اسماعیل و مادرش آن را بر حال خود مى‏ گذاردند، همچنان جارى‏ مى‏ بود ولى هاجر از تشنگى اسماعیل ترسید و بر گرد آن گودالى کند و سنگ چین کرد و چون آب فروکش کرد آن دو محل آن را با سنگ مشخص ساختند. سپس مردم نابود شدند و سیلها محل آن را زیر خاک و شن پوشاند، تا آنکه به عبد المطلّب در خواب گفته شد چاه زمزم را حفر کن و نکوهش مکن و آن را از دیگران باز مدار که گروه بزرگ حاجیان را سیراب مى ‏کند. سپس بار دیگر در خواب دید که به او مى‏ گویند چاهى را که داراى آب خوشگوار است حفر کن که بر خلاف میل دشمنان به تو ارزانى شده است.

براى بار سوم در خواب دید که مى‏گویند تکتم را حفر کن، میان بتهاى سرخ و کنار لانه مورچگان. او همان گونه که در خواب دیده بود شروع به کندن چاه کرد و قریش به استهزاء او آغاز کردند، تا آنکه نشان سنگ چین چاه آشکار شد و در آن دو آهوى زرین و شمشیرى مرصع پیدا شد. عبد المطلّب قرعه کشید و به نام کعبه درآمد و آنها نخستین زیورى بود که کعبه به آن آراسته شد.

زبیر مى‏ گوید: حرب بن امیه بن عبد شمس ندیم عبد المطلّب بود و عبید بن ابرص همسن او بود. عبید به یکصد و بیست سالگى رسید و عبد المطلّب پس از او بیست سال دیگر زنده ماند. زبیر مى‏ گوید: برخى از اهل علم گفته‏ اند، عبد المطلّب در نود و پنج سالگى درگذشته است و گفته شده است در عبد المطلّب پرتو پیامبرى و هیبت پادشاهى دیده مى‏ شد و شاعر در مورد او چنین سروده است: من سوگند به لات و خانه‏اى که با آن شیر ژیان عبد المطلّب استوار است چنانم.

زبیر بن بکّار مى ‏گوید: عمویم مصعب بن عبد الله برایم نقل کرد که روزى عبد المطلّب در حال پیرى و پس از کور شدن چشمش بر گرد خانه کعبه طواف مى‏ کرد.مردى به او تنه زد، گفت: این که بود گفتند: مردى از بنى بکر است. گفت: چه چیز مانع او بود که خود را از من کنار کشد، او که مى‏ دید که من نمى ‏توانم- نمى‏ بینم- تا خود را از او کنار بکشم.و هنگامى که دید پسرانش به ده پسر رسیدند گفت: مرا از عصا چاره‏ اى نیست ولى اگر عصاى بلند در دست بگیرم براى من دشوار است و اگر عصاى کوتاه به دست بگیرم راست است که بر آن مسلط خواهم بود ولى پشت من خمیده خواهد شد و خمیدگى‏ پشت خوارى و زبونى است. پسرانش گفتند کار دیگرى هم ممکن است انجام داد و آن این است که هر روز یکى از ما همراه تو باشد تا بر او تکیه دهى و نیازهاى خود را برآورى و طواف کنى.

زبیر بن بکّار مى ‏گوید: مکارم عبد المطلّب افزون از آن است که به شمار آید، بدون هیچ سخن، او چه از لحاظ خویش و چه از نظر پدر و خانواده و زیبایى و کمال و رخشندگى و کارهاى پسندیده سرور قریش بوده است. یکى از افراد بنى کنانه او را ستوده و چنین گفته است:… سوگند به حق کسى که کوههاى بلند را برافروخته است و زمین را گسترده و آسمان را بر فرازشان قرار داده است، براى اداى حق پسر سلمى- عبد المطلّب- ثنا گوى او هستم و مدایح خود را به او هدیه مى‏ کنم.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: اما ابو طالب پسر عبد المطلّب که نام اصلى او عبد مناف است، عهده‏دار کفالت رسول خدا (ص) و حامى او در قبال قریش و یاور و رفیق او و سخت بر آن حضرت مهربان و وصى عبد المطلّب در مورد پیامبر (ص) بوده است و به روزگار خویش سالار بنى هاشم بوده است. هیچ کس از قریش در جاهلیت بدون مال سیادت و سرورى نداشته است جز ابو طالب و عتبه بن ربیعه.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: ابو طالب نخستین کسى است که در دوره جاهلى در مورد خون عمرو بن علقمه که کشته شده بود قسامه را معمول کرد و در اسلام هم سنّت شد و مورد تأیید قرار گرفت. منصب سقایت در دوره جاهلى در اختیار ابو طالب بود و سپس آن را به برادر خویش عباس سپرد.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: ابو طالب شاعرى نغز گفتار بود، همنشین او در دوره جاهلى مسافر بن عمرو بن امیه بن عبد شمس بود که گرفتار بیمارى استسقاء شد و براى معالجه به حیره رفت و در هباله درگذشت و ابو طالب در مرثیه او اشعارى سروده است: مسافران پیش ما برگشتند و حال آنکه دوست من در گور و خاک نهفته است، چه بسیار دوست و همنشین و پسر عمو و یاران مهربان که مرگ بر آنان چنگ انداخت…

زبیر مى‏ گوید: چون مسافر بن عمرو درگذشت، ابو طالب با عمرو بن عبدود بن ابى قیس بن عبدود بن نصر بن مالک بن حسل بن عامر بن لوى همنشینى داشت و به همین سبب بود که در جنگ خندق عمرو بن عبدود به على (ع) که براى مبارزه با او رفته بود گفت: پدرت با من دوست بود.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: محمد بن حسن از نصر بن مزاحم از معروف بن خربود براى من نقل کرد که ابو طالب ایام جنگ فجار در آن حاضر مى‏شد و پیامبر (ص) هم که در آن هنگام نوجوانى بود همراهش بود. هرگاه ابو طالب مى‏ آمد، افراد قبیله قیس به هزیمت مى ‏رفتند و هر گاه نمى‏آمد بنى کنانه به هزیمت مى‏ رفتند، بدین سبب آنان به ابو طالب گفتند لطفا از میان ما غایب مباش و او چنان کرد.

زبیر بن بکّار مى‏ گوید: اما زبیر بن عبد المطلّب از اشراف و روى شناسان قریش بود و او همان کسى است که بنى قصى او را بر بنى سهم مستثنى ساختند و آن هنگامى بود که عبد الله بن زبعرى بنى قصى را هجو کرد و آنان عتبه بن ربیعه بن عبد شمس را پیش بنى سهم فرستادند. عتبه به آنان گفت: قوم شما خوش نداشتند که در مورد شما عجله کنند و مرا در مورد این فرومایه ‏اى که آنان را بدون هیچ گناهى که درباره او مرتکب شده باشند، هجو کرده است فرستاده ‏اند تا بگویم اگر این کار را با اندیشه شما کرده است که رأى شما چه بد رأیى بوده است و اگر بدون میل شما و بى رأى شما بوده است او را تسلیم آنان کنید. بنى سهم گفتند: به خدا پناه مى‏بریم که آن کار با موافقت رأى ما بوده باشد، عتبه گفت: پس او را به ایشان تسلیم کنید. یکى از افراد بنى سهم گفت: اگر مى‏خواهید این کار را مى‏کنیم به شرط آنکه هر کس از شما هم که ما را هجو کرده است او را به ما تسلیم کنید.

عتبه گفت: تنها چیزى که مانع من است که با تو هم عقیده باشم این است که زبیر بن عبد المطلّب اینک از مکه غایب و در طائف است و مى‏دانى که او به زودى در این مورد تصمیم مى‏ گیرد و خواهد گفت. در عین حال من زبیر را خطرى براى ابن زبعرى نمى‏ بینم و ابن زبعرى نمى‏ تواند همسنگ زبیر باشد. یکى از بنى سهم گفت: اى قوم او را به ایشان تسلیم کنید و به جان خودم سوگند براى شما هم آنچه بر عهده شماست بر عهده ایشان خواهد بود در این باره سخن بسیار شد و همینکه عاص بن وائل چنین دید ریسمان پوسیده‏اى خواست و عبد الله بن زبعرى را با آن بست و او را به عتبه سپرد. عتبه او را همچنان بسته با خود پیش قوم خویش آورد. حمزه بن عبد المطلّب عبد الله بن زبعرى را آزاد کرد و بر او جامه پوشاند.

گروهى از قریش ابن زبعرى را بر ضد بنى سهم که قوم او بودند تحریک کردند و گفتند: اینک که آنان ترا تسلیم کردند آنان را هجو کن، او چنین سرود: به جان خودم سوگند که عشیره من کار ناپسندى انجام نداده‏اند و اگر با برادران خود مصالحه کرده‏اند، آنان را سرزنش نمى‏کنم… گوید: و چون زبیر بن عبد المطلّب از طائف آمد قصیده معروف خود را سرود که ضمن آن مى‏گوید: «اگر قبایل قریش نمى‏بود، هرگز مردان تا هنگام مرگ جامه عزت نمى‏پوشیدند» و ما بخشى از آن را در مباحث گذشته آوردیم.

زبیر بن بکّار سپس ابیات دیگرى از سروده‏ هاى زبیر بن عبد المطلّب را آورده است و در پى مطالب خود گفته است: زبیر بن عبد المطلّب مردى خردمند و داراى فکر و نظر بوده است. پیش او آمدند و گفتند: فلان مرد ستمگر قریش درگذشت. گفت: با چه عقوبت و چگونه گفتند: به مرگ طبیعى. گفت: به هر حال اگر آنچه شما درباره ظلم و ستم او مى‏ گویید بر حق باشد، براى مردم معاد و بازگشتى است که در آن حق مظلوم از ظالم گرفته مى‏ شود.

گوید: کنیه زبیر بن عبد المطلّب ابو طاهر بود و به همین سبب صفیه دختر عبد المطلّب مدتى به پسر خویش زبیر بن عوّام کنیه ابو طاهر داده بود، و زبیر بن عبد المطلّب پسرى به نام طاهر داشت که از نوجوانان ظریف مکه بود و در نوجوانى درگذشت و پیامبر (ص) به نام او پسر خویش را طاهر نام گذارى فرمود و صفیه هم نام پسر خود را به حرمت نام برادر خویش زبیر نهاد.

صفیه در مرثیه برادر خود زبیر چنین سروده است: اگر مى‏ خواهى بر مرد گرامى و کریمى گریه کنى، بر زبیر سرا پا نیکى گریه کن که درگذشت… گوید: ضرار بن خطاب هم زبیر بن عبد المطلّب را چنین مرثیه سروده است و بر او گریسته است: اى ضباع بر پدرت گریه کن، گریه اندوهگین دردمند… پدرى که چون ستاره رخشان پرتوش بر پرتو ستارگان فزونى داشت… اما زبیر بن بکّار در کتاب انساب قریش داستان قتول خثعمى را که زنى زیبا بود و او را نبیه بن حجاج سهمى از پدرش به زور گرفته بود، چنین آورده است: مردى از قبیله‏خثعم براى بازرگانى به مکه آمد، دخترش به نام قتول که از زیباروترین زنان بود همراهش بود. نبیه بن حجاج سهمى او را به زور از چنگ پدرش بیرون کشید و به خانه خود برد.

به پدر گفتند متوسل به افراد پیمان «حلف الفضول» شو. او پیش ایشان شکایت برد. آنان پیش نبیه آمدند و گفتند: دختر این مرد را بیرون بیاور. در آن هنگام نبیه به ناحیه دور افتاده‏اى از مکه پناه برده بود و آن دختر هم همراهش بود. آنان به نبیه گفتند: اگر چنین نکنى ما کسانى هستیم که ما را مى‏شناسى. نبیه گفت: اى قوم اجازه دهید یک امشب را از او بهره‏مند شوم گفتند: خدایت زشت بدارد که چه نادانى. نه، به خدا سوگند که به اندازه یک بار دوشیدن زن شیرده هم مهلت نمى‏دهیم. نبیه قتول را پیش آنان آورد و ایشان او را به پدرش سپردند و نبیه در این مورد قصیده بلندى سروده است که ضمن آن مى‏گوید: یارانم شامگاه رفتند و نتوانستم بر قتول سلامى دهم و نتوانستم از ایشان وداع کنم، وداعى پسندیده.

داستان بارقى را هم زبیر بن بکّار چنین آورده است: که مردى از تیره ثماله قبیله ازد به مکه آمد و کالایى به ابىّ بن خلف جمحى فروخت. و او در پرداخت بهاى آن امروز و فردا مى‏کرد و ابى بن خلف مردى نکوهیده و بد آمیزش بود. آن مرد ثمالى پیش افراد حلف الفضول آمد و به ایشان خبر داد. گفتند: پیش او برگرد و بگو که پیش ما آمده‏اى، اگر حق ترا داد که چه بهتر و گرنه پیش ما برگرد. آن مرد پیش ابىّ بن خلف رفت و به او گفت که اهل حلف الفضول چه گفته‏اند. ابىّ حق او را به او داد و آن مرد ثمالى چنین سرود: آیا سزاوار است که ابى بن خلف در مکه به من ستم ورزد و حال آنکه نه قوم من و نه یارانم پیش من هستند، قوم خودم قبیله بارق را صدا زدم که پاسخم دهند ولى میان من و قوم من چه بیابانها و صحراهایى فاصله است، اى بنى جمح، حلف الفضول به شما اجازه ستم به من نمى ‏دهد و حق با زور گرفته مى‏ شود.

اما داستان حلف الفضول و شرف و اهمیت آن را هم زبیر بن بکّار در کتاب خود چنین آورده است: بنى سهم و بنى جمح اهل ستم و ستیز بودند و چون بسیار ستم کردند، بنى هاشم و بنى مطلّب و بنى اسد و بنى زهره و بنى تمیم جمع شدند که پیمان بندند وهم سوگند شوند که از هر ستمى در مکه جلوگیرى کنند و نسبت به هیچ کس ستم نشود مگر اینکه از او دفاع کنند و حق او را بگیرند. پیمان ایشان در خانه عبد الله بن جدعان صورت گرفت.

پیامبر (ص) فرموده است: «همانا در خانه عبد الله بن جدعان در پیمانى حضور یافتم که دوست نمى‏دارم آن را در قبال داشتن شتران سرخ موى عوض کنم و اگر امروز هم به چنان پیمانى فرا خوانده شوم اجابت خواهم کرد و اسلام چیزى جز استوارى بر آن نمى‏افزاید.» زبیر بن بکّار مى‏گوید: مردى از بنى اسد براى گزاردن عمره به مکه آمد و کالایى همراه داشت که آن را عاص بن وائل سهمى از او خرید و در خانه خود نهاد و سپس روى پنهان کرد. آن مرد اسدى کالاى خود را مطالبه کرد ولى عاص را ندید. پیش بنى سهم آمد از آنان یارى خواست، با او درشتى کردند و دانست که راهى براى به دست آوردن مال خود ندارد، او میان قبایل قریش راه افتاد و از ایشان یارى خواست، یاریش ندادند. او که چنین دید هنگامى که قریش در انجمنهاى خود نشسته بودند، روى کوه ابو قبیس رفت و با صداى بلند چنین گفت: «اى مردان مظلومى را که کالاى او را در مکه گرفته‏اند و او از اهل و یاران خود دور افتاده است یارى دهید.

اى آل فهر که میان حجر اسماعیل و حجر الاسود نشسته‏اید، محرم خاک آلوده ژولیده مویى را که هنوز عمره خود را نگزارده است، کمک کنید. آیا کسى نیست که انصاف دهد و از بنى سهم آنچه را که پنهان کرده‏اند، بگیرد مگر خوردن مال عمره گزار حلال است» این کار بر قریش گران آمد و در آن باره سخن گفتند افراد پیمان مطیبین گفتند به خدا سوگند اگر در این باره قیام کنیم احلاف خشمگین مى‏شوند. احلاف هم گفتند: اگر در این کار قیام کنیم مطیبین خشمگین مى‏شوند. افراد برخى از خاندانهاى قریش گفتند بیایید پیمان تازه‏اى ببندیم که مظلوم را بر ضد ظالم یارى دهیم و تا جهان برپاست چنان باشیم. خاندانهاى هاشم، مطلّب، اسد، تمیم و زهره در خانه عبد الله بن جدعان جمع شدند. رسول خدا (ص) هم که در آن هنگام بیست و پنج ساله و جوان بود و هنوز بر او وحى نازل نشده بود همراه ایشان بود. آنان هم سوگند شدند که در مکه نسبت به هیچ غریب و مقیم آزاده و برده‏اى ستم نشود مگر اینکه همراه و یاور او باشند تا حق او را بگیرند و داد او را از خویشتن و دیگران بستانند.

آنان کنار چاه زمزم رفتند و دیگى را از آب پر کردند و کنار کعبه رفتند و ارکان آن را با آن آب شستند و آن آب را جمع کردند و نوشیدند. آنگاه پیش عاص بن وائل رفتند و به او گفتند: حق این مرد را بده و او آن را پرداخت. آنان روزگارى بر این حال بودند و در مکه‏به هیچ کس ستمى نمى‏شد مگر اینکه حق او را برایش مى‏گرفتند. عتبه بن ربیعه بن عبد شمس مى‏گفته است اگر قرار باشد مردى به تنهایى از قوم خود بیرون رود و کنار کشد، من از میان خاندان عبد شمس خود را کنار مى‏کشیدم و به پیمان حلف الفضول مى‏پیوستم.

زبیر بن بکّار مى‏گوید: محمد بن حسن از محمد بن طلحه از موسى بن محمد از پدرش نقل مى‏کرد که اساس آن پیمان بر این موضوع استوار بود که میان همه مردم مکه و احابیش- حبشیان و افراد غیر عرب- هر مظلومى که از آنان یارى بخواهد باید یاریش دهند تا از او رفع ستم شود و مالش را بر او برگردانند و داد او را بستانند یا آنکه عذرى موجه داشته باشند و اینکه امر به معروف و نهى از منکر کنند و در امور زندگى یکدیگر را یارى دهند.

زبیر بن بکّار مى‏گوید: و گفته شده است سبب نام گذارى این پیمان به «حلف الفضول» این است که در روزگاران گذشته تنى چند از سران عرب پیمانى براى جلوگیرى از ستمها بسته بودند و نامشان فضیل و فضّال بود و مفضل بود و چون این پیمان موجب زنده ساختن آن پیمان که متروک مانده بود گردید به آن «حلف الفضول» گفتند.
زبیر مى‏گوید: محمد بن جبیر بن مطعم که از دانشمندان قریش بود پیش عبد الملک بن مروان رفت، عبد الملک به او گفت: اى ابا سعید، آیا ما خاندان عبد شمس و شما در حلف الفضول شرکت نداشتیم محمد بن جبیر گفت: امیر المؤمنین خود داناتر است. عبد الملک گفت: باید حقیقت آن را به من خبر دهى. محمد گفت: اى امیر المؤمنین به خدا سوگند که نه، ما و شما از آن بیرون بودیم، و ما و شما در جاهلیت و در اسلام متحد و دست ما با دست دشمن یکى بوده است.

زبیر مى‏گوید: محمد بن حسن از ابراهیم بن محمد از یزید بن عبد الله بن هادى لیثى از قول محمد بن حارث براى من نقل کرد که میان حسین بن على، علیهما السلام، و ولید بن عتبه بن ابى سفیان در مورد مزرعه‏اى در ناحیه ذو المروه بگو مگویى بود. ولید در آن هنگام که روزگار خلافت معاویه بود امیر مدینه بود. حسین (ع) فرمود: گویا ولید مى‏خواهد با حکومت خود بر من قدرت نشان دهد، به خدا سوگند مى‏خورم که اگر در مورد حق من انصاف ندهد شمشیرم را به دست مى‏گیرم و میان مسجد خدا مى‏ایستم و افراد حلف الفضول را فرا مى‏خوانم. چون این سخن به اطلاع عبد الله بن زبیر رسید گفت:

به خدا سوگند مى‏خورم که اگر حسین افراد حلف الفضول را فراخواند من هم شمشیر برمى‏دارم و همراه او قیام مى‏کنم تا داد خود را بستاند یا هر دو با یکدیگر بمیریم. این سخن به اطلاع مسور بن مخرمه بن نوفل زهرى رسید، او هم همین گونه گفت و چون گفتار ایشان به اطلاع عبد الرحمان بن عثمان بن عبید الله تمیمى رسید او هم همین گونه گفت. چون سخن ایشان به اطلاع ولید بن عتبه رسید، نسبت به امام حسین (ع) از خویشتن انصاف داد تا امام حسین راضى شد.

زبیر بن بکّار مى‏گوید: براى امام حسین (ع) با معاویه هم داستانى نظیر این پیش آمده است که چنان است که میان حسین (ع) و معاویه در مورد زمینى که از حسین (ع) بود بگو مگویى صورت گرفت. حسین (ع) به معاویه گفت: یکى از این سه پیشنهاد مرا بپذیر، یا حق مرا خریدارى کن یا آن را به من برگردان یا آنکه در این مورد عبد الله بن عمر یا عبد الله بن زبیر را حکم قرار بده و در غیر آن صورت راه چهارمى خواهد بود که صیلم است. معاویه پرسید: صیلم چیست گفت: افراد حلف الفضول را ندا مى‏دهم و برخاست و خشمگین بیرون رفت. چون از کنار عبد الله بن زبیر عبور کرد موضوع را به اطلاع او رساند، عبد الله بن زبیر گفت: به خدا سوگند اگر افراد حلف الفضول را فراخوانى، اگر دراز کشیده باشم مى‏نشینم و اگر نشسته باشم همان دم برمى‏خیزم و اگر ایستاده باشم همان دم راه مى‏افتم و اگر در حال راه رفتن باشم همان دم شروع به دویدن مى‏کنم و جان خود را فداى جان تو و همراه آن مى‏کنم مگر اینکه او داد ترا بدهد. چون این سخنها به اطلاع معاویه رسید، گفت: ما را نیازى به صیلم نیست و به حسین (ع) پیام داد کسى را بفرست و مال خود را بگیر که ما آن را از تو خریدارى کردیم.

زبیر بن بکّار مى‏گوید: این داستان را على بن صالح از قول پدر بزرگم عبد الله بن مصعب از قول پدرش برایم نقل کرد که مى‏گفته است: حسین (ع) خشمگین از پیش معاویه بیرون رفت و عبد الله بن زبیر را دید و با او در مورد آنچه میان او و معاویه پیش آمده بود گفتگو کرد و فرمود که معاویه را براى انتخاب یکى از پیشنهادهاى خود مخیر کرده است. ابن زبیر سخنانى را که گذشت به امام حسین گفت، و سپس پیش معاویه رفت و گفت: حسین مرا ملاقات کرد و گفت: ترا در انتخاب یکى از سه پیشنهاد خود مخیر کرده است و راه چهارم صیلم است. معاویه گفت: خیال مى‏کنم حسین را در حالى که خشمگین بوده است ملاقات کرده‏اى. ما را به صیلم نیازى نیست آن سه پیشنهاد را بگو.

گفت: نخست اینکه من یا ابن عمر را میان خودت و او حکم قرار دهى. معاویه گفت: ترا حکم میان خودم و او قرار دادم، یا ابن عمر را یا هر دوى شما را حکم قرار مى‏دهم. ابن زبیر گفت: یا آنکه به حق او اقرار کنى و سپس آن را از او بخواهى. گفت: هم اقرار کردم و هم از او چنین مسألتى مى‏کنم. ابن زبیر گفت: یا آنکه آن را از او بخرى. گفت: آن را از او خریدم. اینک بگو که صیلم چیست ابن زبیر گفت: اینکه افراد حلف الفضول را ندا دهد و در آن صورت من نخستین کسى هستم که به او پاسخ مى‏دهم. معاویه گفت: ما را نیازى به این کار نیست.
و چون سخن حسین به اطلاع عبد الله بن ابى بکر و مسور بن مخرمه رسید آنان هم به او همان را گفتند که ابن زبیر گفته بود.

اما داستان جوشیدن آب از زیر پاهاى شتر عبد المطلّب در سرزمین خشک کویرى را محمد بن اسحاق بن یسار در کتاب سیره آورده و چنین گفته است که: چون عبد المطلّب موفق به استخراج آب از چاه زمزم شد، قریش بر او رشک بردند و گفتند: اى عبد المطلّب این چاه نیاى ما اسماعیل است و ما را در آن حقى است، باید ما را با خویشتن در آن شریک گردانى. گفت: چنین کارى نمى‏کنم که این لطفى است که از میان همه شما به من ارزانى شده است و من ویژه آن شده ‏ام.

قریش گفتند: ما ترا رها نمى‏کنیم و در آن باره با تو مخاصمه خواهیم کرد. گفت: میان من و خودتان حکمى قرار دهید تا پیش او حکمیت بریم. گفتند: کاهنه قبیله بنى سعد بن هذیم را حکم قرار مى‏دهیم. عبد المطلّب پذیرفت و آن زن کاهنه در مناطق مرتفع شام ساکن بود. عبد المطلّب همراه تنى چند از بنى عبد مناف سوار شد و از هر قبیله از قبایل قریش هم گروهى سوار شدند و سرزمین مسیر ایشان بیابانهاى خشک بود. در یکى از بیابانهاى میان حجاز و شام آب همراه عبد المطلّب و خویشاوندان او تمام شد و سخت تشنه شدند، از قوم خود آب خواستند. آنان از آب دادن خود دارى کردند و گفتند ما در بیابانیم و بر جان خویش بیمناکیم که همان بر سر ما آید که بر شما آمد. عبد المطلّب که چنین دید و بر جان خود و همراهانش ترسید به یاران خود گفت: چه مصلحت مى‏بینید گفتند: اندیشه ما پیرو اندیشه تو است.

به آنچه خوش دارى فرمان بده. گفت: من چنین مى‏بینم که هم اکنون هر کس براى خویش گورى حفر کند که هنوز نیرویى باقى است و هر یک از ما که مرد دیگر یارانش او را به خاک بسپرند تا آنکه فقط جسد یک تن بر خاک بماند که تباهى یک تن آسانتر از تباهى همه‏ مسافران است. گفتند: نیکو گفتى و هر یک از ایشان برخاست و براى خود گورى کند و سپس منتظر مرگ نشستند.

در این هنگام عبد المطلّب گفت: این هم که ما این چنین تسلیم مرگ شویم و براى جستجوى آب در زمین حرکت نکنیم کمال عجز است. برخیزید و بگردید شاید خداوند در بخشى از این زمین به ما آبى ارزانى دارد، حرکت کنید. و آنان حرکت کردند. آن افراد قبایل قریش به ایشان مى‏نگریستند که چه مى‏کنند، عبد المطلّب هم کنار مرکب خود آمد و سوار شد و همینکه شتر بر پا خواست از زیر پایش چشمه آبى شیرین جوشیدن گرفت. عبد المطلّب تکبیر گفت و یارانش هم تکبیر گفتند، و فرود آمد و خود و یارانش آب نوشیدند و ظرفهاى- مشکهاى- خویش را پر آب کردند و سپس افراد قبایل قریش را فرا خواند و به ایشان گفت: بیایید آب بردارید که خداى بر ما آب عنایت کرد. آنان هم آشامیدند و برداشتند و گفتند: خداوند به سود تو قضاوت فرمود و هرگز درباره زمزم با تو مخاصمه نمى‏کنیم، همان کس که در این فلات این آب را به تو ارزانى فرمود، زمزم را به تو عنایت فرموده است، و خوشبخت به سوى سقایت خویش برگرد و بدون اینکه پیش کاهنه بروند همگى برگشتند و او را با زمزم رها کردند.

صاحب کتاب واقدى روایت مى‏کند که عبد الله بن جعفر بن ابى طالب در حضور معاویه با یزید بن معاویه مفاخره کرد و به یزید گفت: به کدام یک از نیاکان خود بر من افتخار مى‏کنى آیا به حرب که ما او را پناه دادیم یا به امیه که مالک او شدیم یا به عبد شمس که ما او را تحت تکفل داشتیم معاویه گفت: نسبت به حرب بن امیه این چنین گفته مى‏شود گمان نمى‏کردم به روزگار حرب کسى تصور مى‏کرده است که از او شریفتر باشد. عبد الله گفت: چنین نیست. شریفتر از حرب کسى است که ظرف خویش را براى او باژگونه کرد و رداى خویش را بر او پوشاند. معاویه به یزید گفت: پسرکم آرام بگیر عبد الله از این جهت به تو فخر مى‏فروشد که تو از اویى و او از تو است. عبد الله بن جعفر آزرم کرد و گفت: اى امیر المؤمنین دو دست نظیر یکدیگر با هم بگو مگو مى‏کنند و دو برادر با یکدیگر کشتى مى‏گیرند، و چون عبد الله بن جعفر رفت، معاویه به یزید گفت: پسرکم از ستیز با بنى هاشم بر حذر باش که آنان آنچه را که مى‏دانند فراموش نمى‏کنند ونادان نمى‏شوند و دشمن ایشان فحش و ناسزایى براى ایشان نمى‏یابد.

گوید: مقصود از این سخن عبد الله بن جعفر که گفته است «آیا به حرب که او را پناه دادیم» این است که قریش هرگاه سفر مى‏کردند چون به گردنه نزدیک مکه مى‏رسیدند کسى حق نداشت از آن عبور کند تا افراد قرشى نخست عبور کنند. شبى حرب بیرون رفت و چون به گردنه رسید، مردى از خاندان حاجب بن زراره تمیمى با او برخورد. حرب سینه خود را صاف و سرفه‏اى کرد و گفت: من حرب بن امیه‏ام. آن مرد تمیمى هم همان کار را کرد و گفت: من پسر حاجب بن زراره‏ام و از حرب پیشى گرفت و از گردنه عبور کرد. حرب گفت: خداوند هرگز چنین نخواهد، دیگر تا من زنده باشم نباید و نمى‏توانى وارد مکه شوى، آن مرد تمیمى مدتى درنگ کرد و به مکه نیامد ولى چون مکه محل بازرگانى او بود مشورت کرد که از شر حرب به چه کسى پناه برد. گفته شد به عبد المطلّب یا پسرش زبیر پناهنده شو. او سوار بر ناقه خود شد و شبانه به مکه آمد و شتر خود را بر در خانه زبیر بن عبد المطلّب خواباند.

ناقه بانگ برداشت و زبیر بیرون آمد و پرسید آیا پناه آورده‏اى که پناه داده شوى یا خواهان میهمانى هستى که از تو پذیرایى شود و او این ابیات را سرود که- خلاصه‏اش- چنین است: بر گردنه با حرب رویاروى شدم… او را پشت سر نهادم و پیش از او از گردنه گذشتم و من همواره در سفرها چنین بوده‏ام… او را واگذاشتم که چون سگ به تنهایى عوعو کند و خود را پیش سرور و سالار مکارم اخلاقى و افتخار رساندم… آرى زبیر با شمشیرى که آهن آب داده و تیز و کشنده است از من دفاع خواهد کرد.

زبیر به او گفت به خانه وارد شو- به خانه‏ات برو- که ترا پناه دادم و چون صبح شد زبیر برادر خود غیداق را فراخواند و هر دو در حالى که شمشیر بر دوش آویخته بودند بیرون آمدند و آن مرد تمیمى هم همراه ایشان بیرون آمد. زبیر و غیداق گفتند ما به هر کس پناه دهیم پیشاپیش او حرکت نمى‏کنیم، تو پیشاپیش ما حرکت کن تا چشمهاى ما ترا ببیند و مراقب باشد که مبادا از پشت سر مورد حمله قرار گیرى و آن مرد تمیمى همچنان کوچه‏هاى مکه را مى‏پیمود تا وارد مسجد الحرام شد. حرب همینکه او را دید، گفت عجب که تو اینجایى و پیش آمد و سیلى بر چهره او زد. زبیر فریاد کشید، مادرت بر سوگت بگرید در حالى که او را پناه داده‏ام سیلى بر او مى‏زنى حرب خم شد و سیلى دیگرى بر چهره آن مرد تمیمى زد، زبیر شمشیرش را کشید و بر حرب که پیش او بودحمله کرد.

حرب گریخت و زبیر هم دوان دوان از پى او مى‏رفت و برنمى‏گشت تا آنکه حرب ناچار خود را به خانه عبد المطلّب افکند. عبد المطلّب پرسید: چه پیش آمده است گفت: زبیر. عبد المطلّب گفت: بنشین و ظرفى را که هاشم در آن ترید مى‏ساخت کنار او باژگونه نهاد. مردم جمع شدند. دیگر پسران عبد المطلّب هم در حالى که شمشیر در دست داشتند به زبیر پیوستند و کنار خانه پدرشان ایستادند. در این هنگام عبد المطلّب ازار و رداى خویش را که داراى دو حاشیه بود بر حرب پوشاند و او را پیش ایشان فرستاد و دانستند که پدرشان او را جوار و پناه داده است.

اما معنى و مقصود عبد الله بن جعفر از این سخن که گفته است «یا به امیه که مالک او شدیم» این است که عبد المطلّب با امیه بن عبد شمس در مورد دو اسب شرط بندى کردند و قرار نهادند که اسب هر یکى برنده شد دیگرى صد شتر و ده برده و ده کنیز بپردازد و یک سال خدمتکار باشد و موهاى جلو پیشانى او زده شود. اسب عبد المطلّب مسابقه را برد، عبد المطلّب صد شتر و ده برده و ده کنیز را گرفت و میان قریشیان تقسیم کرد و چون خواست موهاى جلو پیشانى او را قطع کند حرب گفت: به جاى این کار ده سال خدمتکار تو باشم. عبد المطلّب پذیرفت و امیه پس از آن ده سال از حشم و خدمتکاران عبد المطلّب بود که در قبال خوراک خود او را خدمت مى‏کرد.
اما معنى این گفتار او که گفته است «یا به عبد شمس که او را تحت تکفل داشتیم» این است که عبد شمس تهیدست و بدون مال بود و برادرش هاشم او را تحت تکفل داشت و به او کمک مى‏کرد و این موضوع تا هنگام مرگ هاشم ادامه داشت.

و در کتاب الاغانى ابو الفرج آمده است که معاویه به دغفل نسب شناس گفت: آیا عبد المطلّب را دیده‏اى گفت: آرى. گفت: او را چگونه دیدى گفت: مردى تیز هوش و گرامى و زیبا و رخشان که گویى بر چهره‏اش پرتو پیامبرى بود. معاویه پرسید: آیا امیه بن عبد شمس را دیده‏اى گفت: آرى. پرسید: او را چگونه دیدى گفت: مردى نزار وگوژ پشت و کور که برده‏اش ذکوان عصا کش او بود. معاویه گفت: او پسرش ابو عمرو بوده است. دغفل گفت: شما چنین مى‏گویید ولى قریش را عقیده بر آن بود که او برده اوست.

این موضوع را از کتاب هاشم و عبد شمس تألیف ابن ابى رؤبه دباس نقل مى‏کنم، او مى‏گوید: هشام بن کلبى از قول پدرش نقل مى‏کند که نوفل بن عبد مناف در مورد زمینهایى که به صورت چند میدان بود به عبد المطلّب ستم روا داشت و عبد المطلّب با همه بنى هاشم همدست بود و از گروهى از قوم خویش یارى خواست که در آن مورد کوتاهى کردند.

عبد المطلّب از داییهاى خود که افراد خاندان نجار مدینه بودند یارى خواست هفتاد سوار با او از مدینه آمدند و به نوفل گفتند: اى ابا عدى به خدا سوگند که جوانمردى تا این اندازه خوش چهره و تنومند و خوش نفس و پاک سرشت و به دور از همه بدیها ندیده‏ایم و مقصودشان عبد المطلّب بود و خویشاوندى نزدیک او را نسبت به ما مى‏دانى و زمینهایى از او را گرفته‏اى. دوست داریم حق او را پس دهى. نوفل پس داد و عبد المطلّب چنین سرود: خاندانهاى مازن و بنى عدى و ذبیان بن تیم اللات از پذیرش ستم بر من خود دارى کردند…

و گوید: همین موضوع سبب هم پیمانى و هم سوگندى قبیله خزاعه با عبد المطلّب شد. ابو الیقظان سحیم بن حفص نقل مى‏کند که عبد المطلّب به هنگام مرگ خود پسرانش را که ده پسر بودند جمع کرد. ایشان را امر به معروف و نهى از منکر کرد و پندشان داد و گفت: هان که از سرکشى و ستم بر حذر باشید و به خدا سوگند که خداوند هیچ چیزى را شتابانتر براى عقوبت و عذاب از سرکشى و ستم نیافریده است و من هیچکس را که با سرکشى و ستم و بر آن باقى مانده باشد جز این برادران شما از خاندان عبد شمس ندیده‏ ام.

ولید بن هشام بن محذم روایت مى‏کند که روزى عثمان بن عفان گفت: دوست مى‏دارم مردى را ببینم که پادشاهان را دیده باشد و براى من از گذشته سخن بگوید. براى او نام مردى را که در حضر موت بود بردند. عثمان او را احضار کرد و سخنان مفصلى با اوگفت که آوردن آن را رها مى‏کنیم، تا آنکه عثمان از او پرسید: آیا عبد المطلّب بن هاشم را دیده‏اى گفت: آرى، مردى دیدم با ظاهرى پسندیده و قامتى کشیده و سپید چهره که داراى ابروان پیوسته به یکدیگر بود، میان دو چشمش سپیدى رخشانى به نظر مى‏رسید، گفته مى‏شد در او فرخندگى و برکت است و همان گونه بود. عثمان پرسید: آیا امیه بن عبد شمس را هم دیده‏اى گفت: آرى، مردى دیدم سیه چرده و زشت و کوتاه قامت و کور و گفته مى‏شد که شوم و نافرخنده است و همان گونه هم بود. عثمان گفت: در مورد تو باید گفت: «آواز دهل شنیدن از دور خوش است» و دستور داد بیرونش کردند.

هشام بن کلبى مى‏گوید: امیه بن عبد شمس به هنگام نوجوانى اموال حاجیان را مى‏دزدید و او را نگهبان و پاسدار نام نهادند- از باب تمسخر و بر عکس نهند نام زنگى کافور- ابن ابى رؤبه در این کتاب خود مى‏گوید: نخستین کشته از بنى عبد شمس که به دست بنى هاشم کشته شد، عفیف بن ابى العاص بن امیه است که او را حمزه بن عبد المطلّب کشت و من- ابن ابى الحدید- بر این خبر در همین کتاب دست نیافتم.

گوید: و از چیزهایى که مؤید این است که امیه بن عبد شمس همچون برده و خدمتکار عبد المطلّب بوده است شعرى است که ابو طالب به هنگام محاصره در شعب و هم پشتى خاندانهاى عبد شمس و نوفل بر ضد او و رسول خدا (ص) سروده و ضمن آن چنین گفته است: پدرشان از دیر باز برده پدر ما بود، فرزندان کنیزک درشت چشمى- کبود چشمى- که سحر و جادو بر آن چیره است… اینک به دنباله نقل سخنان ابو عثمان جاحظ برمى‏گردیم و گاهى آن را با توضیحات خود یا دیگران که مناسب آن باشد مى‏آمیزیم.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: اگر بنى امیه بگویند ولید بن یزید بن عبد الملک بن‏مروان بن حکم بن ابى العاص بن امیه بن عبد شمس بن عبد مناف بن قصى از خاندان ماست و یزید خلیفه‏اى است که نسل چهارم است و پدر و پدر بزرگ و جدش مروان هم خلیفه بوده‏اند، در پاسخ ایشان مى‏گوییم که بنى هاشم، واثق پسر معتصم پسر هارون پسر مهدى پسر منصور را دارند- پنج پشت- و منصور پسر محمد کامل و او پسر على سجّاد است که در هر شبانه روز هزار رکعت نماز مى‏گزارد و به سبب عبادت و فضیلت به سجاد مشهور شد و او زیباترین فرد قریش و خوش چهره‏ ترین آنان بود. او شبى که على بن ابى طالب (ع) کشته شد متولد شد و نام و کنیه آن حضرت را بر او نهادند و بعدها عبد الملک مروان به او گفت: نه، به خدا سوگند که این نام و کنیه را براى تو تحمل نمى‏کنم، باید یکى را تغییر دهى. او کنیه خود را به ابو محمد تغییر داد و او فرزند عبد الله است که دریاى علم و دانشمند قریش و فقیه در دین و معلم تأویل بوده است و او پسر عباس است که خردمند و بردبار قریش بوده است و او پسر شیبه الحمد است که همان عبد المطلّب و سرور همه ساکنان وادى است و او پسر عمرو است که همان هاشمى است که براى مردم ترید فراهم مى‏کرد و هموست که از شدت زیبایى به قمر معروف بوده است و همگان به او اقتدا مى‏کرده‏اند و از رأى او هدایت مى‏شده‏اند، و او پسر مغیره است که همان عبد مناف است و او پسر زید است که بیشتر به قصّى و مجمّع معروف بوده است، سیزده پشت که همگى سرور و سالار بوده‏ اند.

هیچ یک از آنان از سرورى محروم نشده‏اند و از رسیدن به غایت و نهایت بزرگى باز نمانده‏اند، و هیچ یک از ایشان نیست مگر اینکه ملقب به لقبى است که از کردار پسندیده یا سرشت پاک او مشتق است و کسى از این سیزده نسل نیست مگر آنکه خلیفه یا از لحاظ مقام همچون خلیفه است و در روزگاران گذشته سرور و سالار و زاهد نامدار و فقیه گرانقدر و خردمند باوقار بوده است و این موضوع براى هیچ کس جز ایشان فراهم نیست. وانگهى پنج پشت خلیفه‏اند و این بیشتر از چیزى است که بنى امیه بر شمرده ‏اند، لذا مروان کجا قابل مقایسه با منصور است که منصور همه سرزمینها و اقطار را به تصرف خویش درآورد و بیست و دو سال همه اطراف را در اختیار داشت و حال آنکه خلافت مروان آنچنان نبوده است.

فقط نه ماه خلافت کرد و سپس همسرش عاتکه دختر یزید بن معاویه از این جهت که به خالدپسرش که از شوهر اول او بود دشنام داده و گفته بود اى پسر زنى که نشیمنگاهش تر است، او را کشت. اگر مروان را با مدت کم خلافت و اختلاف بسیارى که وجود داشته است و آشوبى که در شهرها دیده مى‏شده است، صرف نظر از گرفتاریهاى اطراف، بتوان خلیفه دانست، ابن زبیر براى اطلاق نام خلیفه از او شایسته‏تر است که همه نقاط اسلامى جز بخشى از اردن را به تصرف آورد، و چون پادشاهى عبد الملک مروان به پادشاهى مروان متصل شد در نظر مردم پیوسته به نظر آمد و سستى حکومت مروان از دیدگاه کسانى که علم نداشتند پوشیده ماند.

وانگهى سالهاى حکومت مهدى عباسى سالهاى خوشى و سلامت بود و حال آنکه سالهاى حکومت عبد الملک همه در کشش و کوشش گذشت و پادشاهى یزید بن عبد الملک هم هرگز چون پادشاهى هارون نبوده و پادشاهى ولید چون پادشاهى معتصم نبوده است.

مى‏گوید [ابن ابى الحدید]: خداوند جاحظ را رحمت فرماید که اگر امروز زنده مى‏بود نه پشت از خلفاى بنى هاشم را پشت در پشت مى‏شمرد که بدین گونه است، مستعصم پسر مستنصر پسر طاهر پسر مستضى‏ء پسر مستنجد پسر مقتفى پسر مستظهر پسر مقتدر. و از این گذشته، خلفاى طالب مصر امروز ده پشت شمرده مى‏شوند، آمر پسر مستعلى پسر مستنصر پسر طاهر پسر حاکم پسر عزیز پسر معتز پسر منصور پسر قائم پسر مهدى.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: بنى هاشم بر آنان افتخار مى‏کنند که سالهاى پادشاهى ایشان بیشتر و مدتش طولانى‏تر است و تا امروز- روزگار جاحظ- مدت پادشاهى آنان به نود و چهار سال رسیده است. همچنین بنى هاشم بر بنى امیه افتخار مى‏کنند که پادشاهى را از طریق میراث و اینکه اقوام و خویشاوندان رسول خدایند به ارث برده‏ اند و پادشاهى ایشان در رستنگاه پیامبرى است و اسباب و وسایل حکومت ایشان غیر از اسباب بنى مروان است، بلکه بنى مروان را هیچ خویشى سببى و نسبى با پیامبر (ص) نبوده است مگر اینکه بگویند ما هم قرشى هستیم و در این اسم در ظاهر با قریش مساوى هستند و روایتى که نقل شده است «ائمه از قریش هستند» بر هر قرشى اطلاق دارد، و حال آنکه‏اسباب خلافت معروف است و آنچه هر گروه ادعا مى‏کنند معلوم است، و هر یک از گروهها راهى را پذیرفته‏اند. گروهى از مردم آن را به دلیل آنکه همه اسباب قرابت و سابقه و وصیت در على (ع) جمع است خلافت را براى او مى‏دانند. و اگر این صحیح باشد، اصولا خاندان ابو سفیان و خاندان مروان را نرسد که در آن مورد ادعایى داشته باشند و اگر خلافت بر مبناى وراثت و استحقاق عباس از لحاظ عمو بودن و حق خویشاوندى باشد، باز هم براى آل ابو سفیان و مروان ادعایى باقى نمى‏ماند. اگر جز به سوابق و اعمال و جهاد به چیز دیگرى بستگى نداشته باشد در ان صورت براى ایشان هیچ قدم مؤثر و عمل ارزنده مشهودى وجود ندارد و هیچ سابقه‏اى براى آنان نیست و هیچ چیزى که بدان سبب مستحق خلافت باشند، ندارند و اگر آنچه آنان را از رسیدن به خلافت به شدت ممنوع و محروم ساخته است نمى‏بود، شاید کار براى آنان آسانتر بود.

و به خوبى دانستیم که ابو سفیان در دشمنى نسبت به پیامبر (ص) و جنگ و ستیز کردن با آن حضرت و جمع کردن سپاه بر ضد ایشان چگونه سر سخت بوده است و چگونگى اسلام او را به هنگامى که براى رهایى از شمشیر اسلام آورد مى‏دانیم و معنى سخن او به هنگام فتح مکه که لشکرهاى مسلمانان را دید و گفتار او در جنگ حنین و سخن او به هنگامى که بلال بر فراز کعبه اذان گفت همگى روشن است. وانگهى باید دانست که ابو سفیان به دست عباس، که خدایش رحمت کناد، مسلمان شد و ابن عباس بود که مردم را از کشتن او بازداشت و او را پشت سر خود سوار کرد و به حضور رسول خدا (ص) آورد و از ایشان مسألت کرد که او را شریف و گرامى و بلند آوازه فرماید.

این نعمتى بزرگ و محبتى گران و مقامى بلند بود که عباس معمول داشت و داستان جنگ حنین هم غیر قابل انکار است. در قبال اینهمه احسان، پاداش بنى هاشم از سوى فرزندان ابو سفیان این چنین بود که با على (ع) جنگ و حسن (ع) را مسموم کردند و حسین (ع) را کشتند و زنان او را سر برهنه بر شتران چموش سوار کردند و چون نتوانستند تشخیص دهند که على بن حسین به حد بلوغ رسیده یا نرسیده است کشف عورتش کردند. همچنان که این کار را نسبت به‏ذریه مشرکان که با جنگ به خانه‏ هایشان رفته باشند انجام مى‏دهند. و معاویه پسر بن ارطاه را به یمن فرستاد و او دو پسر کوچک عبید الله بن عباس را که هنوز به حد بلوغ نرسیده بودند کشت و عبید الله بن زیاد در جنگ طف- عاشورا- نه تن از صلب على (ع) و هفت تن از صلب عقیل را کشت و به همین جهت مرثیه سراى ایشان چنین سروده است: اى چشم با اندوه اشک بریز و اگر مویه مى‏کنى بر آل پیامبر (ص) مویه کن، نه تن از صلب على و نه تن از صلب عقیل کشته شدند.

وانگهى بنى امیه چنین پنداشته‏اند که عقیل معاویه را بر ضد على (ع) یارى داده است. اگر در این سخن خود دروغگویند که دروغ خود چه کژى و کاستى بزرگى است، و اگر راستگو باشند، چه پاداشى به عقیل درباره آنچه کرده است داده‏اند که پس از امان دادن به مسلم بن عقیل با مکر و فریب گردنش را زدند و هانى بن عروه را هم به جرم اینکه او را پناه و یارى داده است با او کشتند و به همین سبب شاعر چنین سروده است: اگر تاکنون نفهمیده‏اى که مرگ چیست، در بازار به پیکر هانى و پسر عقیل بنگر، دلاورى را مى‏بینى که شمشیر چهره‏اش را دریده است و دیگرى را کشته از فراز بام بر زمین افتاده. و هند- مادر معاویه- کبد حمزه را خورد.

بنابراین زن جگر خواره و همچنین پناهگاه و مرکز اصلى نفاق از ایشان است، و آن کس که با چوبدستى بر لب و دندانهاى حسین (ع) کوبید از ایشان است. قاتل ابو بکر بن عبد الله بن جعفر به روز عاشورا و قاتل عون بن عبد الله بن جعفر به روز حره از ایشان است، روز حره همچنین از بنى هاشم فضل بن عباس بن ربیعه بن حارث بن عبد المطلّب و عباس بن عتبه بن ابى لهب بن عبد المطلّب و عبد الرحمان بن عباس بن ربیعه بن حارث بن عبد المطلّب کشته شدند.

مى‏گوید [ابن ابى الحدید]: ابو عثمان جاحظ به روزگار واثق میان مدت پادشاهى بنى امیه و بنى هاشم مقایسه کرده و گفته است بنى هاشم بر آنان برترى دارند، زیرا مدت‏ پادشاهى ایشان دو سال بیشتر از بنى امیه است. اگر امروز جاحظ زنده مى‏بود چه مى‏گفت که پادشاهى بنى هاشم پانصد و شانزده سال طول کشیده است و این مدت حدود سى سال از مدت پادشاهى سومین خاندان پادشاهان ایران بیشتر است. همچنین اگر طول مدت پادشاهى مایه افتخار باشد، براى بنى هاشم حدود دویست و هفتاد سال در مصر پادشاهى بوده است، و علاوه بر آن پیش از آنکه به مصر منتقل شوند در مغرب هم پادشاهى داشته‏ اند.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: بنى هاشم به بنى امیه مى‏گویند، مردم مى‏دانند که شما در مورد ما چه کشتار و تار و مارى کردید. آن هم نه به سبب گناهى که نسبت به شما انجام داده باشیم، على بن عبد الله بن عباس را دو بار تازیانه زدید، یک بار به بهانه اینکه چرا با دختر عمه خود جعفریه، که قبلا همسر عبد الملک بوده است، ازدواج کرده است و بار دیگر به تهمتى که در مورد قتل سلیط به او زدید. ابو هاشم عبد الله بن محمد بن على بن ابى طالب (ع) را مسموم کردید، و گور زید را شکافتید و پیکرش را بر دار کشیدید و سر بریده‏اش را در صحن خانه افکندید که آن را لگدکوب کنند و مرغهاى خانگى بر مغزش منقار زدند تا آنجا که شاعرى چنین سروده است: خروس را باید از شقیقه زید برانم چه مدت درازى که مرغان بر آن پا ننهاده‏اند همچنین شاعر شما چنین سروده است: براى شما پیکر زید را بر تنه خرما بنى بر دار کشیدیم و هرگز مهدى‏اى ندیده‏ایم که بر چوبه‏اى بر دار شود، شما از سفلگى على را با عثمان مقایسه کردید و حال آنکه عثمان از على بهتر و پاکیزه‏تر است.

و روایت شده است که یکى از صلحاى اهل بیت، علیهم السلام، به پیشگاه خداوند عرضه داشت بار خدایا اگر این شاعر دروغگوست، سگى از سگهاى خود را بر او چیره گردان. روزى که او به سفرى مى‏رفت در راه شیرى او را شکار کرد و درید.

و شما امام جعفر صادق (ع) و یحیى بن زید را کشتید و قاتل یحیى را خونخواه مروان و ناصر دین نام نهادید و افزون بر این سلیمان بن حبیب بن مهلب به گفته و فرمان شما نسبت به عبد الله ابو جعفر منصور پیش از آنکه به خلافت رسد، چنان کرد که کرد و مروان بن محمد نسبت به ابراهیم امام چنان کارى کرد که سرش را در جوال آهک فرو کرد تا مرد. و اگر شما براى ما این شعر را بخوانید که:

کشته شدگان در کدى و کشته شدگان در کثوه- نام دو محل است- که هنوز دفن نشده‏اند اشک دیدگان را فرو ریختند و چه بسیار کسانى که کنار دو رودخانه زاب و کنار رودخانه ابى فطرس کشته شدند. ما به شما پاسخ مى‏دهیم که «کشتارگاه حسین و زید و آن را که کنار مهراس کشته شد- یعنى حمزه- و آن دیگرى را که در حران در غربت و فراموشى به خاک سپرده شد- یعنى ابراهیم امام- را به یاد آورید. وانگهى شما خود احوال پدرتان مروان و ناتوانى او را مى‏دانید، او مردى بود که نه فقه مى‏دانست و نه به زهد و صلاح و روایت اخبار شناخته شده بود و نه افتخار مصاحبت داشته است و نه همتى بلند، و جز این نیست که نخست سرپرستى امور روستایى از روستاهاى داربجرد را از سوى ابن عامر عهده دار شد و سپس هم از سوى معاویه والى بحرین شد.

وانگهى مروان همه یاران و پیروان خود را جمع کرده بود که با عبد الله بن زبیر بیعت کند و عبید الله بن زیاد او را از آن کار باز داشت. مروان در جنگ مرج راهط که در اطاعت از او سرهاى مردم از دوش جدا مى‏شد و فرو مى‏افتاد چنین مى‏گفت: آنان را زیانى جز کشته شدن افراد نیست و هر کدام از دو امیر قریش پیروز شود مهم نیست.
این سخن، سخن کسى است که شایستگى حکومت بر یک چهارم منطقه و یک پنجم جایى را ندارد. مروان یکى از کسانى است که به سبب سخن ناهنجارى جان باخته و به دست زنان کشته شده است.

اما پدر مروان، حکم بن عاص، کسى است که چگونگى راه رفتن پیامبر (ص) را تقلید مى‏کرد و در ساعات خلوت پیامبر (ص) سخنان آن حضرت را دزدانه گوش مى‏داد و پیامبر (ص) او را تبعید و نفرین فرمود و او در راه رفتن خود مى‏لرزید. ابو بکر و عمر هم همچنان او را در حال تبعید باقى گذاشتند و از برگرداندن او به مدینه خوددارى کردند و شفاعت عثمان را در آن باره نپذیرفتند. چون‏ عثمان خلیفه شد، او را به مدینه برگرداند که از همگان بر او نافرخنده‏تر بود و پدر مروان بزرگترین بهانه براى کشته شدن و خلع عثمان از خلافت شد. اما عبد الملک بن مروان پدر خلیفگان مروانى که بنى امیه بر آنان افتخار مى‏کنند و مى‏بالند از همه مردم در کفر ریشه‏دارتر بود که یکى از نیاکانش- جد پدرى او- همین حکم بن عاص بوده است و نیاى مادرى او معاویه بن مغیره بن ابى العاص است که او را هم پیامبر (ص) از مدینه تبعید فرمود و فقط سه روز به او مهلت داد و خداوند او را سرگردان فرمود که متردد در حومه مدینه ماند و نمى‏توانست راه خود را تعیین کند و سرانجام على (ع) و عمار را به جستجوى او گسیل فرمود و آن دو او را کشتند. بنابراین شما ریشه‏دارترین مردم در کفر و ما- بنى هاشم- ریشه‏دارترین مردم در ایمان هستیم و امیر المؤمنین على (ع) از همگان به ایمان سزاوارتر و قدیمى‏تر است.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: دیگر از چیزهایى که بنى هاشم به آن افتخار مى‏کنند، این است که مى‏گویند هیچ کس به خاطر ندارد که مدت نود سال طاعون دیده نشده باشد مگر در نود سالى که از خلافت ایشان گذشته است. و مى‏گویند اگر دعوت و حکومت ما هیچ برکتى جز اینکه امیران ولایات از شکنجه کارگزاران خراج به آویختن و برهنه کردن و از میان بردن آنان و عذاب دادن با بیدار نگاه داشتن و آهک و فلک کردن چوب زدن با ابزار آهنى و غل جامعه و بریدن پوست به اقرار واداشتن خوددارى کرده‏اند، این خود خیر و برکت بسیار است. در مورد طاعون که از میان رفته است و عرب از طاعون به «نیزه جن» تعبیر کرده‏اند عمانى راجز چنین سروده است: همانا خداوند نیزه‏هاى جن- طاعون- را از میان برداشته و شکنجه تهمت زدن و مال اندوزى را نابود کرده است.

ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: بنى هاشم همچنین بر بنى امیه افتخار مى‏کنند که کعبه را ویران نکرده‏اند و قبله را تغییر نداده‏اند و پیامبر (ص) و رسول پروردگان را فروتر از خلیفه ندانسته‏اند و بر گردن اصحاب پیامبر (ص) داغ بردگى نزده‏اند و اوقات نماز را دگرگون نکرده‏اند و بر کف دست مسلمانان مهر نزده‏اند، و روى منبر رسول خدا (ص) چیزى نخورده و نیاشامیده‏اند و حرم را تاراج نکرده‏اند و زنان مسلمان را در شهرهاى اسلامى به‏اسارت نگرفته ‏اند.

مى‏گوید [ابن ابى الحدید]: از کتاب افتراق هاشم و عبد شمس تألیف ابو الحسین محمد بن على بن نصر معروف به ابن ابى رؤبه دباس نقل مى‏کنم که گفته است: بنى امیه به روزگار پادشاهى خود براى نماز عید اذان و اقامه مى‏گفتند و پس از نماز خطبه مى‏خواندند و در نمازهاى خود در رکوع و سجود تکبیر را بلند نمى‏گفتند. هشام بن عبد الملک برده خایه کشیده‏اى داشت که هرگاه هشام که در مقصوره- محل داراى نرده- نماز مى‏گزارد به سجده مى‏رفت، لا اله الا الله مى‏گفت و مردم آن را مى‏شنیدند و به سجده مى‏رفتند، و در یکى از خطبه‏هاى نماز جمعه و عید مى‏نشستند و در دیگرى برمى‏خاستند. کعب مروان بن حکم را دید که نشسته خطبه مى‏خواند، گفت: به این بنگرید که نشسته خطبه مى‏خواند و حال آنکه خداوند متعال به پیامبرش مى‏فرماید «و ترا ایستاده رها مى‏کنند» همو مى‏گوید: نخستین کس که به هنگام خطبه خواندن نشست معاویه بود و نخستین کس که در نماز عید اذان و اقامه گفت بشر بن مروان بود.

کارگزاران بنى امیه از اهل ذمه‏اى که مسلمان مى‏شدند همچنان جزیه مى‏گرفتند و مى‏گفتند اینها براى فرار از جزیه مسلمان شده‏اند. و از اسب زکات مى‏گرفتند چه بسا که وارد خانه کسى مى‏شدند که اسبش مرده یا آن را فروخته بود ولى همینکه چشم ایشان به ریسمان و افسار مى‏افتاد مى‏گفتند: اینجا اسبى بوده است، زکاتش را بده. و چنان سرگرم خطبه نماز جمعه مى‏شدند که وقت فضیلت نماز را به تأخیر مى‏انداختند و چندان خطبه را طول مى‏دادند که وقت نماز عصر هم سپرى و نزدیک آفتاب زردى مى‏شد، این کار را ولید و یزید پسران عبد الملک و حجاج کارگزار بنى مروان انجام مى‏دادند.

حجاج گروهى سلاح شمشیر به دست بر سر مردم گماشته بود که نمى‏توانستند نماز جمعه را در وقت آن بجا آورند. حسن بصرى مى‏گفته است شگفتا که آن مرد ریز چشم شبکور به ولایت ما آمد و ما را از دین خودمان بازداشت، بر منبر ما مى‏رفت و خطبه را چنان طولانى مى‏خواند که مردم به خورشید مى‏نگریستند و او مى‏گفت شما را چه مى‏شود که به خورشید مى‏نگرید، به خدا سوگند ما براى خورشید نماز نمى‏گزاریم، براى خداى خورشید نماز مى‏گزاریم، مگر نمى‏توانید به‏او بگویید اى دشمن خدا، خداوند را حقوقى در شب است که در روز آن را نمى‏پذیرد و حقوقى در روز است که در شب آن را نمى‏پذیرد. حسن بصرى سپس مى‏گفت: چگونه مى‏توانستند چنین بگویند که بالاى سر هر یک گبرک تنومندى با شمشیر ایستاده بود.

گوید: خلیفگان اموى و مروانى زن و فرزند خوارج عرب و غیر عرب را به اسیرى مى‏گرفتند و هنگامى که قریب و زحاف، که دو تن از سران خوارج بودند، کشته شدند، زیاد زن و فرزندشان را به اسیرى گرفت و یکى از دختران ایشان را به شقیق بن ثور سدوسى داد و دختر دیگرى را به عباد بن حصین داد. دخترى از عبیده بن هلال یشکرى و دخترى از قطرى بن فجاءه مازنى اسیر شدند. دختر قطرى در سهم عباس بن ولید بن عبد الملک قرار گرفت، نام آن دختر ام سلمه بود. عباس به اعتقاد خودش با او معامله کنیز زر خرید مى‏کرد و با او هم بستر شد و آن زن مومل و محمد و ابراهیم و احمد و حصین پسران عباس را براى او زایید. و اصل بن عمرو القنا اسیر شد، او را به بردگى گرفتند.

سعید صغیر حرورى هم اسیر شد، او را هم به بردگى گرفتند. مادر یزید بن عمر بن هبیره هم از زنان اسیر شده عمان بود که مجاعه آنان را به اسیرى گرفته بود. بنى امیه هرگاه مردى وام دار مى‏شد، او را مى‏فروختند و معتقد بودند که او برده مى‏شود. معن پدر عمیر بن معن کاتب آزاد و وابسته خاندان بنى عنبر بود و او را در قبال وامى که داشت فروختند و ابو سعید بن زیاد بن عمرو عتکى او را خرید. حجاج على بن بشیر بن ماحور را هم به سبب اینکه فرستاده مهلب را کشته بود به بردگى به مردى از قبیله ازد فروخت.

اما در مورد کعبه چنین بود که حجاج به روزگار حکومت عبد الملک آن را ویران کرد. ولید بن یزید هرگاه که از مستى به هوش مى‏آمد، نماز به سوى غیر قبله مى‏گزارد و چون تذکرش دادند این آیه را خواند: «به هر کجا روى کنید همانجا روى خداوند است.» حجاج در کوفه ضمن خطبه از کسانى که در مدینه مرقد رسول خدا (ص) را زیارت مى‏کنند سخن گفت و افزود مرگ بر ایشان باد که بر چوبهاى پوسیده ویران طواف مى‏کنند، کاش بر گرد کاخ امیر المؤمنین عبد الملک طواف کنند، مگر نمى‏دانند که‏ خلیفه شخص بهتر از رسول اوست گوید: بنى امیه بر گردن مسلمانان داغ بردگى مى‏زدند، همان گونه که بر اسب داغ مى‏نهند. مسلم بن عقبه با همه مردم مدینه که میان ایشان باقیماندگان صحابه و فرزندان ایشان و صالحان تابعان بودند با این شرط بیعت کرد که همگان برده خانه زاد امیر المؤمنین () یزید بن معاویه باشند غیر از على بن حسین (ع) که از او به عنوان برادر و پسر عموى یزید () بیعت گرفت. گوید: همچنین بر کف دست مسلمانان داغى مى‏نهادند که نشان بردگى ایشان باشد همان گونه که بر اسیران جنگى رومى و حبشه‏اى داغ مى‏نهادند.

خطباى بنى امیه به سبب آنکه خطبه نماز جمعه را به درازا مى‏کشاندند روى منبر چیزى مى‏خوردند و مى‏آشامیدند و مسلمانان هم زیر منبر مى‏خوردند و مى‏آشامیدند. دنباله این افتخار کردن بنى هاشم و بنى امیه که پنجاه صفحه دیگر شرح این خطبه را در بر دارد گاه موضوعاتى خارج از بحث تاریخى است و به جدل و مناظره بیشتر شبیه است، به این جهت براى خوانندگان گرامى گزینه‏اى از بقیه بحث که به نظر قاصر این بنده بیشتر جنبه تاریخى دارد، ترجمه مى‏شود و به لطایف آن قناعت خواهد شد.

جاحظ مى‏گوید: اگر افتخار به درست اندیشى و سخن پسندیده باشد، چه کسى مثل عباس بن عبد المطلب و پسرش عبد الله بن عباس است و اگر در سرورى و اصالت رأى و حکمت و ارزش گران باشد، چه کسى همچون عبد المطلب است و اگر افتخار به فقه و علم و شناخت تأویل و قیاس استوار و زبان آورى و ایراد خطبه‏هاى طولانى باشد چه کسى همتاى على بن ابى طالب (ع) و عبد الله بن عباس است.

گفته‏اند، عبد الله بن عباس به هنگامى که عثمان در محاصره بود در مکه خطبه‏اى ایراد کرد که اگر ترکان و دیلمان آن را مى‏شنیدند بدون تردید مسلمان مى‏شدند. در مورد ابن عباس، حسان بن ثابت چنین سروده است: هرگاه با سخنان گزیده‏اى که هیچ حشوى در آن نمى‏بینى سخن گوید، جاى هیچ‏سخنى براى سخنگو باقى نمى‏گذارد. سخن او هر چه را در دلهاست بسنده و کافى است و براى هیچ نیازمندى هیچ جد و هزلى در گفتار باقى نمى‏گذارد. او دریا و دانشمند راستین است و عمر به روزگار جوانى ابن عباس به هنگام اظهار رأى کردن مى‏گفت: اى در هم شکننده در دریاى اندیشه فرو شو و گهر بیرون آور و او را بر همه پیشینیان مقدم مى‏دانست.

مى‏گوید [ابن ابى الحدید]: جاحظ فقط مى‏خواهد از على (ع) روى گردان باشد، مگر نمى‏توانست آنچه را درباره عبد الله بن عباس گفته است در مورد على بگوید و به جان خودم سوگند که اگر مى‏خواست بگوید مى‏توانست گفتارى فراخ‏تر بگوید، مگر غیر این است که مردم آداب خطبه خواندن و فصاحت را از على (ع) آموخته‏اند و مگر عبد الله بن عباس، که خدایش رحمت کناد، فقه و تفسیر قرآن را از غیر على آموخته است. چه مى‏توان کرد، خدا جاحظ را رحمت کناد که بصره و محیط آن بر دانش و اندیشه او چیرگى یافته است.

جاحظ مى‏گوید: و اگر افتخار در دلیرى و بى‏باکى و کشتن هماوردان و از پاى درآوردن سواران باشد چه کسى همچون حمزه بن عبد المطلب و على بن ابى طالب است.احنف هرگاه از حمزه نام مى‏برد، لقب اکیس به او مى‏داد و راضى نمى‏شد که فقط کلمه شجاع را براى او به کار برد. عرب براى بیان دلیرى چهار لغت داشت که به ترتیب نشان دهنده چهار مرتبه شجاعت بود، نخست کلمه شجاع را به کار مى‏برد و اگر فراتر بود کلمه بطل و اگر فراتر بود کلمه بهمه و اگر از آن فراتر بود کلمه اکیس را به کار مى‏برد.

عجاج هم گفته است: «او اکیسى است که در بذل جان و تن سخاوتمند است.» وانگهى بیشتر زخمیها و کشته شدگان به دست آن دو سران و بزرگان شما- بنى امیه- هستند. آن چنان که حمزه و على (ع) عتبه و ولید و شیبه را کشتند و در کشتن شیبه با عبیده بن حارث شرکت کردند. على (ع) حنظله پسر ابو سفیان را هم کشته است. اما نیاکان و پادشاهان مروانى شما همگان گونه‏اند که عبد الله بن زبیر هنگامى که خبر کشته شدن برادرش مصعب به او رسید گفت: که به خدا سوگند ما چون خاندان ابو العاص از شکم بارگى نمى‏میریم و به‏خدا سوگند هیچ کس از آنان در دوره جاهلى و اسلام کشته نشده است، و ما فقط با ضربه‏هاى نیزه و زیر سایه‏ هاى شمشیر با کشته شدن، مى‏میریم.

جاحظ مى‏گوید: گویا عبد الله بن زبیر کشته شدن معاویه بن مغیره بن ابى العاص را از این جهت که در غیر میدان جنگ کشته شد به حساب نیاورده است. همچنین کشته شدن عثمان بن عفّان را که در محاصره کشته شده است و کشته شدن مروان بن حکم را که به صورت خفه شدن به دست زنان صورت گرفته به حساب نیاورده است. جاحظ مى‏گوید: عبد الله بن زبیر به کشته شدگان خاندان اسد بن عبد العزى افتخار کرده است، زیرا شأن عرب چنین بوده است که به کشته شدگان خود چه قاتل باشند و چه مقتول افتخار کنند. مگر نمى‏بینى که بسیارى کشته شدگان فقط میان خاندانهایى است که معروف به دلیرى و نیرومندى و فراوانى رویارویى با دشمن و شرکت در جنگها باشند، همچون خاندانهاى ابو طالب و زبیر و مهلب.

جاحظ مى‏افزاید: مخصوصا در خاندان زبیر هفت پشت کشته شده‏اند که در خانواده‏هاى دیگر چنین چیزى مشاهده نمى‏شود. عماره و حمزه دو پسر عبد الله بن زبیر در جنگ قدید به دست خوارج کشته شدند. عبد الله بن زبیر در جنگ با حجاج کشته شد.

برادرش مصعب بن زبیر در جنگ دیر جاثلیق به شرافتمندانه‏ترین صورت در رویارویى با عبد الملک بن مروان کشته شد. زبیر در وادى السباع در حالى که از جنگ جمل روى گردان شده بود، کشته شد و پدرش عوّام بن خویلد در جنگ فجار کشته شد و پدرش خویلد بن اسد بن عبد العزى در جنگ خزاعه کشته شد که هفت تن پشت در پشت هستند.
جاحظ مى‏گوید: میان بنى اسد بن عبد العزى کشتگان فراوان دیگرى غیر از اینان هستند. منذر بن زبیر در مکه به دست شامیان در جنگ حجاج کشته شد.

او سوار بر استرى سرخ به کوه مى‏گریخت و در همان حال کشته شد و یزید بن مفرغ حمیرى در هجویه‏اى که عبید الله بن زیاد را به سبب فرار در جنگ بصره مورد نکوهش قرار داده است، به کشته شدن منذر اشاره کرده است. عمرو بن زبیر را هم برادرش عبد الله بن زبیر کشته است، با آنکه در پناه و جوار برادر دیگرش عبیده بن زبیر بوده است و عبیده براى او کارى انجام نداد و شاعرى عبیده را مورد نکوهش قرار داده و او را به کشتن برادرش عبد الله بن زبیر برانگیخته و ضمن سرودن ابیاتى خطاب به او چنین گفته است: با شمشیر خود ضربتى بزن که شهره شود و امانت و وفادارى خود را انجام بده.

بجیر بن عوام برادر زبیر بن عوام هم به دست سعد بن صفح دوسى جدّ مادرى ابو هریره در ناحیه یمامه همراه دو برادرش اصرم و بعلک پسران عوام کشته شدند.
گروهى از نام آوران خاندان اسد در جنگ با پیامبر (ص) به روز بدر کشته شده‏اند، از جمله ایشان زمعه بن اسود بن مطلب بن اسد بن عبد العزى است که از اشراف مکه بود و روز بدر کشته شد. پدرش اسود چنان بود که به قدرت و شوکت او در مکه مثل مى‏زدند و پیامبر (ص) هم ضمن بیان احوال کسى که ناقه صالح (ع) را کشته است فرموده‏اند: «مردى پر شوکت و قدرت همچون ابو زمعه بود.» کنیه زمعه بن اسود ابو حکیمه بود.

حارث بن اسود بن مطلب- برادر زمعه- هم در جنگ بدر کشته شد. عبد الله بن حمید بن زهیر بن حارث بن اسود بن مطلب بن اسد هم به روز بدر کشته شد. نوفل بن خویلد هم در جنگ بدر به دست على (ع) کشته شد. یزید بن عبد الله بن زمعه در جنگ حره به دست مسرف بن عقبه گردن زده شد. مسرف به او گفت: باید با امیر المؤمنین یزید با شرط بندگى و اینکه غلام زر خرید او خواهى بود بیعت کنى. او گفت: با او بیعت مى‏کنم به اینکه برادر و پسر عموى او باشم و مسرف گردنش را زد. اسماعیل بن هبار بن اسود هم شبانه کشته شد.او که براى پاسخ دادن به کسى که از او فریاد رسى مى‏کرد بیرون آمده بود، کشته شد.

مصعب بن عبد الله بن عبد الرحمان متهم به کشتن او شد، معاویه او را پنجاه بار سوگند داد و رهایش ساخت و شاعرى در این باره چنین سروده است: هرگز در شب پاسخ فرا خواننده‏اى را نخواهم داد که از غافلگیر شدن مى‏ترسم همان گونه که ابن هبار غافلگیر شد… عبد الرحمان بن عوّام بن خویلد هم به روزگار خلافت عمر بن خطاب در یکى از جنگها کشته شد. پسرش عبد الله روز جنگ خانه عثمان همراه عثمان کشته شد.

بنابراین عبد الله بن عبد الرحمان بن عوّام بن خویلد کشته پسر کشته پسر کشته پسر کشته است یعنى نسل چهارمى که هر چهار پشت کشته شده‏اند. دیگر از کشته شدگان ایشان عیسى پسر مصعب بن زبیر است که در ناحیه مسکن در جنگ با عبد الملک بن مروان مقابل دیدگان پدر خویش کشته شد. کنیه مصعب ابو عیسى و ابو عبد الله بوده است و شاعر در آن مورد چنین سروده است: آرى که باید بر ابو عیسى و بر خود عیسى همه وابستگان قریش از هر طبقه بگریند.

دیگر از کشته شدگان ایشان مصعب بن عکاشه بن مصعب بن زبیر است که در جنگ قدید با خوارج کشته شد و شاعر از او یاد کرده و چنین سروده است: اى زنان مویه گر برخیزید و بر مردانى که در قدید کشته شده‏اند و بر کاسته شدن شمار ایشان بگریید و هیچ کس را با مصعب همسنگ مدانید… دیگر از ایشان خالد بن عثمان بن خالد بن زبیر است که همراه محمد بن عبد الله بن حسن بن حسن خروج کرد و ابو جعفر منصور او را کشت و پیکرش را بر دار کشید. عتیق بن عامر بن عبد الله بن زبیر که به نام جد مادرى خود ابو بکر عتیق نام داشت نیز در جنگ قدید کشته شد.

مى‏گوید [ابن ابى الحدید]: این هم از کارهاى نارواى جاحظ است که چیزى را به زور به دیگران مى‏بندد. اى کاش کشته شدگان کربلا را نام مى‏برد که بیست سرور از یک خاندان بودند که در یک ساعت کشته شدند و این چیزى است که نظیرش در جهان و میان عرب و عجم اتفاق نیفتاده است. چون حذیفه بن بدر در جنگ هباءه همراه سه یا چهار تن از افراد خانواده‏اش کشته شد اعراب او را بسیار بزرگ شمردند و مثلها در آن مورد زده شد، و چون موضوع کربلا پیش آمد، چنان سیلى بود که همه چشمه سارها را در خود فرو برد.

و اى کاش جاحظ کشته شدگان از خاندان ابو طالب را مى‏شمرد که به روزگار او شمار ایشان چندین برابر کشته شدگان خاندان اسد که او نام برده است، بوده‏اند.
ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: و اگر فخر و فضیلت در بخشش و سخاوت باشد چه کسى همتاى عبد الله بن جعفر بن ابى طالب و عبید الله بن عباس بن عبد المطلب است.

بنى امیه در این مورد ممکن است اعتراض کنند و بگویند عبد الله بن جعفر چیزهایى را مى‏بخشیده است که معاویه و یزید به او مى‏بخشیده‏اند، بنابراین، او از بخشش ما بخشنده شده است. بنى امیه گفته‏اند، معاویه نخستین کس بر روى زمین است که یک میلیون درهم بخشیده است و پسرش یزید نخستین کسى است که آن را چند برابر کرده است.

آنان‏ مى‏گویند معاویه به حسن و حسین پسران على (ع) در هر سال به هر یک هزار هزار درهم جایزه مى‏داده است و به عبد الله بن عباس و عبد الله بن جعفر هم همان گونه مى‏پرداخته است. و چون معاویه مرد و یزید بر جاى او نشست عبد الله بن جعفر پیش او رفت و گفت: امیر المؤمنین معاویه براى رعایت پیوند خویشاوندى من هر سال هزار هزار درهم مى‏پرداخت. یزید گفت: اینک براى تو دو هزار هزار درهم خواهد بود. عبد الله بن جعفر به یزید گفت: پدر و مادرم فدایت باد. و سپس گفت: همانا که من این سخن را براى هیچ کس پیش از تو نگفته‏ام، و یزید گفت: بنابراین براى تو چهار هزار هزار درهم خواهد بود.

این اعتراض بى‏ارزش است که، بر فرض صحت سخنان آنان، این گونه بخششها، جود و سخاوت و رعایت پیوند خویشاوندى نیست، زیرا این اشخاص که معاویه بر آنان بذل و بخشش مى‏کرده است از آن طبقه بوده‏اند که از ایشان بر پادشاهى خویش بیم داشته است و از موقعیت آنان در دلهاى مردم و حق ایشان بر خلافت آگاه بوده است و در این مورد چاره اندیشى مى‏کرده و افزونیهایى را براى حفظ دولت و پادشاهى خود معمول مى‏داشته است، آنچنان که ما آنچه را که خلفاى بنى هاشم- عباسیان- به فرمانروایان و دبیروان و پسر عموهاى خود مى‏پرداخته‏اند، هرگز جود و سخاوت نمى‏شمریم. مأمون به حسن بن سهل ده هزار هزار درهم از درآمد غله را اختصاص داد و آن را از کرامت او نمى‏شمردند.

همچنین هر چیزى که در باب دلجویى و معامله سیاسى و به منظور تدبیر کار حکومت پرداخت شود، جود و سخاوت نیست، بلکه جود و سخاوت چیزى است که پادشاهان به نمایندگان و شاعران و سخنوران و ادیبان و افسانه سرایان و نظایر ایشان پرداخت مى‏کنند و اگر چنین نباشد باید آنچه را که خلیفه به عنوان حقوق به سپاهیان خود پرداخت مى‏کند در زمره جود او به حساب آورد.

پرداختهایى که در قبال عمل و به صورت مزد و براى دفع امور ناخوش صورت مى‏گیرد چیزى است و جود و بخشش چیز دیگرى است. وانگهى عطایى که معاویه و یزید بر آن گروه مى‏داده‏اند بخشى اندک از حقوق ایشان بوده است که بخش بیشترى از حق آنان را ضایع کرده‏اند. اگر بخواهم عطاهاى پادشاهان بنى عباس و پادشاهان بنى امیه را مقایسه کنم بنى امیه و یاران ایشان سخت رسوا خواهند شد که زنان خلیفگان عباسى از مردان اموى بیشتر اموال مى‏بخشیده‏اند، آنچنان که اگر بذل و بخشش ام جعفر را به تنهایى در نظر بگیریم، بیشتر از همه بذل و بخشش بنى مروان است و این موضوع معروف است.

اگرخیرات و بخشش زنان دیگرى چون خیزران و سلسبیل برشمرده شود، طومارهاى بسیارى آکنده خواهد شد. خالصه کنیز عباسیان را در جود و بخشش فراتر از همه بخشندگان بنى امیه مى‏پنداریم و اگر مى‏خواهى وابستگان و دبیران ایشان را نام ببرى، عیسى بن ماهان و پسرش على و خالد بن برمک و پسرش یحیى و پسران او جعفر و فضل و دبیر ایشان منصور بن زیاد و محمد بن منصور و فتى العسکر را نام ببر که براى هر یک از ایشان بذل و بخششى مى‏یابى که بر همه بذل و بخشش خاندان عبد شمس فزونى دارد.

اما پادشاهان اموى برخى چنان بوده‏اند که بر غذا دادن هم بخل مى‏ورزیده‏اند و جعفر بن سلیمان همواره این موضوع را مى‏گفته است. معاویه افراد پرخور را اگر بر سفره‏اش مى‏نشستند خوش نمى‏داشت. منصور دوانیقى هرگاه از خلیفگان اموى نام مى‏برد، مى‏گفت: عبد الملک ستمگرى بود که هیچ اهمیتى نمى‏داد که چه مى‏کند، ولید دیوانه‏اى بود، همت سلیمان فقط در شکم و فرجش بود، عمر بن عبد العزیز یک چشمى میان کوران بود، مرد آن قوم فقط هشام بود.

منصور از پسر عاتکه- یزید بن عبد الملک- نام نمى‏برد، در مورد هشام هم با آنکه او را استثنا مى‏کرد، مى‏گفت او لوچ و دزد بود، همواره پرداخت شهریه سپاهیان را از این ماه به آن ماه و ماه بعد موکول مى‏کرد تا جایى که حقوق یک سال آنان را براى خود تصرف کرد. ابو النجم عجلى براى او ارجوزه‏اى سرود و مطلع آن چنین بود «سپاس خداوند بخشنده بسیار عطا کننده را» و هشام براى تحسین او همواره کف مى‏زد، همینکه به وصف خورشید رسید و گفت «خورشید در افق همچون چشم لوچ است»، دستور داد پس گردن او زدند و او را بیرون انداختند و این نشانه ناتوانى و نادانى است.

ابراهیم بن هشام مخزومى دایى هشام بن عبد الملک مى‏گفته است از او جز دو بار خطا ندیدم یکى این بود که سراینده‏اى خطاب به‏شترى که هشام بر آن سوار بود، چنین سرود: «اى شتر تنومند همانا سوار تو گرامى‏ترین سوارى است که شتران بر خود برده‏اند» و هشام گفت: آرى راست گفتى و دیگر آنکه گفت: به خدا سوگند روز قیامت از دست سلیمان- برادرش- به امیر المؤمنین عبد الملک شکایت خواهم برد، و این نشان ناتوانى و نادانى بسیار است.

جاحظ مى‏گوید: هشام مى‏گفته است، به خدا سوگند من آزرم مى‏کنم که به کسى بیش از چهار هزار درهم بدهم و سپس به عبد الله بن حسن چهار هزار دینار پرداخت و آن را به حساب جود و بخشش خود گذاشت و حال آنکه با آن کار پادشاهى و جان خود و آنچه را در دست داشت حفظ کرد. برادرش مسلمه بن عبد الملک به هشام گفت: آیا با آنکه بخیل و ترسویى طمع دارى به خلافت برسى گفت: در عوض بردبار و عفیف هستم. و مى‏بینید که خودش اعتراف به بخل و ترسو بودن کرده است و آیا خلافت با یکى از این دو عیب استقامت مى‏یابد و بر فرض که بر پا بماند جز با خطر بزرگ و گرفتارى نخواهد بود و اگر از فساد و انقراض سالم بماند از عیب مصون نخواهد بود.
منصور هم که در سخن خود عمر بن عبد العزیز را بر دیگر خلیفگان اموى برترى داده است از او به یک چشم میان کوران تعبیر کرده است، و شما امویان چنین مى‏پندارید که او زاهد و پارسا و پرهیزکار بوده است. عمر بن عبد العزیز چگونه این چنین بوده است و حال آنکه خبیب بن عبد الله بن زبیر را صد تازیانه زد و در روزى سرد و زمستانى مشک آب سردى بر سرش ریخت و گرفتار کزاز و فلج شد و مرد. عمر بن عبد العزیز نه اقرار به خون او کرد و نه حق اولیاى او را پرداخت و نه دادخواهى کرد. خبیب از کسانى نبوده است که حدود شرعى و احکام آن و قصاص بر او لازم شده باشد و گفته مى‏شود که براى اجراى آن مطیع بوده است و همان تازیانه زدن جان او را مى‏گرفته است و بر فرض که بگویید تازیانه زدن او براى تعزیر و ادب کردنش لازم بوده است، دیگر چه بهانه و دلیلى براى ریختن آب سرد در روز زمستانى آن هم پس از صد تازیانه وجود دارد.

و چون به عمر بن عبد العزیز خبر رسید که سلیمان بن عبد الملک مى‏خواهد کسى را به جانشینى خود معرفى کند، آمد و در جایى که آمد و شد پیش سلیمان بود نشست و به رجاء بن حبوه گفت: ترا به خدا سوگند مى‏دهم که در مورد خلافت و فرمانروایى از من‏نام نبرى و به من اشاره نکنى که به خدا سوگند مرا بر این کار تاب و توان نیست. رجاء گفت: خدا ترا بکشد که چه قدر بر آن حریصى.

و هنگامى که ولید بن عبد الملک خبر مرگ حجاج را آورد و به عمر بن عبد العزیز گفت: اى ابو حفص حجاج مرد. عمر گفت: مگر نه این است که حجاج یکى از افراد خاندان ما بود و هنگام خلافت خود گفت: اگر نه این است که بیعت یزید بن عاتکه بر گردن مردم است، خلافت پس از خود را در شورایى مرکب از اسماعیل بن امیه بن عمر بن سعید اشدق، و قاسم بن محمد بن ابى بکر که متدین و دلیر قریش است و سالم بن عبد الله بن عمر قرار مى‏دادم.

براى عمر بن عبد العزیز هیچ زیان و گناهى نبود و هیچ کاستى نداشت که على بن عبد الله بن عباس و على بن حسین را هم در آن شورا قرار دهد، و بدیهى است که او نمى‏خواسته است کسى از قبیله تمیم و عدى را در آن راهى باشد بلکه کار را براى امویان تدبیر مى‏کرده است، ولى اشکال در این است که گویا در نظرش هیچ کس از بنى هاشم شایستگى عضویت آن شورا را نداشته است. از این گذشته او کار را بدان گونه مى‏خواسته است که با برادرش ابو بکر بن عبد العزیز بیعت شود و چنان شد که او را مسموم کردند و کشته شد. و چون عبد الله بن حسن بن حسن پیش او آمد و عمر بن عبد العزیز کمال و سخن آورى و نسب و موقعیت و احترام او را در دل مسلمانان و سینه مؤمنان مى‏دانست اجازه نداد حتى یک شب در شام بماند و به او گفت: پیش خاندان خودت برگرد که بهترین چیزى که براى آنان مى‏برى سلامت و برگشت خود تو پیش ایشان است و من از طاعونهاى شام بر تو بیمناکم، و به زودى نیازهاى ترا همان گونه که مى‏خواهى و دوست مى‏دارى بر مى‏آوریم و برایت مى‏فرستیم.

عمر بن عبد العزیز خوش نمى‏داشت مردم شام عبد الله بن حسن بن حسن را ببینند یا سخن او را بشنوند که مبادا تخم دوستى در سینه‏هاى آنان بیفشاند یا نهال دوستى در دلشان بنشاند.

وانگهى عمر بن عبد العزیز به جبر از همه خلق خدا معتقدتر بوده است تا آنجا که در آن مورد از جهمیه هم جلوتر و از هر غایتى پیشتر افتاده و صاحب ننگ و عار شده است و با آنکه به علم کلام نادان بوده است و با اهل نظر کم آمیزش داشته است و در آن باره‏کتابها مى‏نوشته است.

شوذب خارجى از او پرسید اگر پدر و خویشاوندانت در نظرت تبهکارند، آنان را لعن نمى‏کنى بلکه از پدرت به نیکى یاد مى‏کنى عمر به او گفت: تو چه هنگامى فرعون را لعن کرده‏اى گفت: به خاطر ندارم که او را لعن کرده باشم. عمر بن عبد العزیز گفت: چگونه براى تو رواست که از لعن فرعون خود دارى کنى و براى من روا نیست که از لعن پدر و نیاکان خویش خود دارى کنم و بدین گونه پنداشت که بر او پیروز شده است و برهان او را باطل کرده است، و افراد متوسطى هم که از عالم فروتر و از جاهل فراترند، چنین پنداشته‏اند.

حال آنکه چه شباهتى میان خاندان مروان و ابو سفیان با فرعون است و اینان قومى هستند که گروهى پیرو و شیعه ایشان بوده‏اند و گروه بسیارى معتقد به فضیلت آنان بوده‏اند و کارشان مورد شبهه بوده است، در صورتى که فرعون بر خلاف آنان شیعه و پیرو و نسل و دوستدارانى در آن روزگار نداشته و گمراهى او مورد شبهه نبوده است. وانگهى عمر بن عبد العزیز در مورد خویشاوندان خویش متهم بوده است و مى‏بایست آن اتهام را با تبرى جستن از ایشان از خود بزداید و حال آنکه شوذب خارجى متهم به طرفدارى از فرعون نبوده است و امساک از لعن و تبرى جستن از فرعون در برنامه خوارج شناخته شده نبوده است و چگونه این دو موضوع در نظر عمر بن عبد العزیز یکسان آمده است.

مردى از خویشاوندان عمر بن عبد العزیز پیش او از وام سنگین و عائله‏مندى خود شکوه کرد، عمر براى او بهانه آورد. آن مرد گفت: اى کاش در مورد عبد الله بن حسن هم بهانه مى‏آوردى. عمر بن عبد العزیز گفت: مگر لازم بوده است در کار خود با تو مشورت کنم. او گفت: مگر مرا مشیر خود مى‏بینى. عمر بن عبد العزیز گفت: مگر آنچه به او پرداخته‏ام برخى از حق او نبوده است او گفت: چرا از پرداخت همه حقوق او خوددارى کردى عمر بن عبد العزیز دستور داد او را بیرون کردند و او بر همان گرفتارى بود و محروم از عطاى عمر ماند تا درگذشت.

وانگهى همان کارگزاران خویشاوندانش، کارگزاران و امیران او بر شهرها بودند، آنچه موجب حسن شهرت نسبى او شده است و کارش را بر اشخاص کم اطلاع مشتبه ساخته، این است که او پس از قومى که عموم شرایع دین و سنّتهاى پیامبر (ص) را دگرگون‏ساخته بودند به حکومت رسیده است و مردم پیش از او چنان ستم و جور و بى‏اعتنایى به اسلام و خوار و سبک شمردن احکام را دیده بودند که آنچه از او مى‏دیدند در مقایسه با قبل اندک و کوچک به نظر مى‏رسید. چون عمر بن عبد العزیز پاره‏اى از آن کارهاى زشت را کاست او را در شمار خلفا و رهبران شایسته و رو به راه شمردند. در این باره همین موضوع کافى است که خلیفگان اموى و مروانى، على (ع) را بر منابر خود لعن مى‏کردند و همینکه عمر بن عبد العزیز از این کار جلوگیرى کرد و او را نیکوکار دانستند، و سخن کثیّر شاهد بر این مورد است که خطاب به او چنین سروده است: به ولایت رسیدى و بدون اینکه از مردم بترسى و از سخن گنهکار پیروى کنى از دشنام دادن به على خود دارى کردى.

این شعر دلیل بر آن است که دشنام دادن به على (ع) چنان عادت زشتى بوده است که او را به سبب خود دارى از آن ستوده‏اند. هنگامى که خالد بن عبد الله قسرى حاکم مکه شد هرگاه خطبه مى‏خواند على و حسن و حسین، علیهم السلام، را لعن مى‏کرد.

عبید الله بن کثیر سهمى چنین سرود: خداى لعنت کناد هر کس از پیشوایان و رعیت را که بر على و حسین دشنام مى‏دهد، آیا باید بر آنان که نیاکان و عموهایشان همگى گرامى و پاکیزه بوده‏اند دشنام داد… عبد الله بن ولید بن عثمان بن عفان که از دشنام دهندگان بود هنگامى که هشام بن عبد الملک بر منبر عرفات و روز عرفه خطبه مى‏خواند، برخاست و گفت: اى امیر المؤمنین امروز روزى است که خلفا لعن کردن ابو تراب را مستحب مى‏دانستند. هشام گفت: ما براى این کار نیامده‏ایم. بنابراین مى‏بینى که لعن کردن على (ع) میان آنان آشکارا و معمول بوده است، و همین عبد الله بن ولید بن عثمان بن عفان ضمن دشنام دادن به على (ع) مى‏گفت: او هر دو نیاى پدرى و مادرى من، یعنى عثمان و زبیر را کشته است.

مغیره که کارگزار معاویه بود، روزى به صعصعه بن صوحان گفت: برخیز و على را لعنت کن. او برخاست و گفت: اى مردم این امیر شما به من فرمان مى‏دهد که على را لعن کنم، او را لعنت کنید که خدایش لعنت کناد و از ضمیر او مغیره را در نظر داشت.

اما در مورد عبد الملک و نادانى او همین بس که شرایع دین و اسلام را دگرگون ساخت و در عین حال مى‏خواست در پناه نام همین دین کار مردم و یاران خویش را بر عهده بگیرد. درباره نادانى او همین بس که مى‏پنداشت بهترین تدبیر در منع بنى هاشم از خلافت این است که بر منابر او على (ع) را لعن کنند و در مجالس او آن حضرت را متهم به تبهکارى سازند و این مسأله موجب روشنى چشم دشمن و کاستى و سرزنش دوست او خواهد بود. و همین بس که عبد الملک بر منبر خلافت ایستاد و گفت: اى مردم به خدا سوگند که من خلیفه ناتوان و خلیفه چرب زبان و خلیفه درمانده نیستم و این کسانى که او از آنان چنین یاد مى‏کند خلیفگان پیش از او و پیشوایان اویند که به پایمردى ایشان به این مقام رسیده‏اند و به سبب پیش افتادن آنان و اینکه چنین حکومتى را تأسیس کرده ‏اند به ریاست دست یافته ‏اند و اگر سپاهیان مرتب و کارهاى استوار و عادت مردم به چنین حکومتى نمى‏بود، هر آینه عبد الملک از همگان به این مقام دورتر و براى رسیدن به چنین شرفى به هلاکت مى‏افتاد. منظور عبد الملک از خلیفه ناتوان عثمان و از خلیفه چرب زبان معاویه و از خلیفه درمانده یزید بن معاویه است و گفتن چنین سخنى مایه در هم شکستن سلطنت او و نشانه دشمنى او با خاندان خود و تباه ساختن دلهاى پیروان اوست. و اگر او هیچ بى خردى دیگر نمى‏داشت جز همینکه براى اظهار قدرت خود چاره‏اى جز اظهار ناتوانى رهبران خود نداشته باشد، براى اثبات ناشایستگى او کافى است.

اینها که برشمردیم مطالبى است که بنى هاشم در مورد افتخارات خود گفته‏اند.ابن ابى الحدید سپس مطالبى را که بنى امیه در مورد افتخارات خود برشمرده‏اند در سیزده صفحه- در چاپ محمد ابو الفضل ابراهیم، مصر- آورده است و سپس در بیست و پنج صفحه پاسخهایى را که جاحظ داده است و مواردى را هم که خود افزوده، بیان کرده که در واقع خارج از موضوع تاریخ است و باید آن را در موضوع جدل و مناظره به حساب آورد و چون در عین حال حاوى نکاتى ظریف در مورد ائمه بزرگوار شیعه آن هم از زبان جاحظ و ابن ابى الحدید است و بیان فضایل آل ابى طالب و علویان به هنگام تسلط بنى عباس است به ترجمه همان نکات قناعت مى‏شود که مشت نمونه خروار است.

پاسخ به افتخاراتى که بنى امیه براى خود برشمرده‏اندبنى هاشم در پاسخ بنى امیه گفته‏اند: آنچه درباره زیرکى و مکر برشمرده‏اید، از صفات افراد تبهکار است و از صفات خردمندان نکوکار و پسندیده نیست. آنچنان که ابو بکر و عمر در کمال تدبیر و درست اندیشى بوده‏اند و هیچ کس به آن دو صفت مکّار و زیرک نمى‏دهد و هر مکر و حیله‏اى که معاویه و عمرو عاص نسبت به على (ع) کردند، على از آن دو بر آن داناتر و آگاهتر بود و بدیهى است جنگجویى که جز کارهاى درست و حلال را براى خود جایز نمى‏داند هرگز در حیله‏گرى به پاى کسى که مقید به حلال و حرام نیست نمى‏رسد. شما چهار تن را از حیله‏گران و سیاستمداران شمرده‏اید- معاویه و زیاد و عمرو عاص و مغیره بن شعبه را- و هیچ یک از ایشان در نظر مسلمانان در زمره پرهیزکاران شمرده نمى‏شوند و حیله‏گرى و مکر هرگز از صفات اشخاص صالح نیست.مگر نمى‏بینید با آنکه پیامبر (ص) به هر مکر و خدعه و مکیدت و سیاست محیط است ولى هرگز جایز نیست که گفته شود آن حضرت مکارتر و زیرک‏تر مردم بوده است.

اما آنچه درباره پادشاهان دادگر و زاهد خود- عمر بن عبد العزیز- گفته ‏اید، مى‏دانید که على بن ابى طالب (ع) از خاندان ماست و به زهد و دیندارى او مثل زده مى‏شود و اگر پارسایان و زاهدانى را که پادشاه نبوده‏اند و از خلیفگان شمرده نمى‏شوند برشمرید، شما کجا کسانى همچون على بن حسین، زین العابدین، و على بن عبد الله بن عباس دارید، بخصوص على بن حسین بن على بن ابى طالب (ع) که به او على سراپا خیر و سپید روى و عابد گفته مى‏شد و به هیچ چیز خداوند را سوگند نداد مگر آنکه حق تعالى سوگند او را برآورد و شما کجا همچون موسى بن جعفر دارید و کجا همچون على بن محمد الرضا- حضرت هادى- دارید که در تمام مدت عمر خود با آنکه اموال و املاک فراوان داشت، پشمینه پوشید.

اما اگر بخواهید در فقه و علم و تفسیر و تأویل سخنى بگویید، شما یک تن هم ندارید و حال آنکه براى ما کسى همچون على بن ابى طالب (ع) و دیگرانى چون عبد الله بن عباس و زید و محمد- حضرت باقر- پسران على بن حسین بن على و جعفر بن محمد هستند که علم و فقه جعفر بن محمد دنیا را انباشته کرده است و گویند ابو حنیفه و سفیان ثورى هر دو از شاگردان او بوده‏اند و در اینباره شاگردى همین دو نفر کافى است تا آنجا که گفته‏اند ابو حنیفه و سفیان، زیدى مذهب بوده ‏اند.

و چه کسى همچون على بن حسین، زین العابدین، است که شافعى در رساله اثبات‏خبر واحد مى‏گوید: على بن حسین را که افقه اهل مدینه است چنین یافتم که به اخبار واحد استناد فرموده است. و چه کسى همچون محمد بن حنفیه و پسرش ابو هاشم است که همه مبانى علوم مربوط به توحید و عدل را تقریر کرده‏اند و معتزله مى‏گویند ما بر همه مردم در پناه دانش ابو هاشم اول و ابو هاشم دوم برترى جستیم و پیروز شدیم.

و اگر دلیرى و شجاعت و دلاورى را بگویید، چه کسى همچون على بن ابى طالب (ع) است که دوستان و دشمنانش اتفاق نظر دارند که او دلیرترین انسان است، و چه کسى همچون حمزه بن عبد المطلب است که شیر خدا و رسول خدا (ص) بوده است، و چه کسى همچون حسین بن على (ع) است که درباره جنگ او در عاشورا گفته شده است هرگز کسى را در قبال لشکر بى‏شمار و در حالى که از میان همه برادران و خویشاوندان و یاران خود تنها مانده باشد به شجاعت او ندیده‏ایم که همچون شیر ژیان بود و سواران را در هم مى‏شکست.

و گمان تو در مورد بزرگ مردى که از ظلم پذیرى و تسلیم شدن خود دارى کرد چیست ابر مردى که خود و پسران و برادران و عمو زادگانش با آنکه به ایشان امان داده شد و سوگندهاى استوار براى آنان خوردند که در امان خواهند بود، چندان جنگ کردند که کشته شدند. حسین (ع) است که براى عرب سنّت خود دارى از تسلیم و زبونى را معمول فرمود و چنان شد که پس از او پسران زبیر و خاندان مهلب و کسان دیگرى جز ایشان از او پیروى کردند. و کجا شما را کسانى چون محمد و ابراهیم پسران عبد الله و چون زید بن على است و شما سخنى را که زید به هنگام بیرون شدن از مجلس هشام گفت به یاد دارید که گفت: زندگى را کسى دوست مى‏دارد که زبون باشد. چون این سخن او به اطلاع هشام رسید گفت: سوگند به پروردگار کعبه که خروج خواهد کرد.

زید قیام به شمشیر و نهى از منکر کرد و براى بر پا داشتن شعایر خدا دعوت کرد و شکیبا و در راه خدا کشته شد.
بنى هاشم مى‏گویند: سه پسر عمو از خاندان ما معاصر یکدیگر بوده‏اند که نام هر سه على بوده است و هر سه از لحاظ فقه و پارسایى و خرد و تجربه و رفعت مقام میان مردم شایسته خلافت بودند و ایشان على بن حسین و على بن عبد الله بن عباس و على بن عبد الله‏ بن جعفراند، و هر سه کامل و تمام و جامع خصال پسندیده و برتر بوده‏اند. لبابه دختر عبد الله بن عباس که همسر على بن عبد الله بن جعفر بوده است مى‏گوید: هرگز او را خندان و ترشروى ندیدم و هیچگاه سخنى نمى‏گفت که نیازمند پوزش خواهى شود و هرگز برده‏اى را نزد و هیچ گاه بیش از یک سال برده‏اى را نگه نمى‏داشت- آزادش مى‏کرد.

و گویند: پس از این سه پسر عمو سه پسر ایشان هم که نام هر سه محمد بود، همان گونه که نام پدران ایشان على بود، و هر یک با توجه به خصال پسندیده و گهر نسب و تبار خود شایسته خلافت بوده‏اند و ایشان محمد بن على بن حسین بن على- حضرت باقر- و محمد بن على بن عبد الله بن عباس و محمد بن على بن عبد الله بن جعفر بوده‏اند.

گویند: محمد بن على بن حسین هیچ گاه به هیچ گرفتار و بیمارى کلمه «اعوذ بالله» را نمى‏شنواند- این کلام را به زبان نمى‏آورد یا چنان نمى‏گفت که شخص گرفتار بشنود- و همواره غلام و کنیز خود را از اینکه به شخص فقیر کلمه سائل را بگویند، منع مى‏فرمود. او سرور همه فقیهان حجاز است، و مردم فقه را از او و پسرش جعفر آموخته‏اند، و هموست که ملقب به باقر یعنى شکافنده علم است و هنگامى که هنوز آفریده نشده بود، پیامبر (ص) به وجودش مژده داد و او را به این لقب ملقب فرمود و به جابر بن عبد الله وعده دیدار او را داد و فرمود اى جابر او را در کودکیش خواهى دید و چون او را دیدى سلام مرا به او ابلاغ کن. جابر چندان زنده ماند که او را دید و آنچه را که به آن سفارش شده بود، ابلاغ کرد.

بنى هاشم به بنى امیه مى‏گویند اینکه شما از عاتکه دختر یزید بن معاویه نام مى‏برید و به او مى‏بالید، ما فاطمه دختر رسول خدا (ص) را نام مى‏بریم که خود بانوى بانوان جهانیان است و مادرش خدیجه نیز سرور زنان جهانیان است و شوهرش على بن ابى طالب سرور همه مسلمانان است و پسر عموى دیگرش جعفر است که داراى دو بال و دو هجرت است و دو پسرش حسن و حسین سرور جوانان بهشت‏اند و جد پدرى آن دوابو طالب بن عبد المطلب است که از همگان دادرس‏تر و خردمندتر و خوش نفس‏تر و حمایت کننده‏تر است.

پیامبر (ص) را در قبال تمام قریش حمایت کرد و سپس بنى هاشم و بنى مطلب و برادر زادگان خود را از خواهر زادگان خویش یعنى بنى مخزوم حفظ کرد و او یکى از کسانى است که در عین تنگدستى و بینوایى سیادت و سالارى کرده‏اند. ابو طالب در عین حال شاعرى توانا و خطیبى سخن آور است. و چه کسى مى‏تواند با فرزندان ابو طالب مفاخره کند که مادرشان فاطمه دختر اسد بن هاشم است و او نخستین زن هاشمى است که براى شوهرى هاشمى فرزند آورده است و آن بانو کسى است که پیامبر (ص) در دامنش پرورش یافته است و آن حضرت او را مادر صدا مى‏کرد و خود براى خاک سپردنش در گور او رفت و حقوق او را همچون حقوق مادر رعایت مى‏فرمود، چه کسى مى‏تواند در شرف همتاى مردانى شود که از سوى پدر و مادر به هاشم نسب مى‏رسانند.

گویند، و از شگفتیها این است، که او چهار پسر آورده است که هر یک از دیگرى ده سال بزرگتر بوده است، طالب و عقیل و جعفر و على. و چه کسى از قریش و غیر قریش مى‏تواند همچون بنى طالب ده پشت پیاپى را بشمرد که هر یک عالم و زاهد و پارسا و شجاع و بخشنده و پاک سرشت و پاکیزه باشند. برخى از ایشان خلیفه و برخى شایسته آن مقام بوده‏اند و ایشان عبارتند از حسن بن على بن محمد بن على بن موسى بن جعفر بن محمد بن على بن حسین بن على، علیهم السلام، و چنین فضیلتى براى هیچ خاندانى از عرب و عجم فراهم نمى‏شود.

بنى هاشم به بنى امیه مى‏گویند و اگر شما به این موضوع مباهات مى‏کنید که عبد الله بن یزید از شماست، در پاسخ مى‏گوییم حسین بن على، که سرور جوانان بهشت است، از ماست، که از همه مردم گرامى‏تر و پاکیزه‏تر است. علاوه بر آن دلیرى و بینش و فقه و صبر و حلم و عزّت نفس را داراست و برادرش حسن نیز سرور جوانان بهشت و از همه مردم بلند مرتبه‏تر و از نظر خلق و خوى و شکل ظاهرى شبیه‏ترین افراد به رسول خداوند است و پدرشان على بن ابى طالب (ع) است.

شیخ ما ابو عثمان جاحظ مى‏گوید: على چنان کسى است که ترک مدح و وصف او رساتر از توصیف اوست و این کتاب را گنجایش آن نیست و نیاز به تألیف کتابى مخصوص دارد. عموى حسن و حسین جعفر ذو الجناحین و مادرشان فاطمه و مادر بزرگ ایشان خدیجه و داییهاى ایشان قاسم و عبد الله و ابراهیم و خاله‏هاى ایشان زینب و رقیه و ام کلثوم و مادر بزرگهاى دیگرشان آمنه دختر وهب یعنى مادر پیامبر (ص)و فاطمه دختر اسد بن هاشم هستند، و جدّ ایشان رسول خدا، صلوات الله علیه، است و زبان هر کس را که بخواهد افتخار کند بند مى‏آورد و بر همه چیره است. هر فضیلتى را که مى‏خواهى بگو و هر چه را مى‏خواهى مطرح کن که آنان را داراى آن فضیلت خواهى دید.

بنى هاشم مى‏گویند و اگر افتخار به نیرو و قوت و در هم شکستن پهلوانان و فرو گرفتن دلیران باشد، شما کجا همچون محمد بن حنفیه دارید و خود اخبار او را شنیده‏اید که دامن زرهى را که بلند بود جمع کرد و با یک حرکت و کشش آنرا قطع کرد، و خودتان داستان پهلوانى را که پادشاه روم براى افتخار کردن به اعراب پیش معاویه فرستاده بود شنیده‏اید و اینکه محمد بن حنفیه نشست و قرار شد که آن پهلوان او را از زمین بلند کند و او نتوانست، گویى کوهى را مى‏خواست تکان دهد، سپس پهلوان رومى بر زمین نشست تا محمد او را از جاى بردارد و محمد او را بلند کرد و بالاى سر خود برد و بر زمین کوبید. این نیرو همراه با شجاعت مشهور و فقه در دین و بردبارى و صبر و سخن آورى و علم به جنگها و خون ریزیهاى آینده و خبر دادن از امور پوشیده بود، تا آنجا که مدعى شدند او مهدى است.
بنى هاشم مى‏گویند: وانگهى میان قبیله و خاندان ما مردان دیگرى هستند که شما امثال ایشان را هرگز ندارید، که از جمله ایشان امیران ناحیه دیلم و طبرستان هستند یعنى ناصر کبیر، حسن اطروش بن على بن حسن بن عمر بن على بن عمر اشرف بن زین العابدین، و او کسى است که دیلم و طبرستان به دست او اسلام آورد. و ناصر صغیر که احمد بن یحیى بن حسن بن قاسم بن ابراهیم بن طباطبا است و برادرش محمد بن یحیى که ملقب به مرتضى است و پدرشان یحیى بن حسین ملقب به هادى است.

از اعقاب ناصر کبیر باید از جعفر بن محمد بن حسن ناصر کبیر نام برد که ملقب به ثائر بوده است. ایشان امیران نواحى طبرستان و گیلان و گرگان و مازندران و نواحى دیگر بوده‏اند و مدت یکصد و سى سال بر آن مناطق حکومت کردند و به نام خود درهم و دینار زدند و به نام ایشان بر منبرها خطبه خوانده شد و با پادشاهان سامانى جنگ کردند و لشکرهاى آنان را در هم شکستند و فرماندهان سامانى را کشتند. هر یک از این افراد به مراتب مهم‏تر و دادگرتر و با انصاف‏تر و پارساتر و سخت‏گیرتر در امر به معروف و نهى از منکر از بنى امیه است، دیگر از افرادى که همچون ایشان شمرده مى‏شوند، داعى کبیر و داعى صغیر، دو امیر ناحیه‏ دیلم هستند که لشکرها کشیدند و افرادى را براى خود برکشیدند.

بنى هاشم مى‏گویند: همچنین پادشاهان مصر و افریقا که دویست و هفتاد سال حکومت کردند، از ما هستند که بسیارى از زمینها را گشودند و آنچه را که رومیان پس گرفته بودند از آنان باز پس گرفتند و کارهاى پسندیده بزرگ انجام دادند. و میان ایشان دبیران و شاعران و امیران فرماندهان بوده‏اند، نخستین ایشان عبید الله بن میمون بن محمد بن اسماعیل بن جعفر بن محمد بن على بن حسین بن على بن ابى طالب (ع) معروف به مهدى و آخرین ایشان عبد الله بن ابى القاسم بن ابى میمون بن مستعلى بن مستنصر بن طاهر بن حاکم بن عبد العزیز بن معزّ بن منصور بن قائم بن مهدى است که به عاضد مشهور بوده است.

و اگر بنى امیه بخواهند به پادشاهان اموى اندلس که از اعقاب هشام بن عبد الملک بوده‏اند افتخار کنند، مى‏گوییم این ما بودیم که پادشاهى شما را در اندلس منقرض ساختیم همان گونه که پادشاهى شما را در شام و تمام مشرق زمین منقرض ساختیم و چنان بود که هنگام پادشاهى سلیمان بن حکم بن سلیمان بن عبد الرحمان بر قرطبه، على بن حمید بن میمون بن احمد بن على بن عبد الله بن عمر بن ادریس بن عبد الله بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب (ع) بر سلیمان که ملقب به الظّافر بود خروج کرد و او را کشت و پادشاهى او را نابود کرد و قرطبه را که پایتخت امویان بود به تصرف خود درآورد.

این على بن حمید که ملقب به ناصر شد و پس از او برادرش قاسم که ملقب به معتلى بود به حکومت قیام کرد. بنابراین ما در مشرق و مغرب شما را کشته‏ایم و پادشاهى شما را از میان برده‏ایم، و هر کجا باشید در کمین شما هستیم و شما را تعقیب کرده و کشته و پراکنده ساخته‏ایم و افتخار به حکم همه ملتها از آن غالب بر مغلوب است وانگهى افراد دیگرى داشته‏ایم که براى شما نظیر آن نیست و نبوده است… و از جمله مردان ما محمد بن ابراهیم طباطبا دوست و همدم ابو السرایا است که مردى سخت پارسا و عابد و فقیه بود و در نظر افراد خاندان خود و زیدیه منزلتى بزرگ داشت… و از جمله مردان ما نقیب ابو احمد حسین بن موسى است- پدر سید رضى و سید مرتضى- که به روزگار خویش شیخ خاندان ابى طالب و بنى عباس بود و پادشاهان و خلفا در همه سرزمینها سخن او را مى‏پذیرفتند و از او اطاعت مى‏کردند و دو پسرش على و محمد که همان مرتضى و رضى هستند و هر دو در ادب و شعر و فقه و کلام یگانه روزگار بوده‏اند، علاوه بر آنکه رضى ادیبى دلیر و سخت با عزت نفس بوده است…

و از مردان ما قاسم بن ابراهیم طباطبا است که سخت پارسا و فراخواننده به سوى خدا و صاحب مصنفات است و از داعیان به توحید و عدل و ستیز با ستمگران است و امیران یمن از اعقاب اویند… و از مردان ما محمد بن محمد بن زید بن على بن حسین دوست و همدم ابو السرایا است که شاعرى ادیب و فقیه بود و در جوانى به سرورى رسید، امر به معروف و نهى از منکر مى‏کرد و چون اسیر شد و او را پیش مأمون بردند او را گرامى داشت و فضل و نسب او را رعایت کرد. و از مردان ما عبد الله بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب (ع) است که معروف به عبد الله محض بوده است و پدرش حسن بن حسن و مادرش فاطمه دختر حسین بن على است. هرگاه گفته مى‏شد زیباترین مردم کیست مى‏گفتند: عبد الله بن حسن، و چون مى‏گفتند گرامى‏ترین مردم کیست گفته مى‏شد: عبد الله بن حسن، و چون پرسیده مى‏شد شریف‏ترین مردم کیست مى‏گفتند: عبد الله بن حسن.

دیگر از مردان ما برادر عبد الله، حسن بن حسن و عمویش زید بن حسن و پسرانش محمد و ابراهیم و موسى و یحیى هستند. کار محمد و ابراهیم معروف و فضیلت آن دو غیر قابل انکار است که در فقه و ادب و پارسایى و شجاعت و سرورى نام آور بودند. یحیى هم که سالار دیلم است، نیکو مذهب و میان خاندان خود مقدم و از هر عیبى که بر امثال او گرفته مى‏شده است، دور بوده است او از راویان حدیث است که از محدثان بزرگ و بیش از همه از جعفر بن محمد (ع) روایت کرده است و چون مرگ حضرت صادق فرا رسید، او را هم از جمله اوصیاى خود، همراه فرزند بزرگوارش موسى بن جعفر، قرار داد.موسى بن عبد الله بن حسن هم جوانمردى نجیب و شکیبا و دلیر و بخشنده و شاعر بود.

دیگر از مردان ما حسن مثلث است، یعنى حسن بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب، علیه السّلام. که مردى عابد و فاضل و پارسا بود و در امر به معروف و نهى از منکر همان روش اهل بیت را داشت. ابراهیم بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب (ع) که از سران و روى شناسان اهل بیت بوده است و گفته شده است شبیه‏ترین مرد روزگار خویش به پیامبر (ص) بوده است.دیگر از مردان ما عیسى و یحیى پسران زید هستند که از لحاظ دلیرى و زهد و فقه و پارسایى از گزیده‏تر مردم روزگار خویش بودند.

دیگر از مردان ما یحیى بن عمرو بن یحیى بن حسین بن زید شهید و صاحب دعوت است که فقیهى فاضل و دلیرى سخن آور و شاعر بوده است و گفته مى‏شود مردم هیچ گاه هیچ یک از طالبیان را که مردم را به بیعت با خویش فرا مى‏خوانده‏اند به اندازه یحیى دوست نمى‏داشته‏اند و براى هیچ یک از ایشان به مانند او مرثیه سروده نشده است. و از مردان ما محمد بن قاسم بن على بن عمر بن على بن حسین بن على بن ابى طالب (ع) است که در طالقان خروج کرد و از این جهت که جز جامه پشمینه سپید نمى‏پوشید به صوفى مشهور شد. او عالمى فقیه و زاهدى متدین و نیکو مذهب و معتقد به عدل و توحید بود.

و از مردان ما محمد بن صالح بن عبد الله بن موسى بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب (ع) است که از جوانمردان و دلیران بى‏باک و شاعران ظریف خاندان ابو طالب است، و اشعارى لطیف از او باقى مانده است. دیگر از مردان ما احمد بن عیسى بن زید است که مردى فاضل و عالم و میان عشیره خود محترم و معروف به فضل بوده است او از محدثانى است که از قول او هم حدیث نقل کرده ‏اند.

و از مردان ما موسى بن جعفر بن محمد (ع) است که معروف به «العبد الصالح» است که جامع فقه و دین و پارسایى و بردبارى و شکیبایى است و فرزند برومندش على بن موسى (ع) است که شایسته خلافت بوده و خطبه ولیعهدى به نامش خوانده شده است، او عالم‏تر و سخاوتمندتر و گرامى‏تر مردم از لحاظ اخلاق بوده است.
سپاس فراوان خداوند متعال را که توفیق ترجمه تا پایان این جلد را که جلد پانزدهم از شرح نهج البلاغه است به این ذره ارزانى فرمود و سپاس دیگر آن است که پایان این جلد به نام نامى و شرف سامى سلطان سریر ارتضاء حضرت امام على بن موسى الرضا، صلوات الله علیه و على آبائه المعصومین و ابنائه المنتجبین، شایسته عنوان «خِتامُهُ مِسْکٌ» گردید.

امیدوارم عنایت آن حضرت که «امام رؤف» و «غوث الامه و غیاثها» است شامل حال همه مسلمانان واقعى و شیعیان مخلص گردد و به پایمردى آن امام معصوم رحمت خداوند این بنده ناتوان و پدر و مادر و وابستگانش را فرا گیرد. بمنه و کرمه.
محمود مهدوى دامغانى مشهد، سحرگاه جمعه نوزدهم رمضان المبارک ۱۴۱۱ ق، شانزدهم فروردین ۱۳۷۰ و پنجم آوریل ۱۹۹۱

 

جلوه‏ تاریخ‏ درشرح‏ نهج‏ البلاغه ‏ابن‏ ابى‏ الحدید، ج ۶ //ترجمه دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۹۱

نامه ۲۷ شرح ابن ابی الحدید (با ترجمه فارسی کتاب جلوه های تاریخ دکتر دامغانی)

۲۷ و من عهد له ع إلى محمد بن أبی بکر رضی الله عنه- حین قلده مصر

فَاخْفِضْ لَهُمْ جَنَاحَکَ وَ أَلِنْ لَهُمْ جَانِبَکَ- وَ ابْسُطْ لَهُمْ وَجْهَکَ وَ آسِ بَیْنَهُمْ فِی اللَّحْظَهِ وَ النَّظْرَهِ- حَتَّى لَا یَطْمَعَ الْعُظَمَاءُ فِی حَیْفِکَ لَهُمْ- وَ لَا یَیْأَسَ الضُّعَفَاءُ مِنْ عَدْلِکَ عَلَیْهِمْ- فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى یُسَائِلُکُمْ مَعْشَرَ عِبَادِهِ- عَنِ الصَّغِیرَهِ مِنْ أَعْمَالِکُمْ وَ الْکَبِیرَهِ وَ الظَّاهِرَهِ وَ الْمَسْتُورَهِ- فَإِنْ یُعَذِّبْ فَأَنْتُمْ أَظْلَمُ وَ إِنْ یَعْفُ فَهُوَ أَکْرَمُ- وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ- أَنَّ الْمُتَّقِینَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ الدُّنْیَا وَ آجِلِ الآْخِرَهِ- فَشَارَکُوا أَهْلَ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ- وَ لَمْ یُشَارِکْهُمْ أَهْلُ الدُّنْیَا فِی آخِرَتِهِمْ- سَکَنُوا الدُّنْیَا بِأَفْضَلِ مَا سُکِنَتْ وَ أَکَلُوهَا بِأَفْضَلِ مَا أُکِلَتْ- فَحَظُوا مِنَ الدُّنْیَا بِمَا حَظِیَ بِهِ الْمُتْرَفُونَ- وَ أَخَذُوا مِنْهَا مَا أَخَذَهُ الْجَبَابِرَهُ الْمُتَکَبِّرُونَ- ثُمَّ انْقَلَبُوا عَنْهَا بِالزَّادِ الْمُبَلِّغِ وَ الْمَتْجَرِ الرَّابِحِ- أَصَابُوا لَذَّهَ زُهْدِ الدُّنْیَا فِی دُنْیَاهُمْ- وَ تَیَقَّنُوا أَنَّهُمْ جِیرَانُ اللَّهِ غَداً فِی آخِرَتِهِمْ- لَا تُرَدُّ لَهُمْ دَعْوَهٌ وَ لَا یَنْقُفُ لَهُمْ نَصِیبٌ مِنْ لَذَّهٍ- فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمَوْتَ وَ قُرْبَهُ- وَ أَعِدُّوا لَهُ عُدَّتَهُ- فَإِنَّهُ یَأْتِی بِأَمْرٍ عَظِیمٍ وَ خَطْبٍ جَلِیلٍ- بِخَیْرٍ لَا یَکُونُ مَعَهُ شَرٌّ أَبَداً- أَوْ شَرٍّ لَا یَکُونُ مَعَهُ خَیْرٌ أَبَداً- فَمَنْ أَقْرَبُ إِلَى الْجَنَّهِ مِنْ عَامِلِهَا- وَ مَنْ أَقْرَبُ إِلَى النَّارِ مِنْ عَامِلِهَا- وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ- إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَکُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَکَکُمْ- وَ هُوَ أَلْزَمُ لَکُمْ مِنْ ظِلِّکُمْ- الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِیکُمْ وَ الدُّنْیَا تُطْوَى مِنْ خَلْفِکُمْ-فَاحْذَرُوا نَاراً قَعْرُهَا بَعِیدٌ وَ حَرُّهَا شَدِیدٌ وَ عَذَابُهَا جَدِیدٌ- دَارٌ لَیْسَ فِیهَا رَحْمَهٌ- وَ لَا تَسْمَعُ فِیهَا دَعْوَهٌ وَ لَا تُفَرَّجُ فِیهَا کُرْبَهٌ- وَ إِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ یَشْتَدَّ خَوْفُکُمْ مِنَ اللَّهِ- وَ أَنْ یَحْسُنَ ظَنُّکُمْ بِهِ فَاجْمَعُوا بَیْنَهُمَا- فَإِنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا یَکُونُ حُسْنُ ظَنِّهِ بِرَبِّهِ- عَلَى قَدْرِ خَوْفِهِ مِنْ رَبِّهِ- وَ إِنَّ أَحْسَنَ النَّاسِ ظَنّاً بِاللَّهِ أَشَدُّهُمْ خَوْفاً لِلَّهِ- وَ اعْلَمْ یَا مُحَمَّدَ بْنَ أَبِی بَکْرٍ- أَنِّی قَدْ وَلَّیْتُکَ أَعْظَمَ أَجْنَادِی فِی نَفْسِی أَهْلَ مِصْرَ- فَأَنْتَ مَحْقُوقٌ أَنْ تُخَالِفَ عَلَى نَفْسِکَ- وَ أَنْ تُنَافِحَ عَنْ دِینِکَ- وَ لَوْ لَمْ یَکُنْ لَکَ إِلَّا سَاعَهٌ مِنَ الدَّهْرِ- وَ لَا تُسْخِطِ اللَّهَ بِرِضَا أَحَدٍ مِنْ خَلْقِهِ- فَإِنَّ فِی اللَّهِ خَلَفاً مِنْ غَیْرِهِ- وَ لَیْسَ مِنَ اللَّهِ خَلَفٌ فِی غَیْرِهِ- صَلِّ الصَّلَاهَ لِوَقْتِهَا الْمُؤَقَّتِ لَهَا- وَ لَا تُعَجِّلْ وَقْتَهَا لِفَرَاغٍ- وَ لَا تُؤَخِّرْهَا عَنْ وَقْتِهَا لِاشْتِغَالٍ- وَ اعْلَمْ أَنَّ کُلَّ شَیْ‏ءٍ مِنْ عَمَلِکَ تَبَعٌ لِصَلَاتِک‏

وَ مِنْ هَذَا الْعَهْدِ- فَإِنَّهُ لَا سَوَاءَ إِمَامُ الْهُدَى وَ إِمَامُ الرَّدَى- وَ وَلِیُّ النَّبِیِّ وَ عَدُوُّ النَّبِیِّ- وَ لَقَدْ قَالَ لِی رَسُولُ اللَّهِ ص- إِنِّی لَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِی مُؤْمِناً وَ لَا مُشْرِکاً- أَمَّا الْمُؤْمِنُ فَیَمْنَعُهُ اللَّهُ بِإِیمَانِهِ- وَ أَمَّا الْمُشْرِکُ فَیَقْمَعُهُ اللَّهُ بِشِرْکِهِ- وَ لَکِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ کُلَّ مُنَافِقِ الْجَنَانِ- عَالِمِ اللِّسَانِ- یَقُولُ مَا تَعْرِفُونَ وَ یَفْعَلُ مَا تُنْکِرُون‏

مطابق نامه۲۷ نسخه صبحی صالح

شرح وترجمه فارسی

(۲۷) از عهد نامه آن حضرت به محمد بن ابى بکر است هنگامى که او را به حکومت مصر گماشت

در این عهدنامه که چنین شروع مى شود فاخفض لهم جناحک و الن الهم جانبک و ابسط لهم و جهک  (بال فروتنى براى آنان بگستر و براى ایشان نرمخو و گشاده روى باش ) ابن ابى الحدید پس از توضیح معانى لغات و ترکیبات ، چند لطیفه تاریخى – اجتماعى آورده است که ترجمه آن براى خوانندگان گرامى سود بخش است .

ابن ابى الحدید مى گوید: روایت شده است که فضیل بن عیاض همراه یکى از دوستان خود در صحرایى بودند. قطعه نان خشکى خوردند و از آبگیرى با دست خود جرعه اى آب نوشیدند. فضیل پاى خود را در آن آب نهاد، از خنکى آن و حال خوش خود لذت برد و به دوست خود گفت : اگر شاهان و شاهزادگان بدانند که ما در چه زندگى خوش و با لذتى به سر مى بریم بر ما رشک خواهند برد.

ابن ابى الحدید مواردى از این عهدنامه را که دیگران از آن اقتباس کرده اند آورده است و از جمله در توضیح این جمله که على علیه السلام فرموده است : در قبال راضى و خشنود کردن هیچ کس از خلق خدا، خدا را به خشم میاور… مى گوید، مبرد در کتاب الکامل نظیر این موضوع را روایت کرده و گفته است که چون حسن بن زید بن حسن  به ولایت مدینه گماشته شد به ابن هرمه گفت : من مانند کسانى نیستم که دین خود را به امید مدح و ثناى تو بفروشند با از بیم هجو و نکوهش تو چنان کنند که خداوند عزوجل از اینکه مرا از ذریه پیامبر خود قرار داده است ، همه مدایح را به من ارزانى فرموده و از کارهاى نکوهیده برکنار داشته است . از حقوق خداوند بر من این است که در مورد احکام و حقوق خداوند چشم پوشى نکنم و به خدا سوگند مى خورم که اگر ترا پیش من مست بیاورند، دو حد مى زنم ، حد شراب خوردن و حد مستى و چون پیش من محترم هستى بر حد تو خواهم افزود، و ترک باده نوشى نیز براى رضاى خداى عزوجل باشد تا بر آن کار یارى داده شوى و به خاطر مردم آن کار را ترک مکن که به مردم واگذار خواهى شد، این هرمه این ابیات را سرود:

پس رسول خدا مرا از باده نوشى نهى فرمود و مرا با آداب افراد گرامى مودب ساخت ، او مرا گفت از بیم خدا نه از بیم مردم خود دار باش و آن را رها کن ، چگونه ممکن است از باده نوشى شکیبایى پیشه سازم که محبت من به آن در استخوانم ریشه دوانده است ، چه کنم که خوشى حلال را بر خود ناخوش و ناگوار مى بینم و خوشى دل من در همان حرام پلید است .

ابن ابى الحدید سپس در توضیح بخش آخر این عهدنامه که امیر المومنین علیه السلام فرموده است امام هدایت و امام پستى یکسان نیستند آورده است اشاره امام هدایت به خود امیر المومنین است و امام پستى به معاویه بر مى گردد. على علیه السلام معاویه را امام نامیده است همان گونه که خداوند هم در قرآن پیشوایان گمراهى را ائمه نامیده است و فرمود است : آنان را امامانى قرار داده ایم که به آتش – دوزخ – فرا مى خوانند و سپس او را به صف دیگرى موصوف کرده است که دشمنى پیامبر صلى الله علیه و آله است و مقصود این نیست که معاویه به هنگام جنگ قریش با پیامبر صلى الله علیه و آله دشمن پیامبر بوده است ، بلکه مقصود آن است که هم اکنون هم او دشمن خداوند است زیرا پیامبر صلى الله علیه و آله به على علیه السلام فرموده است :
دشمن تو دشمن من است و دشمن من دشمن خداست . پیش از آن هم در اول همین خیر چنین آمده است : دوست تو دوست من است و دوست من دوست خداست و تمام این خبر مشهور است ؛  وانگهى دلایل نفاق معاویه از گفتارهاى یاوه و کردارهاى ناپسند او مشهور و آشکار است و یاران معتزلى ما در این باره مطالب بسیار نوشته اند که باید در کتابهاى ایشان جستجو شود، به ویژه کتابهاى شیخ ما ابو عبدالله و دو شیخ دیگر ابو جعفر اسکافى و ابوالقاسم بلخى و ما برخى از آن را در مباحث گذشته آوردیم .

سپس على علیه السلام مى گوید: پیامبر صلى الله علیه و آله فرموده است : من بر امت خودم از مومن و مشرک بیم ندارم ، یعنى مشرکى که شرک خود را آشکار مى سازد؛ زیرا مومن را خداوند با ایمانش از اینکه مردم را گمراه کند باز مى دارد و مشرکى هم که شرک خود را اظهار مى دارد خداوند زبونش ‍ مى فرماید و دل مردم را از پیروى کردن از او باز مى دارد و به سبب اظهار کفر دلهاى مردم به گفتارش آرام و سکون نمى یابد. پیامبر صلى الله علیه و آله سپس فرموده است : ولى بر امت خویش از منافقى مى ترسم که ایمان و کارهاى به ظاهر آراسته را آشکار مى سازد و کفر و گمراهى خود را نهان مى دارد، وانگهى زبان آور است . با زبان خود چیزى مى گوید که درستى آن را مى شناسید و در نهان رفتارى دارد که اگر بر آن آگاه شوید آن را زشت مى شمارید و هر کس که بدین گونه منافق باشد، دل مردم به او توجه مى کند و آرام مى گیرد که آدمى به ظاهر امور حکم مى کند، در نتیجه مردم از منافق پیروى و تقلید مى کنند و او آنان را گمراه مى سازد و در تباهى مى اندازد.

نامه المعتضد بالله

از جمله نامه هاى پسندیده نامه اى است که ابوالعباس احمد بن موفق ابو احمد طلحه بن متوکل معروف به المعتضد بالله در سال دویست و هشتاد و چهار و هنگامى که عبیدالله بن سلیمان وزیر او بوده است ، نوشته است و من آن را با اختصار از تاریخ ابوجعفر محمد بن جریر طبرى نقل مى کنم :
ابو جعفر طبرى مى گوید: در این سال معتضد تصمیم به لعنت کردن معاویه بن ابى سفیان بر منابر گرفت و دستور داد نامه اى نوشته شود و آن را براى مردم بخوانند.

وزیرش عبدالله بن سلیمان او را از آشوب عامه مردم ترساند و گفت : بیم دارد که فتنه درگیرد و معتضد به گفتار او اعتنا نکرد. نخستین کارى که معتضد در این باره انجام داد این بود که فرمان داد عامه مردم به کار خود بپردازند و از جمع شدن و اظهار تعصب و سخن گفتن و گواهى دادن نزد سلطان خود دارى کنند مگر اینکه در راهها و مجامع عمومى بنشینند و سخن گویند باز داشت و دستور داد در این مورد نامه اى نوشته و چند نسخه از آن فراهم شود و در جانب مدینه السلام – بغداد – در بازارها و محله ها خوانده شود و این کار به روز چهار شنبه شش روز باقى مانده از جمادى الاولى آن سال انجام گرفت . و از روز جمعه چهار روز باقى مانده از آن ماه داستان سرایان و نقالان را و کسانى را که حلقه وار مى نشستند، از نشستن در دو جانب بغداد و جمع شدن در دو مسجد منع کردند.

در مسجد جامع هم جار زده شد که مردم اجتماع نکنند و داستان سرایان و حلقه نشینان را از تشکیل اجتماع باز داشتند و جار زده شد که حرمت و ذمه از هر کس که برا مناظره و جدل جمع شود برداشته است . و به کسانى هم که در مساجد جامع به مردم آب مى دادند و عادت آنان بر این قرار گرفته بود که به هنگام آب دادن براى معاویه طلب رحمت و آمرزش مى کردند! فرمان داده شد که چنان نکنند و بر معاویه رحمت نفرستند و او را به نیکى یاد نکنند. مردم مى گفتند نامه اى را که معتضد فرمان داده است در مورد لعن معاویه بنویسند، روز جمعه پس از نماز جمعه بر منبر خوانده خواهد شد، به همین سبب همینکه نماز جمعه تمام شد، مردم به سوى ایوان بلند مسجد آمدند تا خواندن آن نامه را بشنوند ولى نامه خوانده نشد. گفته شد عبیدالله بن سلیمان خلیفه را از آن کار منصرف کرده است ، بدین معنى که یوسف بن یعقوب قاضى را خواسته و گفته است ، در مورد منصرف ساختن معتضد چاره اى بیندیشند.

قاضى یوسف  پیش ‍ معتضد رفت و با او سخن گفت و اظهار داشت بیم آن دارم که عامه مردم به هنگام شنیدن مطالب این نامه شورش کنند و فتنه اى برپا شود. معتضد گفت : اگر چنین کنند بر ایشان شمشیر مى نهم . قاضى گفت : اى امیر المومنین نسبت به طالبیان – علویان – که هر روز در ناحیه اى خروج مى کنند و مردمى بسیار به سبب خویشاوندى نزدیک آنان با پیامبر صلى الله علیه و آله به ایشان متمایل مى شوند چه مى کنى ، آن هم با اینهمه ستایش که در این نامه از ایشان شده است . همینکه مردم آن را بشنوند به ایشان متمایل پس از شنیدن این سخنان قاضیث یا چیزهاى نظیر این که گفته بود خود دارى کرد و با او پاسخى نداد و پس از آن درباره آن نامه هم دستورى نداد.

در آن نامه پس از ستایش خدا عزوجل و درود و سلام بر محمد و خاندانش ‍ چنین آمده بود: اما بعد، به امیر المومنین خبر رسیده است که گروهى از عامه در دین خود گرفتار شبهه و در اعتقاد خویش دچار فساد شده اند و با غلبه هوس دچار تعصبى شده اند که بدون شناخت و تامل از آن سخن مى گویند و بدون بینش و برهان از پیشوایان گمراه سخن مى گویند و از سنتهاى پسندیده به بدعتهاى ناشى از هوس گرایش یافته اند و خداى عزوجل فرموده است : گمراهتر از آن کس که هوس خویش را بدون هدایت خدا پیروى کند کیست ؟

و همانا خداوند قومى را که ستمگران اند هدایت نمى فرماید وانگهى این کار را براى خروج از جماعت و شتاب به سوى فتنه و برگزیدن تفرقه و اختلاف کلمه انجام مى دهند و براى اظهار دوستى با کسى که خداوند متعال که خداوند دوستى را از او بریده و عصمت را از او باز داشته و از دین بیرونش کرده و لعنت و نفرین را براى او واجب فرموده است چنین مى کنند، و کسى را که خداوند او را زبون و کارش را سست و ناتوان قرار داده است بزرگ مى شمارند.

آن هم کسى را که از خاندان بنى امیه است که شجره ملعونه اند، و براى مخالفت و ستیز با کسى که خداوند به وسیله او ایشان را از هلاکت نجات داده و نعمت را بر ایشان تمام کرده است و از خاندان برکت و رحمت است و خداوند هر که را که خواهد خاص رحمت خود مى فرماید و خداوند داراى فضل و کرم بزرگ است .

امیر المومنین – معتضد – آنچه را که شنیده بود بزرگ دانست و چنان دید که خود دارى از انکار و زشت شمردن آن موجب حرج در دین است و مایه تباهى کسانى مى شود که خداوند کارشان را به او سپرد است و موجب اهمال در مستقیم ساختن مخالفان و روشن جاهلان و اقامه دلیل بر شک کنندگان و جلوگیرى از کار دشمنان است که خداوند همه این امور را بر او واجب فرموده است .

اینک اى گروه مسلمانان ! امیر المومنین به شما خبر مى دهد که چون خداى عزوجل محمد صلى الله علیه و آله را با دین خویش برانگیخت و به او فرمان داد که کار خود و فرمان خدا را آشکار سازد، آن حضرت نخست از افراد خانواده و عشیره خود آغاز کرد و به آنان مژده و بیم داد و آنان را به آیین خداى خود فراخواند و پندشان داد و ارشادشان فرمود؛ کسانى که دعوت او را پذیرفتند و سخنش را تصدیق و از فرمانش پیروى کردند تنى چند از پسران پدرش – خویشاوندان نزدیکش – بودند که همانان هم دو گروه بودند، برخى از ایشان به آنچه او از جانب پروردگار خویش آورده بود مومن بودند و برخى اگر چه مومن نبودند ولى چون او را عزیز مى شمردند و بر او مهر مى ورزیدند سخن او را تایید مى کردند و یاریش مى دادند. بنابر این مومن ایشان پیامبر را با بصیرت و بینش یارى مى داد و کافر ایشان براى حفظ حمیت و حرمت او را یارى مى دادند.

کسانى را که با پیامبر ستیز و دشمنى و کارشکنى مى کردند دفع و از یاران و یارى دهندگان او حمایت مى کردند و از کسانى که نصرت او را مى پذیرفتند بیعت مى گرفتند و از اخبار دشمنان پیامبر تجسس مى کردند و در غیاب پیامبر صلى الله علیه و آله همچون هنگام حضور او براى کارهاى او تدبیر و چاره اندیشى مى کردند، تا آنکه مدت به سر آمد و گاه هدایت فرا رسید و آنان هم با بینشى پایدار در دین خدا و اطاعت حق تعالى و تصدیق پیامبر و گرویدن به آن حضرت در آمدند و این کار را با بهترین حالت هدایت و رغبت انجام دادند.

خداوند ایشان را اهل بیت رحمت و دین قرار داد و پلیدى را از ایشان بزدود و آنان را پاکیزه فرمود و معدن حکمت و وارثان نبوت و خلافت قرار داد و خداوند براى آنان فضیلت را مقرر داشت و طاعت و فرمانبردارى از ایشان را بر بندگان لازم فرمود. شمار بیشتر و عمده افراد عشیره پیامبر صلى الله علیه و آله با او ستیز ورزیدند و او را تکذیب کردند و به جنگ با او پرداختند و او را سرزنش مى کردند و آزار مى دادند و تهدید مى کردند و دشمنى خود را آشکار مى ساختند و به جنگ او رفتند و کسانى را که آهنگ پیوستن پیامبر را داشتند از آن کار باز داشتند و پیروانش را آزار دادند.

از میان ایشان کسى که بیش از همه با او دشمنى و ستیز و مخالفت مى کرد و در هر نبردى پیشگام بود و سالار آنان در هر فتنه و جمع کردن لشکر بود و هیچ پرچمى بر ضد اسلام بر افراشته نشد مگر اینکه او صاحب آن پرچم و رهبر آن گروه بود ابوسفیان بن حرب است که سالار جنگ احد و خندق و جنگهاى دیگرى جز آن دو بود و پیروان او از خاندان بنى امیه بودند که در کتاب خدا و هم به زبان پیامبر صلى الله علیه و آله در موارد متعدد لعنت شده اند که نفاق و کفر ایشان در علم خدا و حکم او مقرر شده بود.

ابوسفیان ، که خدایش لعنت شده اند که نفاق و کفر ایشان در علم خدا و حکم او مقرر شده بود. ابوسفیان ، که خدایش لعنت کناد، همچنان با کوشش نبرد کرد و با حیله گرى دشمنى کرد و لشکر براى جنگ فراهم آورد تا آنکه شمشیر او را مغلوب ساخت و فرمان خدا غلبه یافت و آنان ناخوش مى داشتند، ناچار به ظاهر به اسلام پناه آورد و کفر را همچنان نهان مى داشت و از آن خود را بیرون نکشیده بود. پیامبر صلى الله علیه و آله او و پسرانش را با آنکه به حال او و ایشان آگهى داشت پذیرفت و سپس خداوند متعال در قرآن آیتى بر پیامبر خویش نازل فرمود که ضمن آن شرح حال آنان را بیان فرمود و آن آیه این گفتار خداوند متعال است که مى فرماید و شجره ملعونه در قرآن  و در این مورد هیچ کس را خلاف نیست که خداوند از این آیه آنان را اراده فرمود است .

از مطالبى که در این مورد در سنت آمده است و افراد و مورد اعتماد آن را روایت کرده اند گفتار رسول خدا صلى الله علیه و آله درباره ابوسفیان است که او را سوار بر خرى دید که مى آمد، معاویه لگام خر را گرفته بود و برادرش ‍ یزید خر را مى راند، پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود خداوند آن سوار و قائد و سائق را لعنت فرماید.

دیگر از این موارد مطلبى است که راویان از قول ابوسفیان روایت کرده اند که به روز بیعت با عثمان گفت : اى بنى عبدشمس خلافت را میان خود پاس ‍ دهید، همچون پاس دادن گوى که به خدا سوگند نه بهشتى هست و نه دوزخى . و این کفر صریح است که به سبب آن لعنت خدا به او مى رسد، همان گونه که بر کسانى از بنى اسرائیل که کافر شدند و لعنت خداوند به زبان داود و عیسى پسر مریم بر آن نازل شد که عصیان ورزیده و تعدى کردند. 

دیگر مطلبى است که از او نقل شده است که پس از کور شدن بر بلندى احد ایستاد و به کسى که دست او را گرفته بود مى برد گفت : همین جا به محمد سنگ زدیم و یارانش را کشتیم .

دیگر سخنى است که ابوسفیان پیش از فتح مکه و پس از دیدن سپاه پیامبر صلى الله علیه و آله به عباس گفت : همانا پادشاهى برادرزاده ات بزرگ و استوار شده است . عباس به او گفت : واى بر تو پادشاهى نیست پیامبرى است .
دیگر سخنى است که روز فتح مکه هنگامى که بلال را بر فراز کعبه دید که اذان مى گوید و اشهد ان محمدا رسول الله را با صداى بلند اعلان مى کند، گفت : خداوند عتبه بن ربیعه را سعادتمند فرمود که شاهد این موضوع نیست .
دیگر از آن جمله موضوع خوابى است که پیامبر صلى الله علیه و آله دید و افسرده شد و گفته اند که پس از آن خواب پیامبر صلى الله علیه و آله خندان دیده نشد و چنان بود که در خواب تنى چند از بنى امیه را دیده بود که بر منبرش مى جهند، همچون جهیدن بوزینگان . 

و هم آن جمله این بود که پیامبر صلى الله علیه و آله حکم بن ابى العاص را در حالى که حرکت آن حضرت را در راه رفتن خود تقلید مى کرد دیده بود تبعید کرد و خداوند به نفرین پیامبر نشانى دائم در حکم بن ابى العاص ‍ پدید آورد. وقتى پیامبر او را دید که خود را مى لرزاند و حرکات آن حضرت را تقلید مى کند گفت : بر همین حال باش . و همه عمر را بر این حال باقى ماند. و افزون بر این ، پسرش مروان نخستین فتنه را در اسلام پدید آورد که هر خون ناحق که در آن فتنه و پس از آن در اسلام ریخته شد، نتیجه کار مروان بود.

دیگر از آن جمله آن است که خداوند متعال بر پیامبر صلى الله علیه و آله خویش نازل فرمود که شب قدر از هزار ماه بهتر است و گفته اند منظور از هزار ماه پادشاهى بنى امیه بوده است . 

دیگر این است که پیامبر صلى الله علیه و آله معاویه را احضار فرمود که بیاید چیزى بنویسد، او انجام فرمان پیامبر را معطل گذاشت و غذا خوردن خویش را بهانه آورد و پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: خداوند شکمش ‍ را سیر نفرماید و چنان شد که هرگز سیر نمى شد و مى گفت به خدا سوگند به سبب سیرى از غذا خوردن دست نمى کشم بلکه به سبب خستگى از آن دست مى کشم . 

و هم از آن جمله این است که پیامبر صلى الله علیه و آله فرمود: از این دره مردى از امت من مى آید که بر غیر دین من محشور مى شود و معاویه آشکار شد.
و هم این سخن پیامبر صلى الله علیه و آله که فرمود: هرگاه معاویه را بر منبر من دیدید او را بکشید. 
و هم از آن جمله این حدیث مرفوع مشهور است که پیامبر صلى الله علیه و آله فرموده است :
معاویه در تابوتى آتشین در پایین ترین طبقه دوزخ است و فریاد مى کشد یا حنان و یا منان و در پاسخ او گفته مى شود: هم اکنون ! و حال آنکه پیش از این نافرمانى کردى و از تبهکاران بودى 

و هم از آن جمله است ، اقدام معاویه به جنگ با على بن ابى طالب که مقام او در اسلام از همه مسلمانان برتر و در مسلمانى از همگان پیش قدم تر و از همگان موثرتر و نام آورتر بود. معاویه با باطل خود درباره حق على ستیز مى کرد و با گمراهان و سرکشان با على و یارانش جنگ مى کرد. او و پدرش ‍ همواره درباره خاموش کردن نور خدا و انکار دین پروردگار چاره سازى مى کردند؛ و خداوند نمى خواهد جز آنکه نور خویش را کامل و رخشان فرماید هر چند کافرن را ناخوش آید.، تو ایشان را به بهشت فرا مى خوانى و آنان ترا به دوزخ فرا مى خوانند؛ آنان را برگزیده و نسبت به جهان دیگر کافر بودند و از قید اسلام بیرون شده بودند. معاویه خون حرام را حلال مى شمرد و سرانجام عمار در فتنه و گمراهى و گرفتارى که معاویه پیش آورده بود کشته شد و خون او و خون گروهى بى شمار از مسلمانان برگزیده که از دین خدا دفاع مى کردند و حق او را یارى مى دادند ریخته شد.

معاویه در دشمنى خدا کوشا بود و مى کوشید تا بر خداوند عصیان شود و اطاعت نشود و احکام خداوند باطل گردد و استوار نشود و کلمه گمراهى و دعوت باطل برتر فرمانش چیره است و فریب سازى هر کس که با خدا دشمنى و ستیز کند مغلوب و درهم شکسته است ، و گناهان آن جنگها و جنگهایى را که پس از آن بود و خونهایى را که ریخته شد برگردن گرفت ، و روشهاى ناپسندى را پیش آورد که نه تنها گناه آن بلکه گناه هر کس هم که به آن عمل کرد بر عهده اوست . انجام کارهاى حرام را بر کسانى که انجام مى دادند حلال کرد و حقوق را از اهل آن باز داشت ، آرى آرزوها او را فریب داد و مهلت او را به گناه انداخت و مقامش را نیست و نابود کرد.

دیگر راز چیزهایى که خداوند به سبب آن لعنت را بر او واجب کرده است کشتن گروهى از برگزیدگان اصحاب و تابعان اهل دین و فضیلت است ، چون عمرو بن حمق خزاعى و حجر بن عدى کندى و کسان دیگرى همچون ایشان ، آن هم براى اینکه قدرت و پادشاهى و چیرگى از آن او باشد. 

وانگهى ادعاى او که زیاد پسر سمیه برادر اوست و اینکه او را پسر پدر خویش یعنى ابوسفیان دانست و حال آنکه خداوند متعال مى فرماید: پسر خواندگان را به نام پدرانشان بخوانید که این به نزد خدا منصفانه تر است . و پیامبر خداى صلى الله علیه و آله فرموده است : هر کس ‍ جز پدر خویش را دعوى کند و به غیر از نسب خویش انتساب جوید ملعون است و نیز فرموده است : فرزند از بستر است و زنا کار را بهره سنگ است .

معاویه آشکارا با حکم خداوند متعال و پیامبرش مخالفت ورزیده و فرزند را جز براى بستر قرار داد و سنگ را براى غیر زنا کار، و با این کار خود در مورد ام حبیبه همسر رسول خدا صلى الله علیه و آله و زنانى دیگر چنان کرد که مویها و چهره هاى آنان را بر کسانى که نامحرم بودند محرم ساخت و قرابتى را اثبات کرد که خداوند آن را دور فرموده بود و چنین خللى در دین و چنین تبدیلى در اسلام واقع نشده بود.

 دیگر از کارهاى معاویه این بود که پسر خود یزید شراب خواره دائم الخمر خرواسلام باز میمون باز، یوز باز را به خلافت خدا بر بندگان خدا برگزید و براى او با زور و بیم و تهدید و به هراس افکندن و سطوت از مسلمانان برگزیده بیعت گرفت و معاویه خود بر نادانى و به هراس افکندن و سطوت از مسلمانان برگزیده بیعت گرفت و معاویه خود بر نادانى و پلیدى و سفلگى او آگاه بود و خود همواره کفر و تبهکارى و مستى و کارهاى ناشایسته او را مى دید.

و چون یزید، که خدایش ‍ لعنت کناد، قدرت یافت و به آنچه مى خواست تسلط یافت ، به خونخواهى مشرکان و انتقام جویى براى ایشان از مسلمانان آغاز کرد و در واقعه حره به جان مسلمانان افتاد و با مردم مدینه چنان جنگى کرد که در اسلام زشت تر و ناپسندتر از آن نبود که به گمان خویش خشم خود را فرو نشاند و از دوستان خداوند انتقام گرفت و براى دشمنان خدا خونخواهى کرد و در حالى که کفر و شرک خود را آشکار کرد چنین سرود: اى کاش پیران من که در جنگ بدر بدند حضور مى داشتند و بى تاب خزرجیان را از ضربه شمشیر مى دیدند.

و این سخن کسى است که به خدا و دین و پیامبر و کتاب او اعتقادى ندارد و به آنچه از پیش خداوند آمده است ایمان ندارد.

بدترین و ناپسندترین و بزرگترین گناهى که مرتکب شد ریختن خون حسین بن على علیه السلام بود، آن هم با موقعیت حسین نزد رسول خدا صلى الله علیه و آله و مکان و منزلت او در دین و فضیلت و گواهى دادن پیامبر صلى الله علیه و آله براى او و بردارش که سرور جوانان بهشت خواهند بود و این کار را براى نشان دادن گستاخى خود نسبت به خداوند و کفرر نسبت به دین و دشمنى نسبت به پیامبر و عترت آن حضرت و سبک شمردن حرمت ایشان انجام داد، گویى با کشتن حسین و خاندان او گروهى از کافران ترک و دیلم را کشته است و از عذاب و سطوت خداوند هیچ بیم و باک نداشت و خداوند متعال ریشه و شاخه عمر او را ببرید و از بن بر آورد و آنچه را در دست داشت از او سلب کرد و عقوبت و شکنجه اى را که به سبب نافرمانى خدا سزاوارش شده بود برایش آماده فرمود.

این به جاى خود و افزون بر این آنکه بنى مروان احکام کتاب خدا و فرمانهاى پروردگار را دگرگون کردن و اموال خدا را ویژه خود قرار دادند و خانه خدا را ویران کردند و حرمت آن را شکستند و منجنیقها نصب کردند و آتش به کعبه در افکندند. آنان از سوزاندن و ویران کردن کعبه و از شکستن حرمت آن فرو گذارى نکردند و از کشتن پناهندگان و سرکوب کردن ایشان خود دارى نکردند و کسانى را که خداوند به سبب آن امانشان داده بود به بیم و هراس افکندند و پراکنده ساختند، تا آنجا که عذاب خداوند براى ایشان مقرر شد و زمین را آکنده از جور و ستم کردند و بر همه بندگان خدا در سرزمینهاى خدا ستم روا داشتند. در این هنگم سزاوار انتقام خدا شدند و خشم و سطوت خداوند بر ایشان فرود آمد و خداوند کسانى از خاندان وراثان پیامبر را که براى خلافت خود ویژه فرموده بود، براى مقابله با آنان آماده فرمود. همان گونه که با نیاکان مومن و مجاهد ایشان گروهى را براى مقابله با آنان آماده فرمود. همان گونه که با نیاکان مومن و مجاهد ایشان گروهى را براى مقابله با آنان آماده فرمود. همان گونه که با نیاکان مومن و مجاهد ایشان گروهى را براى مقابله با نیاکان کافر آنان آماده فرموده بود.

خداوند به دست ایشان خونهاى آنان را که مرتد شده بودند ریخت ، همان گونه که خون نیاکان آنان در حالى که مشرک بودند ریخته بود و خداوند دنباله گروهى را که ستم کرده بودند قطع فرمود و سپاس خداوند پروردگار جهانیان را. 

اى مردم همانا خداوند فرمان داده که اطاعت شود و دستور داده که باید اجرا شود و حکم فرموده که باید به کار بسته شود، و خداوند متعال چنین فرموده است : همانا خداوند کافران را لعنت فرموده و براى آنان آتش ‍ دوزخ را آماده کرده است  و نیز فرموده است : آنان را خداوند لعنت مى کند و لعنت کنندگان آنان را لعنت مى کنند .

بنابر این اى مردم آن کسانى را که خداوند و پیامبرش لعنت کرده اند، لعنت کنید و از کسانى دورى بجویید که به قرب به خداوند دست نمى یابید مگر به دورى گزیدن از ایشان . بار خدایا ابوسفیان بن حرب بن امیه و معاویه بن ابى سفیان و یزید بن معاویه و مروان بن حکم و پسران او و فرزند زادگانش ‍ را لعنت فرماى . با خدایا پیشوایان کفر و رهبران گمراهى و دشمنان دین و پیکان کنندگان با پیامبر و تعطیل کنندگان احکام و تغییر دهندگان کتاب و ریزندگان خون حرام را لعنت فرماى . بار خدایا ما از دوستى با دشمنان تو و از چشم پوشى براى گنهکاران به سوى تو تبرى مى جوییم ، همان گونه که خود فرموده اى : گروهى را که به خدا و روز رستاخیز گرویده اند نخواهى یافت که با ستیزگران و رسولش دوستى کنند. 

اى مردم ! حق را بشناسید تا اهل آن را بشناسید و راههاى گمراهى را بنگرید تا رهروان آن را بشناسید، آنجا که خدایتان فرمان درنگ داده است ، درنگ کنید و آنچه را خدایتان فرمان داده است انجام دهید. امیر المومنین براى شما از خداوند یارى مى جوید و توفیق شما را از پیشگاهش مسالت مى کند و براى هدایت شما به خداوند امید مى بندد و خدایش بسنده است و بر او توکل مى کند و نیرویى جز خداوند برتر و بزرگ نیست .

مى گوید (ابن ابى الحدید): طبرى این از همین گونه و به صورت نامه آورده است ولى به عقیده من این خطبه است ، زیرا آنچه را بخوانند و براى مردم خوانده شود خطبه است و نامه نیست . نامه مطلبى است که براى امیرى یا کار گزارى یا نظایر آنها نوشته شود، البته گاهى نامه اى را بر منبر مى خوانند که در این صورت به منزله خطبه است و در واقع خطبه نیست بلکه نامه اى است که براى مردم خوانده مى شود.

مطالب این سخن به منظور اینکه بخشنامه باشد، انشاء شده است تا همه جا فرستاده و براى مردم خوانده شود و این پس از آن است که براى مردم بغداد خوانده شده است . ضمنا مسئله اى که نامه بودن آن را تایید مى کند و سخن طبرى را استوار مى سازد، این است که در پایان آن چنین آمده است : این را عبیدالله بن سلیمان به سال دویست و هشتاد و چهار نوشته است و چنین چیزى در خطبه ها معمول نیست بلکه در نامه ها متداول است ؛ ولى طبرى نگفته است که دستورى براى نوشتن آن به شهرها صادر شده است ، حتى نگفته است که چنین تصمیمى .
گرفته شده باشد و مى گوید فقط تصمیم بر آن گرفته شد که آن را در مساجد بغداد بخوانند.

جلوه‏ تاریخ‏ درشرح‏ نهج‏ البلاغه ‏ابن‏ ابى‏ الحدید، ج ۶ //ترجمه دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۵۸

نامه ۲۵ شرح ابن ابی الحدید (با ترجمه فارسی کتاب جلوه های تاریخ دکتر دامغانی)

۲۵ و من وصیه له ع کان یکتبها لمن یستعمله على الصدقات

و إنما ذکرنا هنا جملا منها- لیعلم بها أنه ع کان یقیم عماد الحق- و یشرع أمثله العدل فی صغیر الأمور و کبیرها- و دقیقها و جلیلها- : انْطَلِقْ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ- وَ لَا تُرَوِّعَنَّ مُسْلِماً وَ لَا تَجْتَازَنَّ عَلَیْهِ کَارِهاً- وَ لَا تَأْخُذَنَّ مِنْهُ أَکْثَرَ مِنْ حَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ- فَإِذَا قَدِمْتَ عَلَى الْحَیِّ فَانْزِلْ بِمَائِهِمْ- مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخَالِطَ أَبْیَاتَهُمْ- ثُمَّ امْضِ إِلَیْهِمْ بِالسَّکِینَهِ وَ الْوَقَارِ- حَتَّى تَقُومَ بَیْنَهُمْ فَتُسَلِّمَ عَلَیْهِمْ- وَ لَا تُخْدِجْ بِالتَّحِیَّهِ لَهُمْ ثُمَّ تَقُولَ عِبَادَ اللَّهِ- أَرْسَلَنِی إِلَیْکُمْ وَلِیُّ اللَّهِ وَ خَلِیفَتُهُ- لآِخُذَ مِنْکُمْ حَقَّ اللَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ- فَهَلْ لِلَّهِ فِی أَمْوَالِکُمْ مِنْ حَقٍّ فَتُؤَدُّوهُ إِلَى وَلِیِّهِ- فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ لَا فَلَا تُرَاجِعْهُ- وَ إِنْ أَنْعَمَ لَکَ مُنْعِمٌ فَانْطَلِقْ مَعَهُ- مِنْ غَیْرِ أَنْ تُخِیفَهُ أَوْ تُوعِدَهُ- أَوْ تَعْسِفَهُ أَوْ تُرْهِقَهُ فَخُذْ مَا أَعْطَاکَ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّهٍ- فَإِنْ کَانَ لَهُ مَاشِیَهٌ أَوْ إِبِلٌ فَلَا تَدْخُلْهَا إِلَّا بِإِذْنِهِ- فَإِنَّ أَکْثَرَهَا لَهُ- فَإِذَا أَتَیْتَهَا فَلَا تَدْخُلْ عَلَیْهَا دُخُولَ مُتَسَلِّطٍ عَلَیْهِ- وَ لَا عَنِیفٍ بِهِ- وَ لَا تُنَفِّرَنَّ بَهِیمَهً وَ لَا تُفْزِعَنَّهَا- وَ لَا تَسُوءَنَّ صَاحِبَهَا فِیهَا- وَ اصْدَعِ الْمَالَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ- فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ- ثُمَّ اصْدَعِ الْبَاقِیَ صَدْعَیْنِ ثُمَّ خَیِّرْهُ- فَإِذَا اخْتَارَ فَلَا تَعْرِضَنَّ لِمَا اخْتَارَهُ- فَلَا تَزَالُ کَذَلِکَ حَتَّى یَبْقَى مَا فِیهِ- وَفَاءٌ لِحَقِّ اللَّهِ فِی مَالِهِ- فَاقْبِضْ حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ-فَإِنِ اسْتَقَالَکَ فَأَقِلْهُ- ثُمَّ اصْنَعْ مِثْلَ الَّذِی صَنَعْتَ أَوَّلًا- حَتَّى تَأْخُذَ حَقَّ اللَّهِ فِی مَالِهِ- وَ لَا تَأْخُذَنَّ عَوْداً وَ لَا هَرِمَهً وَ لَا مَکْسُورَهً وَ لَا مَهْلُوسَهً وَ لَا ذَاتَ عَوَارٍ- وَ لَا تَأْمَنَنَّ عَلَیْهَا إِلَّا مَنْ تَثِقُ بِدِینِهِ- رَافِقاً بِمَالِ الْمُسْلِمِینَ- حَتَّى یُوَصِّلَهُ إِلَى وَلِیِّهِمْ فَیَقْسِمَهُ بَیْنَهُمْ- وَ لَا تُوَکِّلْ بِهَا إِلَّا نَاصِحاً شَفِیقاً وَ أَمِیناً حَفِیظاً- غَیْرَ مُعْنِفٍ وَ لَا مُجْحِفٍ وَ لَا مُلْغِبٍ وَ لَا مُتْعِبٍ- ثُمَّ احْدُرْ إِلَیْنَا مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ- نُصَیِّرْهُ حَیْثُ أَمَرَ اللَّهُ- فَإِذَا أَخَذَهَا أَمِینُکَ- فَأَوْعِزْ إِلَیْهِ أَلَّا یَحُولَ بَیْنَ نَاقَهٍ وَ بَیْنَ فَصِیلِهَا- وَ لَا یَمْصُرَ لَبَنَهَا فَیَضُرَّ [فَیُضِرَّ] ذَلِکَ بِوَلَدِهَا- وَ لَا یَجْهَدَنَّهَا رُکُوباً- وَ لْیَعْدِلْ بَیْنَ صَوَاحِبَاتِهَا فِی ذَلِکَ وَ بَیْنَهَا- وَ لْیُرَفِّهْ عَلَى اللَّاغِبِ- وَ لْیَسْتَأْنِ بِالنَّقِبِ وَ الظَّالِعِ- وَ لْیُورِدْهَا مَا تَمُرُّ بِهِ مِنَ الْغُدُرِ- وَ لَا یَعْدِلْ بِهَا عَنْ نَبْتِ الْأَرْضِ إِلَى جَوَادِّ الطُّرُقِ- وَ لْیُرَوِّحْهَا فِی السَّاعَاتِ- وَ لْیُمْهِلْهَا عِنْدَ النِّطَافِ وَ الْأَعْشَابِ- حَتَّى تَأْتِیَنَا بِإِذْنِ اللَّهِ بُدَّناً مُنْقِیَاتٍ- غَیْرَ مُتْعَبَاتٍ وَ لَا مَجْهُودَاتٍ- لِنَقْسِمَهَا عَلَى کِتَابِ اللَّهِ وَ سُنَّهِ نَبِیِّهِ ص- فَإِنَّ ذَلِکَ أَعْظَمُ لِأَجْرِکَ- وَ أَقْرَبُ لِرُشْدِکَ إِنْ شَاءَ اللَّه‏

مطابق نامه ۲۵ نسخه صبحی صالح

شرح وترجمه فارسی

(۲۵) از عهدنامه اى از آن حضرت که براى کسانى که به کار گزارى جمع آورى صدقات مى گماردمى نوشت .

ما – سید رضى (ره ) اینجا عباراتى از آن مى آوریم تا معلوم شود که آن حضرت ستون حق را همواره بر پاى مى داشته است .
در این عهدنامه که با عبارت انطلق على تقوى الله وحده لا شریک له (با ترس و پرهیز از خداوند یکتایى که انبازى ندارد حرکت کن ) شروع مى شود، هر چند که هیچ گونه بحث تاریخى مطرح نشده است ، ولى نشان دهنده اعتقاد پاک زمامدار معصوم در مساله مهم اقتصادى است که چگونه در کمال نرمى و مهربانى باید با پرداخت کننده زکات بر خورد کرد و هیچ گونه درشتى و تند خویى و تنگ نظرى انجام نداد.

ضمنا توضیح این نکته هم سود بخش است که پیش از سید رضى و پس از او این عهدنامه در منابع مهم فقهى و تاریخى نقل شده است . به نقل استاد محترم سید عبدالزهراء حسینى خطیب ، ثقه الاسلام کلینى آن را در فروع کافى ، جلد سوم ، صفحه ۵۳۶ در کتاب الزکاه با عنوان ادب کار گزار زکات از بریدن بن معاویه از قول امام صادق علیه السلام نقل مى کند که فرموده است : امیر المومنین علیه السلام کارگزار زکاتى را از کوفه براى جمع آورى زکات به دشتها و صحراهاى اطراف گسیل فرمود و این عهدنامه را براى او مرقوم فرمود.

برید بن معاویه مى گوید: امام صادق علیه السلام گریست و فرمود: اى برید! به خدا سوگند هیچ حرمتى براى خداوند باقى نماند مگر آنکه پس از شهادت على علیه السلام دریده شد و به کتاب خدا و سنت پیامبر در این جهان پس از او عمل نشد و هیچ حدى اجرا نشد و تا امروز به چیزى از حق عمل نشده است .

دیگر از کسانى که پیش سید رضى آن را نقل کرده اند، ابراهیم بن هلال ثقفى در کتاب الغارات است که مجلسى آن را در کتاب الزکاه بحار الانوار و محدث نورى در مستدرک الوسائل ، صفحه ۵۱۶ آورده اند.

همچنین شیخ مفید آن را دو المقنعه صفحه ۵۴۲ و محمد بن ادریس در السرائر صفحه ۱۰۷ نقل کرده اند.
دیگر از راویان این عهد نامه شیخ طوسى (ره ) در تهذیب الاحکام ، جلد ۱، صفحه ۳۸۶ است . این عهدنامه را زمخشرى هم در ربیع الا برار در باب پنجاه و دوم به صورتى که اندکى با نقل سید رضى تفاوت دارد – و لابد دلیل بر آن است که از منبع دیگر غیر از نهج البلاغه نقل مى کند – آورده است .

 جلوه‏ تاریخ‏ درشرح‏ نهج‏ البلاغه ‏ابن‏ ابى‏ الحدید، ج ۶ //ترجمه دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۲۶

نامه ۲۴ شرح ابن ابی الحدید (با ترجمه فارسی کتاب جلوه های تاریخ دکتر دامغانی)

۲۴ و من وصیه له ع بما یعمل فی أمواله- کتبها بعد منصرفه من صفین

هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ- فِی مَالِهِ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ- لِیُولِجَهُ بِهِ الْجَنَّهَ وَ یُعْطِیَهُ بِهِ الْأَمَنَه

مِنْهَا فَإِنَّهُ یَقُومُ بِذَلِکَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ- یَأْکُلُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ- وَ یُنْفِقُ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ- فَإِنْ حَدَثَ بِحَسَنٍ حَدَثٌ وَ حُسَیْنٌ حَیٌّ- قَامَ بِالْأَمْرِ بَعْدَهُ وَ أَصْدَرَهُ مَصْدَرَهُ- وَ إِنَّ لِابْنَیْ فَاطِمَهَ مِنْ صَدَقَهِ عَلِیٍّ مِثْلَ الَّذِی لِبَنِی عَلِیٍّ- وَ إِنِّی إِنَّمَا جَعَلْتُ الْقِیَامَ بِذَلِکَ- إِلَى ابْنَیْ فَاطِمَهَ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ- وَ قُرْبَهً إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص- وَ تَکْرِیماً لِحُرْمَتِهِ وَ تَشْرِیفاً لِوُصْلَتِهِ- وَ یَشْتَرِطُ عَلَى الَّذِی یَجْعَلُهُ إِلَیْهِ- أَنْ یَتْرُکَ الْمَالَ عَلَى أُصُولِهِ- وَ یُنْفِقَ مِنْ ثَمَرِهِ حَیْثُ أُمِرَ بِهِ وَ هُدِیَ لَهُ- وَ أَلَّا یَبِیعَ مِنْ أَوْلَادِ نَخِیلِ هَذِهِ الْقُرَى وَدِیَّهً- حَتَّى تُشْکِلَ أَرْضُهَا غِرَاساً-وَ مَنْ کَانَ مِنْ إِمَائِی اللَّاتِی أَطُوفُ عَلَیْهِنَّ- لَهَا وَلَدٌ أَوْ هِیَ حَامِلٌ- فَتُمْسَکُ عَلَى وَلَدِهَا وَ هِیَ مِنْ حَظِّهِ- فَإِنْ مَاتَ وَلَدُهَا وَ هِیَ حَیَّهٌ فَهِیَ عَتِیقَهٌ- قَدْ أَفْرَجَ عَنْهَا الرِّقُّ وَ حَرَّرَهَا الْعِتْقُ 

ُ قال السید الرضی رحمه الله تعالى- قوله ع فی هذه الوصیه- و ألا یبیع من نخلها ودیه الودیه الفسیله و جمعها ودی. قوله ع حتى تشکل أرضها غراسا- هو من أفصح الکلام- و المراد به أن الأرض یکثر فیها غراس النخل- حتى یراها الناظر على غیر تلک الصفه التی عرفها بها- فیشکل علیه أمرها و یحسبها غیرها

مطابق نامه ۲۴ نسخه صبحی صالح

شرح وترجمه فارسی

(۲۴) از وصیت آن حضرت که با اموال او چه کنند و آن را پس از بازگشت ازصفین مرقوم فرموده است 

در این وصیت که با این عبارت شروع مى شود هذا ما امر به عبدالله على بن ابى طالب امیر المومنین  فى ماله ابتغاء وجه الله لیولجه به الجنه و یعطیه به الامنه (این چیزى است که بنده خدا على بن ابى طالب ، امیر المومنین ، درباره اموال خود دستور مى دهد و براى خشنودى خدا و اینکه او را به بهشت در آورد و امانش دهد.)

ابن ابى الحدید در شرح خطبه ، نخست چنین اظهار داشته است : طرفداران عثمان در این مورد عتاب آغاز کرده و گفته اند ابوبکر مرد و دینار و درهمى باقى نگذارد و حال آنکه على علیه السلام در گذشت و اموال بسیارى از خود به جا گذارد و مقصود ایشان نخلستانها است . در پاسخ آنان گفته مى شود، همگان مى دانند که على علیه السلام با دسترنج خود و به تن خویش در مدینه و ینبع و سویعه آبهاى فراوانى استخراج کرده و به عنوان صدقه جاریه براى مسلمانان وقف فرموده است و در حالى که چیزى از آن در اختیارش باشد نمرده است .

مگر نمى بینى که کتابهاى اخبار و سیره متضمن منازعه زید بن على و عبدالله بن حسن در مورد سرپرستى اوقاف و صدقات على علیه السلام است ، و على علیه السلام هیچ چیزى نه کم و نه بیش براى فرزندانش به ارث نگذاشته است جز بردگان و کنیزکانش و هفتصد درهم از مقررى خود که آن را هم براى خریدن خادمى براى اهل خانه خویش کنار نهاده بود و بهاى آن خادم بیست و هشت دینار بود. به حساب آنکه هر صد درهم چهار دینار باشد و در آن هنگام چنین معامله مى شده است .

وانگهى اگر ابوبکر چیزى میراث ننهاده است ، نه کم و نه بیش ، بدین سبب است که چندان زندگى نکرده است ، اگر او هم بیشتر زنده مى ماند بدون تردید میراث باقى مى نهاد. مگر نمى بینى که عمر براى ام کلثوم چهل هزار درهم مهر قرار داد و به او پرداخت کرد و این بدین سبب است که اینان عمرى درازتر داشتند، بر گروهى از ایشان سودهاى بازرگانى فرو ریخت و گروهى دیگر از صحابه به آبادى زمین و کشاورزى پرداختند و گروهى دیگر از سهم غنایم و منافع عمومى داراى روزى و ثروت فراوان شدند. و امیر المومنین على علیه السلام ثروت بیشترى داشته است از این سبب که به دست خویش کار و کشاورزى و آبیارى و احداث نخلستان مى فرمود و همه این کارها را به نفس شریف خویش انجام مى داد. وانگهى هیچ چیز از آن را نه کم و نه بیشى براى خود و روزگار خود و اعقاب خود نیندوخت و اموالش همه وقف و صدقه بود.

پیامبر صلى الله علیه و آله هم رحلت فرمود، در حالى که داراى زمینهاى زراعتى فراوانى در خیبر و فدک و محل سکونت بنى نضیر بود و داراى نخلستان و آب و زمین بسیار دیگرى در طائف بود که فقط طبق خبر واحدى ، که آن را ابوبکر نقل کرده است ، پس از رحلت آن حضرت صدقه و وقف بر مسلمانان بوده است .

بنابر این اگر بتوان به سبب دارا بودن آب و زمین و نخلستان بر على علیه السلام عیب گرفت ، نسبت به پیامبر صلى الله علیه و آله هم همین سخن را باید گفت و این کفر و الحاد است و اگر فرض شود که پیامبر صلى الله علیه و آله آن را صدقه قرار داده و وقف فرموده است ، همان طور که گفته شد این خبر را کسى جز یک تن از مسلمانان – ابوبکر – روایت نکرده است و حال آنکه در مورد اموال على علیه السلام به روزگار زنده بودنش این موضوع در نظر همه مسلمانان مدینه ثابت شده بود که وقف و صدقه است و در این صورت بر آن حضرت هیچ تهمتى در این باره وارد نیست و او از هر تهمتى به دور است .

ابن ابى الحدید سپس مى گوید: على علیه السلام ولایت و سرپرستى اموال صدقه و وقف خود را به پسر خود حسن علیه السلام واگذار کرده و به او اجازه داده است از در آمد آن به صورت پسندیده ، یعنى دور از اسراف ، بهره مند شود و به میزان نیاز خود همان گونه که کارگزاران زکات از منافع واصل آن بهره مى برد، بهره مند باشد. همان گونه که خداوند متعال در مورد مصرف زکات و صدقات فرموده است و براى کار گزاران آن . 

على علیه السلام سپس فرموده است : اگر حسن مرد و حسین پس از او زنده بود سرپرستى امور صدقات با حسین علیه السلام است و باید آن را در همان مصارفى که حسن علیه السلام صرف مى کرده است صرف کند. على علیه السلام تصریح فرموده است که براى این دو پسرش هم سهم آنان را منافع صدقات همچون فرزندان دیگر محفوظ است . این سخن را از این جهت فرموده است که ممکن است کسى گمان کند آن دو چون سرپرست و ناظر مصرف نافع آن صدقات هستند، از اینکه سهمى چون دیگر فرزندان داشته باشند محروم هستند و باید منافع آن بین دیگر فرزندانى که سرپرستى صدقات را بر عهده ندارند تقسیم شود.

سپس درباره علت اعطاى سرپرستى صدقات به این دو فرموده است که به سبب شرافتى که آن دو از لحاظ نسبت به رسول خدا دارند این کار را انجام داده ام و خواسته ام با قرار دادن این سرپرستى براى دو نوه پیامبر به رسول خدا تقرب جویم و در این سخن رمز و اعتراضى نهفته است نسبت به کسانى که فرماندهى حکومت را از خاندان پیامبر در ربودند آن هم با وجود داشتن کسى که براى حکومت شایسته بوده است .

یعنى سزاوارتر و لایق تر براى مسلمانان این بوده است که پس از رسول خدا به منظور تقرب به پیامبر و گرامى داشتن حرمت و اطاعت او و احترام به منزلت آن حضرت ، حکومت را براى افراد خاندان پیامبر بگذارند و اجازه ندهند که وارثان رسول خدا رعیت باشند و اشخاص دور و کسانى که از شجره و ریشه پیامبر نیستند بر آنان حاکم باشند. مگر نمى بینى اگر سلطان و حاکم مسلمانان از خاندان پیامبر باشد هیبت و حرمت رسالت و نبوت در سینه هاى مردم بزرگتر و بیشتر است و در صورتى که سلطان اعظم مسلمانان از صاحب شریعت داراى نسب دورى باشد در سینه هاى مردم چنان هیبت و جلالى نسبت به مقام پیامبرى احساس نمى شود.

سپس شرط کرده است که کسى که سرپرست این اموال و صدقات است باید درختان را همچنان پا برجا بدارد و از در آمد میوه هاى آن هزینه کند و نباید درختان خرما و دیگر درختان میوه دار را قطع کند که از فروش چوب آن بهره مند گردد و این کار موجب خرابى نخلستان و از بین رفتن ارزش زمین مى گردد. ابن ابى الحدید در ادامه چند نکته فقهى درباره کنیزکان فرزند دار یا حامله را که امیر المومنین در این وصیت خود مورد اشاره قرار داده اند طرح کرده است که خارج از بحث ماست .

جلوه‏ تاریخ‏ درشرح‏ نهج‏ البلاغه ‏ابن‏ ابى‏ الحدید، ج ۶ //ترجمه دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۳۷