نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲۰ صبحی صالح

۲۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ فَمَا یَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۹) و قال علیه السّلام: أقیلوا ذوى المروءات عثراتهم، فما یعثر منهم عاثر إلّا و ید اللَّه بیده [یده بید اللَّه‏] یرفعه.

اللغه

(أقلته) البیع اقاله و هو فسخه-  صحاح-  أقال إقاله اللَّه عثرتک: أنهضک من سقوطک، و منه الاقاله فی البیع-  المنجد.

(المروءه) کمال الرّجولیه-  المنجد-  (العثره) جمع عثرات: السقطه-  المنجد.

الاعراب

عثراتهم مفعول ثان لأقیلوا، عاثر فاعل یعثر و تنکیره لافاده العموم و ید اللَّه بیده، جمله مبتداء و خبر یفسّره قوله: یرفعه.

المعنى

أصحاب المروءه محبوبون عند اللَّه و النّاس لأنّ المروءه خلق حسن و سماح و عفّه و خدمه و إعانه للنّاس.

قیل للأحنف: ما المروءه قال: العفّه و الحرفه، تعفّ عما حرّم اللَّه و تحترف‏ فیما أحلّ اللَّه، و فی حدیث عن رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله: إن کان لک خلق فلک مروءه.

الترجمه

از لغزش مردان بزرگ در گذرید، هر کدام بلغزند خدا دست در دست آنانرا بر فرازد.

چشم از لغزش مردان تو بپوشان که خدا            دست بر دست بر آرد همه را تا به سها

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۹ صبحی صالح

۱۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام )مَنْ جَرَى فِی عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ بِأَجَلِهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۸) و قال علیه السّلام: من جرى فی عنان أمله، عثر بأجله.

اللغه

(الأمل) الرّجاء، أمل یأمل أملا و أمّل تأمیلا: رجاه-  المنجد.

المعنى

فسّر اللّغویّون الأمل بالرّجاء، و لکن الأخبار مملوءه بذمّ الأمل و مدح الرّجاء، فیظهر أنه بینهما فرق بیّن من ناحیه الأخلاق، و قد ذمّ علیه السّلام فی هذه الجمله الأمل مطلقا و لم یقیّده بطول الأمل کما فی بعض الأخبار، فالأمل توقّع ما لا ینبغی و لم یحسن مابه و لم یتهیّأ أسبابه، بخلاف الرّجاء فانه توقّع ما ینبغی‏ و یتیسّر، و شبّه علیه السّلام الأمل بفرس شموس لا بدّ من ضبط عنانه و صدّه عن الجرى إلى حیث یشاء، فمن ألقى عنانه و أرسله و جرى معه فحاله کحال من رکب فرسا شموسا فأرسل عنانه یرکض حیث شاء، فلم یلبث أن یعثر أو یقع فی بئر و یهلک راکبه.

الترجمه

هر که با آرزو همعنان رود، بمرگ و نابودى رسد.

هر که با آرزو رود سرکش            مرگ گویدش اى فلان درکش‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۸ صبحی صالح

۱۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )فِی الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِل‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۷) و قال علیه السّلام فی الّذین اعتزلوا القتال معه: خذلوا الحقّ و لم ینصروا الباطل.

اللغه

(خذله) خذلانا إذا ترک عونه و نصرته قال الاصمعى: إذا تخلّف الظّبى عن القطیع قیل: خذل-  صحاح.

الاعراب

جمله، و لم ینصروا الباطل، فی محلّ الحال من فاعل خذلوا.

المعنى

فی الشرح المعتزلی قد سبق ذکر هؤلاء فیما تقدّم، و هم: عبد اللَّه بن عمر ابن الخطاب، و سعد بن أبی وقّاص، و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل، و اسامه بن زید، و محمّد بن مسلمه، و أنس بن مالک، و جماعه غیرهم، و نقل عن شیخه أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام لما دعاهم إلى القتال معه و اعتذروا بما اعتذروا قال لهم: أ تنکرون هذه البیعه قالوا: لا لکنّا لا نقاتل، فقال: إذا بایعتم فقد قاتلتم قال: فسلموا بذلک من الذمّ لأنّ إمامهم رضی عنهم انتهى.

و غرّ بذلک ابن میثم فقال: و یشبه أن یکون هذا إشاره إلى توسّط درجتهم فی الضّلال، و یجری مجرى العذر لهم-  إلخ.

أقول: هذه الجمله أبلغ تعبیر فی تعییرهم و تقبیحهم و حطّ درجتهم و مرجعها إلى أنّ هؤلاء ممّن لا مبدأ لهم فی الحیاه و لم یوفّقوا لاتّخاذ عقیده یجاهدون لها، فانّ الحیاه المعنویّه للانسان-  عقیده و جهاد-  فمن لا عقیده له بحقّ أو باطل کان مهملا و ملحقا بالکائنات غیر ذات الشعور، فمن اعتقد و جاهد دونه و إن کان خطأ أفضل ممّن لا عقیده له أصلا.

فظهور الفتن و نشوب الحروب بین المسلمین ناش عن اعتزال هؤلاء الخاذلین، حیث إنهم لو نصروا علیّا علیه السّلام یغلب على الباطل فیدمغه و لا یتجرّء أمثال معاویه على القیام فی وجهه و الایذان بحربه، و لو نصروا الباطل ربما صار عذرا لعلیّ علیه السّلام فتخلّى عن تصدّى الزعامه الّتی أکرهوه علیها کما فی أیّام أبی بکر و عمر، فانه لم یتصدّ للزعامه إلّا بعد ضغط شدید من العامّه.

فاعتزال هؤلاء منقصه روحیه و فقدان عقیده و إیمان معنویّه لا عیب فوقه و سبب لبروز الحرب و نشوب القتال بین فئتی الحقّ و الباطل، فاعتقد أنّ تحت هذه الجمله لهیبا حرّاقا فی قلبه اللطیف الربانى وجّهه على هولاء بهذه الجمله الموجزه.

الترجمه

در باره آنان که از جهاد با وى کناره گرفتند فرمود: حق را واگزاردند و بباطل هم یارى ندادند.

نه دنبال حقّ و، نه جویاى باطل            تو انسان نه‏اى، پیکرى هستى از گل‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)خضاب

حکمت ۱۷ صبحی صالح

۱۷-وَ سُئِلَ ( علیه‏ السلام  )عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ ( صلى‏ الله ‏علیه ‏وآله ‏وسلم  )غَیِّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ فَقَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّمَا قَالَ ( صلى‏ الله ‏علیه‏ وآله ‏وسلم  )ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلٌّ فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۶) و سئل علیه السّلام-  عن قول الرّسول صلّى اللَّه علیه و آله: غیّروا الشّیب و لا تشبّهوا بالیهود-  فقال علیه السّلام: إنّما قال صلّى اللَّه علیه و آله ذلک و الدّین قلّ، فأمّا الان و قد اتّسع نطاقه، و ضرب بجرانه، فامرؤ و ما اختار.

اللغه

(الشیب) بیاض الشعر، (القلّ) و القلّه مثل الذّل و الذلّه-  صحاح.

(النطاق) شقّه تلبسها المرأه و تشدّ وسطها ثمّ ترسل الأعلى على الأسفل إلى الرکبه و الأسفل ینجرّ إلى الأرض و (جران) البعیر مقدم عنقه من مذبحه إلى منحره-  صحاح.

الاعراب

الشیب مفعول، و لا تشبّهوا أمر من التشبّه من باب التفعّل، و الدین قلّ جمله مبتداء و خبر فی محلّ الحال، و الان ظرف متعلّق باختار، و جمله و قد اتّسع نطاقه، فی محلّ الحال من الدین، امرؤ، مبتداء نکره لعمومه أى کلّ امرء و لفظه ما، موصوله اختار جمله الصّله و العائد محذوف و هی عطف على امرء، و الخبر محذوف و هو مقرونان أو ما یرادفه کقولهم: کلّ امرء و ضیعته.

المعنى

أمره صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم بتغییر الشیب بالسّواد أو الحناء، ظاهره الوجوب لحکمه ذکره علیه السّلام فقوله: فامرؤ و ما اختار، إعلام لنسخه فانه قد ینسخ السّنه کما ینسخ القرآن، و الظاهر أنه على وجه الاستحباب فقوله: فامرء و ما اختار، ترخیص لترکه فانّ الاستحباب مرکب من الأمر و ترخیص الترک و لا ینافی بقاء الحکم الاستحبابی زوال الحکمه التشریعیّه کما فی وجوب أو استحباب غسل الجمعه المشرّعه لازاله عفونه الابط من الأعراب، و یشمل البریئون منها، فقول ابن میثم فی الشرح: إنّه علیه السّلام جعله من المباح، مورد تأمّل فانّ الأخبار الوارده فی فضل الخضاب و استحبابه مطلقا غیر قابله للردّ و الانکار.

الترجمه

از آن حضرت مقصود از قول رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله را پرسیدند که فرموده «سپیدى موى پیری را بگردانید و خود را مانند یهود نسازید» فرمود: پیغمبر این دستور را فرمود در حالى که مسلمانان اندک و انگشت شمار بودند ولى اکنون که دائره اسلام وسعت یافته و دین پابرجا شده است هر کسى اختیار خود را دارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

 

بازدیدها: ۳۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)قضا و قدر

حکمت ۱۶ صبحی صالح

۱۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ حَتَّى یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۵) و قال علیه السّلام: تذلّ الامور للمقادیر حتّى یکون الحتف فی التّدبیر.

اللغه

(ذلّ) ذلّا و ذلّا البعیر: سهل انقیاده (المقدار) جمع مقادیر (الحتف) جمع حتوف: الموت-  المنجد.

المعنى

الانسان مختار فی أعماله و أفعاله، فصار مکلّفا یثاب و یعاقب، و موظفا یستحسن و یعاتب، و لکن أحاط به امور کثیره لا یقدر على تغییرها و لا یتمکن من تغییر مسیرها، و هو مع ذلک لا یحیط علما و خبرا بما یترتّب على أعماله من نتائج و لا یتیسّر له تدبیر کلّ الحوائج، فربما یهرب من عدوّ و یقع فی الحباله، و ربما یتداوى بدواء فیزیده داء، فهو بماله من القدره و المنعه کالعوبه فی ید المقادیر و کباحث حتفه بظلفه و إن کان حاذقا فی التدبیر.

الترجمه

بشر در برابر قضا و قدر چنان منقاد است، که تدبیر خود انسان باعث مرگ او مى ‏شود.

قضا و قدر بر امورند حاکم
که تدبیر با مرگ گردد ملازم‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۵ صبحی صالح

۱۵-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )مَا کُلُّ مَفْتُونٍ یُعَاتَب‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۴) و قال علیه السّلام: ما کل مفتون یعاتب.

اللغه

(فتن) یفتن فتنه و مفتونا فلانا: أضلّه، و فتنا فلانا عن رأیه: صدّه، فتن فی دینه: مال عنه-  المنجد. (عاتب) عتابا و معاتبه على کذا: لامه-  المنجد.

المعنى

قال فی الشرح: هذه الکلمه قالها علیّ علیه السّلام لسعد بن أبی وقّاص و محمّد بن مسلمه و عبد اللَّه بن عمر لما امتنعوا من الخروج معه لحرب أصحاب الجمل-  إلخ.

أقول: المفتون فی لسان القرآن و مصطلح هذا الزمان هو الّذی مال عن عقیدته و رجع إلى الضلاله و الکفر بعد إیمانه و إسلامه و یقال له: المرتدّ الملّی و حکمه أن یعاتب و یستتاب، فان تاب قبل توبته، و العتاب و الملامه یوجّه إلى من یحتمل أن یؤثّر فیه العتاب و یرجع عن غیّه، و لکن أمثال هؤلاء الأکابر الّذین رجعوا عن ولایته و فتنوا عن نصرته ممن لا یؤثّر فیهم عتاب و لا خطاب، فهو علیه السّلام آیس منهم، و جعلهم ممن ختم اللَّه على سمعه و بصره.

الترجمه

هر گمراهى را، سرزنش براه نیاورد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۴ صبحی صالح

۱۴-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الْأَبْعَد

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۳) و قال علیه السّلام: من ضیّعه الأقرب أتیح له الأبعد.

اللغه

(ضیّع) الشی‏ء: أهمله أهلکه فقده، (تاح) توحا له الشی‏ء: تهیّأ-  المنجد- .

الاعراب

اتیح مبنیّ للمفعول من أتاح یتیح، و الأبعد نائب الفاعل مرفوع.

المعنى

کلّ موجود له أثر و یترتّب علیه غرض فی نظام التکوین، فالموجودات کلّها کلمات اللَّه و لیس فی کلماته کلمه مهمله من الذره إلى الدّره، و کلّ فرد من أفراد الانسان عضو فی عالم الکون و جزء مؤثّر فی الاجتماع البشری أیّا من کان من عامل و زارع و تاجر و عالم و وصیّ و نبیّ، فنظام الخلقه یقتضى ظهور ماله من الأثر بماله من الاستعداد و الثمر، و ینبغی أن یثمر کلّ موجود فی محیط وجوده و کلّ إنسان فی عشیرته و أقربائه، و لکن یشترط أن یکون المحیط مستقبلا لذلک و الأقرباء مستعدّون للاستفاده من هذا الفرد، فان رفضوه و طردوه یهیّأ له مناخا یثمر فیه و یؤثّر أثره.

و فی هذه الجمله إشاره و عتاب إلى قریش فی مکّه حین ضیّعوا النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و طردوه و لم یستفیدوا من مقام نبوّته و لم ینصروه فی بثّ دعوته، فاتیح له من قبائل أوس و الخزرج الأبعداء أن ینصروه و یأزروه حتى بثّ دعوته و استکمل رسالته.

و إلى قریش و أتباعهم فی المدینه حیث رفضوا ولایته و إمامته بعد وفاه النّبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و ترکوه فاتیح له أنصار من الموالى و سائر العرب حتى بثّ دعوته و أظهر إمامته فی الجمل و صفّین، و بثّ تعالیمه العالیه فی الکوفه بین أظهر سائر الملل.

الترجمه

هر که را نزدیکانش بدور اندازند، بیگانگانش سر رسند و بنوازند.

هر که خویشان را ز دست دهند            بر سر دست، دیگران ببرند

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

 

بازدیدها: ۳۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۳ صبحی صالح

۱۳-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّهِ الشُّکْرِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه عشره من حکمه علیه السّلام

(۱۲) و قال علیه السّلام: إذا وصلت إلیکم أطراف النّعم فلا تنفّروا أقصاها بقلّه الشّکر.

اللغه

(الأطراف) جمع طریف و هو المکتسب من المال حدیثا کما فی-  المنجد-  أو جمع طرف و هو الشی‏ء و منتهى کلّ شی‏ء کما فی-  المنجد-  و الأوّل أنسب بالمقام.

(النّعمه) جمع نعم و أنعم الحاله الّتی یستلذّها الانسان، و فلان واسع النعمه أی کثیر المال-  المنجد- .

(نفر) ینفر نفورا الدّابه: جزعت و تباعدت، و نفر ینفر الظّبی: شرد و أبعد-  المنجد- .

المعنى

نال المسلمون فی عصره نعما لم یسبقوها و لم یکونوا یطمعوا فیها من السیاده و العزّه و الأموال الکثیره الّتی مادّتها غنائم الجهاد السریع الناجح و الفتوحات الواسعه التی ارسلت إلى المدینه سیلا من طرائف الغنائم من ناحیه الفارس و الرّوم و قلّما یصل البائس و الفقیر إلى نعمه وافره إلّا بطر و طغى، و البطر و الطغیان کفران النعمه، و قد شاهد علیه السّلام کیف أثّر هذه الوضعیه فی روحیه المسلمین و شرعت تفسدهم و تغررهم حتى کبار الصحابه أمثال طلحه و زبیر و عمرو بن العاص، فخاف علیهم عواقب هذه الغره و الطغیان الموجب للکفران و زوال النعم، فقد کان علیه السّلام یتوقّع للإسلام نفوذا عاما یشمل البشریّه بأجمعها و یجعلها تخضع لحکومه واحده عادله ملؤها الأخلاق الفاضله و التوحید و العدل و السلام و الاسلام، و هی النعمه القصوى الّتی ینظر إلیها بعینه النافذه، و حذر المسلمون من تنفیرها، و لکن هیهات هیهات و یا أسفا أسفا من هذه الخلافات الّتی نفرت هذه النعم و أبعدتها إلى ظهور الحجّه عجّل اللَّه فرجه.

الترجمه

چون نعمتهاى نورستان در رسند، کم سپاسى نکنید تا دنبالهایشان برمند.

سر نعمت چه در آید زدرت
مى‏رسد از پس آن بیشترت‏

ناسپاسى مکن رم ندهش‏
بر رک خویش مزن نیشترت‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۲ صبحی صالح

۱۲-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَیَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

(۱۱) و قال علیه السّلام: أعجز النّاس من عجز عن اکتساب الاخوان، و أعجز منه من ضیّع من ظفر به منهم.

اللغه

(الاخوان) جمع الأخ قال فی «المنجد»: الأخ و الأخّ و الأخو و الأخو… من جمعک و إیّاه صلب أو بطن-  إلى أن قال: و یقال: هؤلاء اخوه فلان، الصاحب و الصدیق و قیل: الأخوان جمع أخ من الصداقه یقال: هؤلاء اخوان الصفا، یستعار لکلّ مشارک لغیره فی القبیله أو فی الدّنیا أو فی الصنعه أو فی معامله أو فی غیر ذلک من المناسبات.

أقول: و ألیق المناسبات فی لسان القرآن و الأخبار المشارکه فی الاسلام کما قال عزّ من قائل: «۱۰۳-  آل عمران-  «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ».

الاعراب

أعجز مضافا مبتدأ، و جمله من عجز-  إلخ-  موصوله خبره، و الرابط العموم المستفاد من الموصول.

المعنى

یشیر الحدیث إلى أنّ الانسان کما یتوجّه إلى المال و یصرف عمره فی تحصیله فلا بدّ من توجّهه إلى أمر آخر و هو صرف الوقت فی تحصیل الأخوان و الأصدقاء و کما أنّ الوصول إلى الأموال عاده لا یکون على وجه الصدفه و الاختیار و لا یعتمد الناس فی تحصیل المال علیها، کذلک الأصدقاء و الأخوان لا یجتمعون حول الانسان على وجه التصادف، فلا بدّ من صرف الهمّه و بذل الثروه فی تحصیلهم فانه أهون من تحصیل الأموال، حیث إنّ حسن المعاشره و بذل المعاونه مما یکتسب به الأصدقاء و لا مؤنه فیه، و ربما یحصل الصدیق بمسابقه السلام و التحیه و بالزیاره و العیاده و سائر الروابط الحسنه الاجتماعیّه المعموله بین الناس، فمن ترک کلّ ذلک فی سبیل تحصیل الأصدقاء و الأخوان فهو من أعجز النّاس، و کما أنّ المال بعد تحصیله محتاج إلى الحفظ و التنمیه حتى یبقى، کذلک الصداقه و الاخوه تحتاج إلى التودّد و حفظ الروابط حتى تبقى، فمن اکتسب صدیقا ثمّ ترکه و ضیّعه کان أعجز من الأعجز.

الترجمه

ناتوانتر مردم آنکه برادران بدست نیارد، و ناتوانتر از وى آنکه برادران را از خود براند.

ناتوانتر ز جمله مردم
آنکه تحصیل دوست نتواند

ناتوانتر از او کسى که ز دوست‏
رشته دوستى ببرّاند

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۱ صبحی صالح

۱۱-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَهِ عَلَیْهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

(۱۰) و قال علیه السّلام: إذا قدرت على عدوّک فاجعل العفو عنه شکرا للقدره علیه.

اللغه

(قدر) قدرا… على الشی‏ء: قوی علیه (العداوه) الخصومه و المباعده و العدوّ جمع الأعداء.

المعنى

القدره من أفضل النعم و أمجد الکرم الّذی منّ اللَّه به على الکائنات، فالقدره هی النشاط و الحرکه التی بها یستکمل کلّ موجود سیره و یصعد على درجات الکمال، و بها تتصوّر الماده على أنواع شتّى الکائنات، فالقدره حرکه فی ذاتها و دفاع عن مضاداتها و کلّ عائق عن الحرکه عدوّ لدود لا بدّ من دفعه و المضیّ فی سبیل الرقى و الکمال.

و أفضل الدفاع عن العدوّ تسخیره و تحویله إلى رفیق مساعد کما یشاهد فی استکمال القوى الحیویّه فانها تعمل فی مضاداتها و تجعل منها آلاتها و معدّاتها فاذا ظهر تجاه الانسان عدوّ یضادّه و یعانده و أنعم اللَّه على عبده بالقدره على عدوّه فلیحذر سلّ سیف الانتقام، بل یعفو عنه شکرا على هذه النعمه، و یجعله بمنّه من أصدقائه و معاونیه، فالشکر من موجبات مزید النعم و وفور الکرم، و العفو عن المسی‏ء یوجب ذلک بتحوّل العدوّ صدیقا، و السّاخط محبّا رفیقا.

و سیر الأنبیاء و الأکابر ملی‏ء بالعفو عند القدره کیف و العفو من صفات اللَّه تعالى أقدر القادرین، و القاهر فوق المذنبین کلّ حین.

و نقل فی السیر انه لما دخل کورش الأکبر معبد بابل کمن له ارتب على شجره فی طریقه لیرمیه بسهم قاتل، و لما رمى بسهمه کبا فرس کورش و هبط إلى الأرض فأخطأ السهم فأخذ ارتب و مثّل بین یدی کورش و لا یظنّ أحد أنه ینجو من القتل و لا طمع هو فیه، و لکن کورش عفا عنه فصار من أخلص أصدقائه و أوفى خدمه و جنده، و حضر معه کافه المعارک حتى إذا اصیب کورش بجرح و مات قتل ارتب نفسه فوق جنازته، و لم یحبّ الحیاه دونه بعده، و هذا من أغرب آثار العفو عن العدوّ المذنب بعد القدره علیه.

الترجمه

چون دشمنت در چنبر افتد، با گذشت از او شکر این نعمت أدا کن.

چه قدرت بدشمن تو را داده شد
به بخشش تو را شکرش آماده شد

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱۰ صبحی صالح

۱۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَهً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُم‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

(۹) و قال علیه السّلام: خالطوا النّاس مخالطه إن متّم معها بکوا علیکم، و إن عشتم حنّوا إلیکم.

اللغه

(خالطه) مخالطه و خلاطا: عاشره (حنّ) حنینا إلیه: اشتاق-  المنجد.

المعنى

هذا بیان جامع لأدب المعاشره و الخلطه مع الناس، و المقصود أن تکون المخالطه ودّیّه و على قصد الاعانه للناس و جلب قلوبهم و التفانی فی مصالحهم بحیث یحسّوا من فقده فقد محبّ و معین فیبکوا من فقده و فراقه، و إذا کان حیّا یشتاقون إلى لقائه.

الترجمه

با مردم چنان دوستانه معاشرت کنید که اگر مردید بر شما بگریند، و اگر زنده باشید بملاقاتتان مشتاق باشند

بمردم درآمیز با مهر و یارى
که بر مرده ‏ات گریه آرند و زاری‏

و گر زنده مانی چه پروانه گردت‏
برآیند و سوزند از شرمساری‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۹ صبحی صالح

۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَى أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ

شرح میر حبیب الله خوئی

الثامنه من حکمه علیه السّلام

(۸) و قال علیه السّلام: إذا أقبلت الدّنیا على أحد أعارته محاسن غیره، و إذا أدبرت عنه سلبته محاسن نفسه. نظم نعمت خان عالی أحد أبطال الحکمه و الشعر من أهالى ایران فى الهند فی مثنویه قصّه فی معارضه الحظّ و العقل أیهما أنفع للإنسان، فقال الحظّ للعقل: نجرّب ذلک نختار أسوء النّاس حالا فاقارنه و اؤیّده و تفارقه مرّه، و تقارنه و تؤیّده و افارقه مرّه اخرى لیتبیّن الحقّ.

فوجدا یتیما عاریا بلا مال و لا مأوى یعمل لأحد الزارعین مشغول بحرس الأرض‏ مع الثیران فقال الحظّ: أنا له الان فلا تقربه، فأقبل علیه و صادف محراسه ثقبه کنز مملوء من الجواهرات الکریمه فاستخرجها و لا یعقل ما یعمل معها، فألقى مقدارا منها فی معلف الثیران، و صنع منها قلائد و علّقها على عنقها و أذنابها و قرونها، فشرعت تتلالا فى الصحراء کأنها کوکب درّی، و خرج ملک البلاد للصید و مرّ على هذه الناحیه فاستجلبه بهاء هذه الجواهر و تلالؤها، فعکف عنانه نحوها فرأى الیتیم وراء الثیران و أعجب به حسنا و کیاسه و قال لأصحابه: ما رأیت غلاما أحسن و لا أکیس منه قط، فاحملوه مع هذه الجواهر إلى القصر الملوکی، فحملوه و صار الملک لا یفکّر إلّا فیه فوقع فی روعه أنه لا ولد له یرث ملکه و یحفظه و إنما له بنت واحده فقال: ازوّجه بنتی و أجعله وارث ملکی فلا أجد ألیق منه، فزوّجه بنته و أقام الحفلات و المادب و صار یفتخر به عند الأباعد و الأقارب حتّى زفّ مع بنت الملک و نام معها فی فراشها.

فقال الحظّ للعقل: هذا عملی رفعت یتیما عاریا من وراء الثور إلى فراش بنت الملک و الان افارقه و اسلّمه إلیک بما لک من التدبیر و الازدهار.

فلمّا فارق حظّه و رجع الیه عقله ذهب النوم من رأسه و جعل یفکّر فی عاقبه أمره فقال لنفسه: أنت ما تعلم فلو سألک الملک بالبارحه عن أبیک و اسرتک ما تقول له، و لو علم بلؤم نسبک و حسبک لقتلک فی الساعه، فمن حکم العقل الهرب من هذا الضرر المهلک و دبّر العلاج فی الهرب عاریا فی ظلمه هذه اللیله، فخلع لباسه الملوکى و ألقى بنفسه من جدار القصر و راح یهرول فى البادیه هاربا، فتوجّه الحظّ إلى العقل و قال: هذا من عملک.

و قد سمع فی حدیث أنه علیه السّلام یدعو بهذا الدّعاء: اللّهمّ ارزقنی حظّا یخدمنی به ذوو العقول، و لا ترزقنی عقلا أخدم به ذوى الحظوظ.

الترجمه

چون دنیا بکسی رو آرد خوبیهاى دیگران را بوی بخشد، و چون بکسى پشت دهد زیباییهاى او را بغارت برد.

چون دنیا رو کند با کس دهد خوبیش از هر کس
چه برگردد برد زیبائى و سازد ورا چون خس‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۸ صبحی صالح

۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ وَ یَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْم‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه من حکمه علیه السّلام

(۷) و قال علیه السّلام: اعجبوا لهذا الإنسان ینظر بشحم، و یتکلّم بلحم و یسمع بعظم، و یتنفّس فی خرم (من خرم).

اللغه

(عجب) عجبا من الأمر أخذه العجب منه-  إلى أن قال: العجب جمع إعجاب انفعال نفسانی یعترى الانسان عند استعظامه أو استظرافه أو إنکاره ما یرد علیه-  المنجد.

(الشحم) القطعه منه شحمه جمع شحوم ما ابیضّ و خفّ من لحم الحیوان کالذی یغشى الکرش و الأمعاء و نحوهما-  المنجد.

(الخرم) جمع خروم أنف الجبل-  المنجد و الصّحاح.

المعنى

من العلوم الهامّه للبشر و خصوصا فی هذه القرون المعاصره علم فوائد الأعضاء، و البحث عن حقائق الحواسّ و مالها من خواصّ، و لم یکن تلک العلوم معروفه فی عصره علیه السّلام و سیّما للعرب العوام، و قد استلفت علیه السّلام نظر أبناء الاسلام إلى هذین العلمین باستفزاز العجب الّذی منشأه، کما ذکره-  المنجد- : انفعال النفس عن استعظام الأمر أو استظرافه.

و هذه الحواس و الخصائص الإنسانیّه عظیمه و ظریفه جدّا إلى غیر النهایه و لکن لا یتوجّه إلى دقائقها أفکار اولئک الأعراب فی هذا العصر، و لا یستعدّون لدرک ما أودع فی هذه الحواسّ من دقائق الصنع و لطائف الخلقه الّتی ما زالت العلماء و البحاثه یتدارسونها و یبحثون عنها طیله القرون الماضیه و الحاضره و یعترفون بعدم الوصول إلى غورها.

فمسأله الابصار من مسائل الحکمه الطبیعه من عهد فلاسفه یونان، و توجّه العلماء إلیها إلى الان، و اکتشفوا الطبقات السبعه للعین و ما فیها من المواد و النسوج و الأورده و الجلود، و لکن یتحیّرون فی کیفیّه إدراک النّفس للصوره المنطبقه فی عدسه العین.

کما أنّ تأثّر عضلات اللّسان من إراده المتکلّم بسهوله و مران لا یتوجّه إلیه المتکلّم سرّ لم ینکشف للعلماء الباحثین.

و هکذا نقل أثر الارتجاجات القارعه على الصماخ فى النّفس الانسانیّه أمر مجهول للعلماء الباحثین.

و هذا الثقب الخیشومی الذى وسیله لدخول الهواء دائما إلى الرّیه من عجائب صنع اللَّه.

و قد استلفت علیّ علیه السّلام نظر مستمعیه إلى ظاهره هذه الحواسّ و الخواصّ و اختلاف مناحیها و آلاتها المودعه فیها، فالنظر بظاهره ینبعث من الشحم المودع فی العین، و التکلّم یخرج من اللسان و الشفتین، و السمع یقع من عظمى الصماخین کما أنّ التنفس یتحقّق من ثقب الأنف الذى هو داخل الخرم.

و من ناحیه اخرى ینبّه الانسان على ضعفه فى اصول حیاته لینزله من مرکب غروره و هناته، و یشیر إلى أنّ أعظم أرکان وجوده قائم على امور خفیفه و مبان ضعیفه فمبدأ نظره الذى هو نور وجوده و ضیاء دیجوره الّذی لو سلب عنه اظلمت علیه الدّنیا و ما فیها، قطعه صغیره من الشحم الّذی لو عرض على أحد لا یشتریه بفلس و کلامه الّذی هو قوام انسانیّته و مبدأ فخره على سائر أبناء جلدته الحیوانیّه قائم على قطعه صغیره من اللّحم الّذى لو بقى یوما لتعفّن و فسد، و یتنفّر عنه کلّ أحد.

و سمعه الّذی یربطه بکلّ العالم و ینشد له بما شاء و یترنّم قائم على قطعه من العظم الفاقد للقیمه و البائد عند شروق الشمس و نفوذ البرد یوما بعد أمس.

و تنفّسه الذى به یحیی کلّ آن یخرج من خرم بلا بنیان.

الترجمه

در شگفت باشید از این بشر که بقطعه پیهى بینا است، و بپاره گوشتى سخنور و بتیکه استخوانى شنوا، و از سوراخ بینى دم بر آرد.

شگفت آرید بر انسان که از پیهى بود بینا
سخن گوید بلحمى، بشنود با استخوانی نغمه دنیا

بر آرد دم زیک سوراخ مبهم بر سر بینى‏
که گر بندد برآید جان شیرینش ز سر تا پا

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۲-۳-۴-۵-۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۲-۳-۴-۵-۶ صبحی صالح

۲-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ

وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ

وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ

۳-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )الْبُخْلُ عَارٌ

وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَهٌ

وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ

وَ الْمُقِلُّ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ

۴-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )الْعَجْزُ آفَهٌ

وَ الصَّبْرُ شَجَاعَهٌ

وَ الزُّهْدُ ثَرْوَهٌ

وَ الْوَرَعُ جُنَّهٌ

وَ نِعْمَ الْقَرِینُ الرِّضَى

۵-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )الْعِلْمُ وِرَاثَهٌ کَرِیمَهٌ

وَ الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَهٌ

وَ الْفِکْرُ مِرْآهٌ صَافِیَهٌ

۶-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ

وَ الْبَشَاشَهُ حِبَالَهُ الْمَوَدَّهِ

وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ‏

وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَهِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى أَیْضاً

الْمَسْأَلَهُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ

وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثُرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الى السادسه من حکمه و آدابه و هى فى مکارم الاخلاق

(۲) و قال علیه السّلام: أزرى بنفسه من استشعر الطّمع، و رضى بالذّلّ من کشف ضرّه (عن ضرّه-  خ)، و هانت علیه نفسه من أمّر علیها لسانه.

(۳) و قال علیه السّلام: البخل عار، و الجبن منقصه، و الفقر یخرس الفطن عن حجّته، و المقلّ غریب فی بلدته، و العجز آفه، و الصّبر شجاعه، و الزّهد ثروه، و الورع جنّه.

(۴) و قال علیه السّلام: نعم القرین الرّضا، و العلم وراثه کریمه و الاداب حلل مجدّده، و الفکر مرآه صافیه.

(۵) و قال علیه السّلام: صدر العاقل صندوق سرّه، و البشاشه حباله المودّه، و الاحتمال قبر العیوب.

(و روى أنّه علیه السّلام قال فی العباره عن هذا المعنى أیضا:) المسالمه خباء العیوب.

(۶) و قال علیه السّلام: من رضى عن نفسه کثر السّاخط علیه، و الصّدقه دواء منجح، و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم.

اللغه

فی الصحاح یقال (أزریت به) إذا قصرت به و أزریته أی حقّرته و (استشعر) فلان خوفا أی أضمره (طمع) فیه طمعا و طماعه و طماعیه مخفّف فهو طمع (الضرّ) بالضمّ الهزال و سوء الحال و (الخرس) بالتحریک مصدر الأخرس و قد خرس و أخرسه اللَّه و (المقلّ) الفقیر الّذی لا مال له (الحباله) الّتی یصاد بها.

الاعراب

أزرى بنفسه، الباء للتعدیه بتضمین أزرى معنى قصر کما فسّره فی الصّحاح.

المعنى

(الطمع) توقّع ما لا یستحقّ أو ما لیس بحقّ، فقد یکون مباحا کطمع الجائزه من الأمراء و الهبه من الأغنیاء، و قد یکون أمرا محرّما کالطمع فیما لا یحلّ له من مال أو جمال، و هو مذموم و ممنوع أخلاقا و هو من الصّفات العامّه قلّما یخلو عنه إنسان إلّا من ارتاض نفسه و أزال أصل هذه الصّفه الذمیمه عن نفسه، فانه من لهبات الشهوه الکامنه فی الطبائع الإنسانیّه.

و قد اشتهر أشعب أحد التابعین بهذه الصفه و نسب إلیه مطامع عجیبه إلى حدّ السخف و السفه.

فمنها: أنّه اجتمع علیه الصّبیان یؤذونه فأراد تفریقهم و طردهم، فأشار إلیهم إلى بیت أنه یقسم فیه الحلوى، فشرعوا یرکضون نحوه، و رکض معهم فقیل له فی ذلک فأجاب أنه ربّما یکون صادقا.

و منها: أنّه إذا مشى تحت السّماء یبسط طرف ردائه، فسئل عن ذلک فقال: عسى أن یبیض طائر فی الهواء فیقع بیضته فی طرفی.

فالطمع بما فی أیدی النّاس یستلزم الخضوع لهم و یجرّ الهوان و سقوط المنزله عندهم و عند اللَّه، و قد ورد فی ذمّ الطمع أخبار و أحادیث کثیره.

ورد فی الشرح المعتزلی: «و فی الحدیث المرفوع أنّ الصفا الزلزال الّذی لا تثبت علیه أقدام العلماء الطمع» و قد اشتهر أنّه عزّ من قنع و ذلّ من طمع‏ و فی الکافی عن أبی جعفر علیه السّلام: بئس العبد عبد له طمع یقوده، و بئس العبد عبد له رغبه تذلّه (کشف الضرّ) للنّاس شکوى من اللَّه إلى عباده و هو خلاف رسم العبودیه و هتک ستر الرّبوبیّه، و قد ورد فیه ذمّ کثیر.

سمع الأحنف رجلا یقول: لم أنم اللیله من وجع ضرسی، فجعل یکثر فقال: یا هذا لم تکثر فو اللَّه ذهبت عینی منذ ثلاث سنین فما شکوت ذلک إلى أحد و لا أعلمت بها أحدا، و هو مع ذلک یوجب تنفیر النّاس و مذلّه عندهم.

و أمّا حفظ اللّسان و التسلّط علیه فممّا حثّ علیه فی غیر واحد من الأخبار و کان یقال: ربّ کلمه سفکت دما و أورثت ندما، و فی الحدیث أنّ لسان ابن آدم یشرف صبیحه کلّ یوم على أعضائه و یقول لهم: کیف أنتم فقالوا: بخیر إن ترکتنا و فی شرح ابن میثم:

احفظ لسانک أیّها الانسان
لا یلدغنّک إنّه ثعبان‏

کم فی المقابر من قتیل لسانه‏
کانت تهاب لقاءه الأقران‏

(و البخل) حبس ما یقدر على إنفاقه من مال أو معاونه بید و لسان، فقد یصل إلى حدّ منع أداء الحقوق الواجبه کمنع النفقه على الأهل و الأقرباء الواجبه النفقه، أو منع حق الزکاه للفقراء و سائر مصارفه، أو الخمس عن أربابه فیوجب العقاب و المؤاخذه، و قد یکون سببا لمنع ذوی الحقوق العامّه فیبلغ إلى حدّ الوبال و النکال، و فی الحدیث أنّه لا یؤمن باللّه و الیوم الاخر من بات شبعانا و جاره جائع، فلذا قال علیه السّلام: انّه (عار).

(و الجبن منقصه) لمضادّته مع الشجاعه الّتی هی رکن من أرکان الإیمان و حلیه لنفس الانسان، فالجبون لا یقوم بالدّفاع عن عرضه و دینه، و یخاف فی کلّ موطن على نفسه.

(و أمّا الفقر) قد ورد فیه الأخبار و کلمات الأخیار بالمدح تاره و الذّمّ اخرى، فقد ورد فی الکافی فی باب الکفر و الایمان «ج ۳ ص ۴۵۲» من المطبوع مع الشرح و الترجمه الفارسیه بطهران عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن النّوفلی، عن‏ السّکونی، عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله: کاد الفقر أن یکون کفرا، و کاد الحسد أن یغلب القدر.

و قد وصف علیّ علیه السّلام الفقر فی هذه العباره بطبعه المؤثر فی الفقیر بالنظر إلى الاجتماع، فانّ النّاس عبید الدینار و لا ینظرون إلى الفقیر إلّا بعین الاحتقار و لا یتوجّهون إلى کلامه و حجته و إن کان حقّا و یؤثّر هذا الأمر فی الفقیر فلا نشاط له فی إظهار حجّته عند المخاصمه حتّى کأنّه أخرس، و نعم ما قیل:

فصاحه سحبان و خطّ ابن مقله
و حکمه لقمان و زهد ابن أدهم‏

لو اجتمعت فی المرء و المرء مفلس‏
فلیس له قدر بمقدار درهم‏

و قد بیّن علیه السّلام سوء أثر الفقر بأبلغ بیان فی الفقره التالیه و هی قوله علیه السّلام: (و المقلّ غریب فی بلدته) و إن یمکن التفریق بین الفقیر و المقلّ حیث إنّ الفقیر من أظهر حاجته للنّاس، و المقلّ ربّما یظهر الغناء و الاستغناء و لکنّ النّاس لا یفرّقون بینهما، فانّهم غالبا کالذباب یدورون حول الحلوى، فإذا کان الانسان مقلّا لا یقدر على جلبهم ببذل المال یعرضون عنه و لا یتقرّبون إلیه و لا یسألون عن حاله و لا یتوجّهون إلیه، و بهذا النّظر یصیر غریبا و إن کان فی بلدته و بین عشیرته، فانّ الغریب من لا یتوجّه إلیه و لا یسأل عن حاله، و نعم ما قال:

لا تظن أنّ الغریب هو النائی
و لکن الغریب المقلّ‏

و تلحق الفقره التالیه و هو قوله علیه السّلام (و العجز آفه) بهاتین الفقرتین فانّ العجز فی الانسان نوع من الفقر و الاقلال لأنّه عوز ما یحتاج إلیه فی العمل و إنفاد الامور الدّنیویّه أو الدّینیه، فکما أنّ الفقر و عدم المال نوع من العجز حیث إنّ الفقیر لا یقدر على إنفاد الأمر المحتاجه إلى بذل المال، فهو عاجز عن کثیر من الأعمال أىّ عاجز، فکذا العاجز الجسمی مثل الأعمى و الزمنى و الأشل، و العاجز النّفسانی کالسفیه و الکسلان لا یقدر على کثیر من الأعمال، فهو کمن عراه مرض أو عاهه منعته عن العمل.

(الشجاعه) هی المقاومه تجاه العدوّ المهاجم و دفع هجومه بما تیسّر، أوالهجوم على العدوّ اللّدود لدفعه، و کلّما لا یلائم عدوّ کالبلاء و هجران الأصدقاء و مفارقه الأقرباء و ترک التمتّع بما اشتهاه الانسان (و الصبر) هو المقاومه تجاه عدوّ المکاره و البلایا، فحقیقه الشجاعه هو الصّبر، و هو من الصفات الممدوحه الّتی ورد فی الحثّ علیها آیات الکتاب و مستفیض السنّه بغیر حساب.

(و الثروه) المال و المتاع المصروفان فی إنجاز الحوائج، و الزاهد هو الّذی ترک الحوائج العادیه و رغب عنها و کرهها، فیتحصّل بالزهد للزاهد ما یحصّله غیره بصرف الثروه مضافا إلى أنّ الزاهد فی راحه عن تحصیل الحاجه و عواقبها، فمن صرف الدّینار و الدرهم فی تحصیل غذاء لذیذ تعب نفسه بتحصیله و تحمّل ألم ما یعقبه من البطنه و الکسل و الدّفع، و ربّما بعض الأمراض، و لکن الزاهد فی راحه عن ذلک کلّه، فالزهد ثروه بلا تعب.

(و الورع) هو التحرّز عما یضرّ عاجلا أو آجلا فهو (جنّه) دون أیّ بلیه و عاهه فی الدّنیا، و دون أیّ عذاب و عقوبه فی الاخره.

(و الرّضا) هو حسن الاستقبال عمّا یعرض للانسان فی کلّ حال من حیث لا یقدر على تغییره بتدبیره، فمن تلبّس بالرّضا تجاه ما قدر و قضى فقد قرن بما حسن حاله فی کلّ حین، و جعل لنفسه من نفسه رفیقا یفیض السرور فی قلبه.

(و العلم) فطری و هو موهبه إلهیّه الهم على قلب العالم بعنایه اللَّه، أو اکتسابی اوحى إلیه بعد تحصیل مقدّماته المفضیه إلیه، و التعبیر عنه بأنّه (وراثه) تشیر إلى أنّ العلم و هو النور الساطع من باطن العالم ینکشف به الأشیاء المجهوله لدیه، موهبه من اللَّه و إن تکلّف تحصیل مقدّماته فی العلوم الاکتسابیّه، فهو کالرزق للأبدان بذله اللَّه لکلّ من یستحقّه مؤمنا کان أو غیره، إلّا ما کان من العلوم الإلهیّه و المعارف القدسیّه الّتی تختصّ بالمؤمن و من یرد اللَّه أن یهدیه.

و الإرث ما یتحصّل للوارث بلا عوض، و بهذا الاعتبار عبّر عنه بالوراثه و لیس المقصود أنّ العلم میراث من العلماء و الأساتذه، کما فی الشرحین لابن میثم و ابن أبی الحدید، فانّ العلم أعمّ، و المقصود أتمّ.

(و الاداب حلل مجدّده) الأدب لفظه یشعر بالنظم و الترتیب، و منه مأدبه لسفره الغذاء، لأنّه یراعى فیه النظم و الأدب رعایه القوانین المقرّره فی الشرع و تنظیم الوظائف الدّینیّه و رعایه القوانین المقرّره فی المعاشره و المعامله مع الناس فرعایه الأدب التحلّی بأعمال و أقوال تجاه الخالق أو الخلق.

و حیث إنّ الانسان دائما مسئول من فعله و قوله أمام الخالق و المخلوق و لا بدّ له من رعایه وظائفه حینا بعد حین فکأنه برعایه الاداب یجدّد حلیه جماله المعنوی، و یلبس حللا و یبدلها باخرى، و هذا من أحسن التعبیرات و الاستعارات.

و قد ذکر صاحب الشرح فی ذیل هذه الجمله قصّه لنا علیها نکته و تعلیق نذکرها بنصّها ثمّ نردفها بهذه النکته و نعلّق علیها و هذا نصّها (فی ص ۹۶ ج ۱۸ ط مصر-  عیسى البابی الحلبی). و أنشد منشد بحضره الواثق هارون بن المعتصم:

أ ظلوم أنّ مصابکم رجلا
أهدى السلام تحیّه ظلم‏

فقال شخص: رجل هو خبر «انّ» و وافقه على ذلک قوم و خالفه آخرون فقال الواثق: من بقی من علماء النحویّین قالوا: أبو عثمان المازنی بالبصره فأمر باشخاصه إلى سرّ من رأى بعد ازاحه علّته، قال أبو عثمان: فاشخصت، فلمّا ادخلت علیه قال: ممّن الرّجل قلت: من مازن، قال: من مازن تمیم، أم من مازن ربیعه، أم من مازن قیس، أم مازن الیمن قلت: من مازن ربیعه، قال: باسمک-  بالباء-  یرید «ما اسمک» لأنّ لغه مازن ربیعه هکذا یبدلون المیم باء و الباء میما، فقلت: مکر أی «بکر» فضحک و قال: اجلس و اطمئنّ، فجلست فسألنی عن البیت فأنشدته منصوبا، فقال: فأین خبر «انّ» فقلت «ظلم» قال: کیف هذا قلت: یا أمیر المؤمنین، ألا ترى أنّ البیت إن لم یجعل «ظلم» خبر «انّ» یکون مقطوع المعنى معدوم الفائده، فلما کرّرت القول علیه فهم، و قال: قبح اللَّه من لا أدب له ثمّ قال: ألک ولد قلت: بنیّه، قال: فما قالت لک حین ودّعتها قلت: ما قالت بنت الأعشى:

تقول ابنتی حین جدّ الرحیل
أرانا سواء و من قد یتم‏

أبانا فلا رمت من عندنا
فانا بخیر إذا لم ترم‏

أبانا إذا اضمرتک البلاد
نخفى و تقطع منا الرّحم‏

قال: فما قلت لها قال: قلت: أنشدتها بیت جریر:

ثقی باللّه لیس له شریک
و من عند الخلیفه بالنّجاح‏

فقال: ثق بالنجاح إن شاء اللَّه تعالى ثمّ أمر لی بألف دینار و کسوه، و ردّنی إلى البصره انتهى.

أقول: فیها نکتتان:

۱-  صاحب الشرح حمل لفظه الاداب الوارده فی کلام مولانا علیه السّلام على المعنى الاصطلاحی المحدث، و هو علم العربیه و ما یلحق بها و ما یسمّونه بعلوم الأدب، و الأدبیّات، و مفهوم العلوم الأدبیّه لیس بواضح من وجهین: الأوّل: ما هی العلوم الأدبیّه الثانی: لما ذا سمّیت تلک العلوم بالأدبیّه و أدبیّات أمّا جواب السؤال الأوّل فلیس بمحرّر من حیث إنّ علم اللّغه و الصرف و النحو و البلاغه و الشعر أدبیّات و لکن هل تشتمل اللفظه علم التاریخ و المنطق و نوضح أوّلا جواب السؤال الثانی فنقول: إنّ لفظه أدب کما ذکر یشعر بالنظم و الترتیب، و علوم اللغه و الصرف و النحو ینظّم الکلام فیقال لها: علوم الأدب أو الأدب العربی قال فی «المنجد» آدب إیدابا السلطان البلاد ملأها قسطا و عدلا-  و العدل هو استقرار النظم الاجتماعی الصّحیح-  إلى أن قال: الاداب تطلق على العلوم و المعارف عموما، أو على المستظرف منها فقط و یطلقونها على ما یلیق بالشی‏ء أو الشخص فیقال: آداب الدرس و آداب القاضی-  إلخ، و علم الأدب هو علم یحترز به عن الخلل فی کلام العرب لفظا و کتابه انتهى.

و على کلّ حال حمل لفظه الاداب فی کلام مولانا علیه السّلام على هذا الاصطلاح، کما یشعر به کلام الشارح المعتزلی بعید جدّا، فانّ هذا الاصطلاح غیر موجود فی هذا العصر و لیس بمقصود فی المقام، کما أوضحناه.

۲-  یظهر من هذه القصّه انحطاط بلاط الخلافه فی العلم و الأدب إلى حیث لا یفهم المعتصم هذا البیت العربی الصریح حتّى فهمه المازنی و أوضح له المراد مع أنّه قریب العصر بالمأمون العبّاسی الشهیر بالفضل و التوجّه إلى أهله.

و أما تعلیقنا على هذه القصّه فقد نفلت نظر القرّاء الکرام إلى وضع هذه الشخصیّه الفذّه و هو أبو عثمان المازنی أحد أعیان العلوم الأدبیه و واضع علم الصرف و قد کان من أعیان الشّیعه الإمامیّه فی عصره الرّهیب.

قال فی تنقیح المقال ج ۱ ص ۱۸۰: بکر بن محمّد بن حبیب بن بقیه أبو عثمان المازنی-  إلى أن قال: قال النجاشی: بکر بن محمّد بن حبیب بن بقیه أبو عثمان المازنی مازن بنی شیبان کان سیّد أهل العلم بالنحو و الغریب و اللغه بالبصره و مقدّمته مشهوره بذلک-  إلى أن قال: و لا إشکال فی کون الرّجل إمامیّا، و قد سمع من النجاشی أنّه من علماء الامامیّه إلخ.

أقول: و یشعر بعض مضامین القصّه المنقوله أنّه من الامامیّه حیث إنّ دعوته إلى سرّ من رأى بأمر الخلیفه کانت رهیبه و معرض خطر، و بهذه المناسبه سأله المعتصم عن أولاده و عمّا قالت له ابنته حین سفره و أعطاه الأمان بقوله: اجلس، و اطمئنّ، فیظهر منها أنّه کان معروفا بالتشیّع و مبتلى بالضغط و ضیق المعاش، فطمع فیه ذمّی و أعطاه مائتی دینار لیعلّمه کتاب سیبویه، و کما نقل عن المبرّد امتنع عن ذلک بأنّ فی الکتاب ثلاثمائه و کذا و کذا آیه من کتاب اللَّه عزّ و جلّ، و لست أرى أن امکّن ذمّیا منها، غیره و حمیّه للإسلام، و یکشف ذلک عن غایه ورعه و تقواه.

و ذکر العلّامه الأوحد الاقا رضا الاصبهانی قدّس سرّه أحد أساتیدی و شیخ إجازتی أنّ حفظ حرمه کتاب اللَّه صار سببا لحدوث المناقشه بحضره المعتصم و أدّى إلى إحضاره و إکرامه و بذل المال و الکسوه له و تعریفه بحضره الخلیفه استاذا منحصرا للأدب و اللغه فی عصره، فنال تأییدا منه بمنّه تعالى و صار سببا لشهرته و رفع الضیق عنه ببرکه حرمه القرآن الشریف، و من هنا یتوجّه هذا السّؤال: هل یجوز تعلیم القرآن بغیر المسلم أم لا ربما یستفاد من ظاهر الایه الشریفه «لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ» ۷۹-  سوره الواقعه» عدم الجواز، لأنّ أظهر أفراد مسّ القرآن درک صورته العلمیّه و حفظه فی القلب، و یستفاد من هذه الایه النهی عن مسّ غیر المطهّر، و الکافر غیر مطهّر.

کما أنّ خباب بن أرت امتنع عن تسلیم جزء من القرآن کان یعلّمه فاطمه أخت عمر المسلمه حین طلبه عمر لیقرئه و قال أو قالت «لا یَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ».

و یشعر امتناع المازنی أحد شیوخ الإمامیّه عن تعلیم کتاب سیبویه المتضمّن لایات القرآن الذمّی الغیر المسلم بذلک، و لعلّه یتفرّع على ذلک حرمه بیع المصحف بغیر المسلم کما ذکره الفقهاء فی مسائل المکاسب المحرّمه.

و لکن یضعف ذلک کلّه أنّ القرآن الشریف اوحی إلى النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله لیقرأها على المشرکین فیفهمونه و یصیر سببا لاسلامهم، و کان تعلیم القرآن لغیر المسلم سیره ثابته للنّبیّ صلّى اللَّه علیه و آله.

(و الفکر مرآه صافیه) الفکر أشعاع عقلی ینور القلب و ینکشف به الحقائق و هی حرکه روحیّه من المبادی إلى المقاصد و من المقاصد إلى المبادی و عرّفه الشیخ البهائی قدّس سرّه فی المبادی المنطقیّه لزبده الأصول بأنّه تأمّل معقول لکسب مجهول.

و وصفها علیه السّلام بأنّها مرآه صافیه ینعکس فیها الحقائق فیجب على کلّ استعمالها فی شتّى اموره و یخلّصها من شوب الوهم و التخیّل لیرى الأشیاء فیها، کما هی.

(و صدر العاقل صندوق سرّه) کتمان الأسرار دأب العقلاء الأخیار، و قد أمر فی غیر واحد من الأخبار بکتمان السرّ، و صدر الوصایه به عن غیر واحد من الحکماء و ذوى البصیره سواء کان سرّ نفسه أو السرّ المودع عنده من غیره.

و قد کان سرّ الشّیعه فی دوله الخلفاء الجائره ما أفاده إلیهم أئمّه الحقّ من الأحکام و الاداب الخاصّه و أمروهم بحفظه و صیانته عن الأعداء، و وردت أخبار کثیره فی ذمّ من یذیع هذه الأسرار عند الأغیار.

(و البشاشه حباله المودّه) البشر و حسن الخلق مما یجلب به و یحفظ مودّه النّاس، و کما یصاد بالحباله الطیور النافره یصاد بالبشاشه و حسن الخلق القلوب الوحشیّه، و قد وصّى علیه السّلام ابنه الحسن فی حدیث المعاشره بقوله: و بشرک للعامّه یعنی أنّ حسن الخلق أدب مع کلّ النّاس.

(و الاحتمال قبر العیوب) الاحتمال نوع من الحلم تجاه ما یکره من قول أو فعل یصدر عن المعاشر من صدیق أو عدوّ، فاذا تحمّله الانسان و لم یظهر الضّجر یصیر سببا لدفن العیوب من وجهین: ۱-  أنّ کثیرا من العیوب یتولّد من عدم الاحتمال نفسه، فکم من شخص غاظ من قول مکروه أو فعل غیر ملائم فارتکب الجرائم و المعاصی و الذّمائم و الماثم.

۲-  أنّه إذا لم یتحمّل تلک المکاره و قام فی وجه المرتکب بالانتقام و السّفه یبدون معایبه المکنونه و یفضحونه بما یعلمون من سرائر حاله، فتحمّل المکاره موجب لستر العیوب.

و قال فی شرح ابن المیثم: و روی أنّه علیه السّلام قال فی العباره عن هذا المعنى أیضا: (المسالمه خباء العیوب) قال الجوهریّ: الخباء: واحد الأخبیه بیت من وبر أو صوف و لا یکون من شعر و یکون على عمودین أو ثلاثه، و ما فوق ذلک فهو بیت و المسالمه فضیله تحت العفّه انتهى.

و الأنسب أن یجعل المسالمه من فروع الشجاعه الأدبیّه فانّ مرجعها إلى المقاومه فی قبال هجوم الغضب و الطمأنینه فی موقع الاستفزاز. و فی الشرح:

إذا نطق السفیه فلا تجبه
فخیر من إجابته السّکوت‏

سکتّ عن السّفیه فظنّ أنّی‏
عیبت عن الجواب و ما عییت‏

(من رضى عن نفسه کثر الساخط علیه) الرّضا عن النّفس من شعب العجب الّذی عدّ فی غیر واحد من الأخبار من المهلکات، ففی الحدیث: ثلاث من المهلکات: شحّ مطاع، و هوى متّبع، و إعجاب المرء بنفسه.

و أثر هذه الخصله توقّع الاحترام عن النّاس و تحمیل الوظائف المربوطه به علیهم، فعند اللقاء یتوقّع منهم الابتداء بالسلام و التحیّه، و فی الورود على المحافل و المجالس یتوقّع منهم التعظیم و القیام، و عند البحث و إبداء الرأى یتوقّع منهم قبول قوله و هکذا، و هذه التوقّعات ثقیله على النّاس فیحصل الناقم علیه و الساخط و المنتقد.

(و الصّدقه دواء منجح) الصّدقه تملیک مال للمستحقّ مجّانا قربه إلى اللَّه تعالى و هی واجبه کالزکاه المقرّر فی الشرع، و مندوبه و هی على مقدره المتصدّق و سخائه، و کلّ منهما دواء منجح للالام الاجتماعیّه و الفردیّه.

فانّ من مصارف الزکاه الواجبه أداء الدیون و تحریر الرقاب و الاعانه للفقراء و المساکین و الصرف فی الامور العامّه من تسبیل السبل و تأمین الصحّه و إیجاد البیمارستانات و المساجد و الاعانه على الجهاد، و کلّ هذه الامور معالجه باته نافعه لالام محسوسه و موجعه للجمع و الفرد، و یؤثر ذلک فی رفع آلام المتصدّق و ینتفع به کغیره.

کما أنّ الصدقه المندوبه دواء منجح فی معالجه ألم الجوع و الحاجه للمستحق فتوجّه بقلبه على المتصدّق و المنفق فیدفع آلامه و یقضی حوائجه باذن اللَّه و قال صلّى اللَّه علیه و آله: داووا مرضاکم بالصّدقه.

و فی زکاه الجواهر: و یکفیک فیما ورد فی فضل الصدقه الشامله لها من أنّ اللَّه یربیها لصاحبها کما یربى الرّجل فصیله فیأتی بها یوم القیامه مثل احد، و أنها تدفع میته السوء و تفکّ من سبعمائه شیطان، و لا شی‏ء أثقل على الشیطان منها و صدقه اللیل تطفئ غضب الربّ و تمحق الذّنب العظیم و تهوّن الحساب، و صدقه المال تنمی المال و تزید فی العمر.

(و أعمال العباد فی عاجلهم نصب أعینهم فی آجلهم) هذه الجمله تدلّ على تجسّم الأعمال و یستفاد منها أنّ کلّ عمل یتجسّم بصوره یناسبها من خیر أو شرّ، و حسن أو قبح، و یراها العامل بعینه فی آجله و هو حین حلول الموت الّذی یرفع الحجاب و یکشف الغطاء إلى القبر و البرزخ و القیامه.

و یؤیّدها ظاهر قوله تعالى «فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّهٍ شَرًّا یَرَهُ» فانّ ظاهر الرؤیه بمفعول واحد هی الرؤیه بالبصر.

الترجمه

هر که طمع در دل آرد خود را پست دارد-  و هر که پرده از سختى و تنگدستى خویش برگیرد خود را بخوارى بسپارد-  و هر که بگستاخى زبان خود سر نهد خویش را بزبونى دهد-  بخل ننگ است-  و ترس کاستى مرد است بینوائى هوشمند را از دلیل حق خود گنگ سازد-  تنک سرمایه در وطنش آواره است-  و ناتوانى خود آفتى است جانى-  و شکیبائى دلیریست-  و زهد توانگرى-  و پارسائى سپریست محکم-  و رضا به پیشامد چه خوب رفیقى است خوشامد-  و دانش بهره‏ایست ارجمند-  رعایت آداب جامه ‏ایست زیبا و تازه-  و اندیشه آئینه ایست زلال-  سینه خردمند صندوق هر رازیست-  خوش‏خوئى دام مهر و دوستى است و حلم‏ ورزى گورستان عیبها است-  «سازش سرپوش عیبها است»-  هر که از خود راضى است دشمنش فراوانست-  صدقه درمانی است مؤثر-  و کارهاى بندگان خدا در دیگر سرا برابر چشمان آنها است.

هر آن کس که چشم طمع باز کرد
بخود خوارى و پستى آغاز کرد

زبونى پسندد بخود هر کسى‏
شکایت ز سختى کند با کسى‏

زبان هر که فرمانده خویش کرد
ز خوارى دل خویش را ریش کرد

بود بخل ننگ و، بود ترس نقص‏
چه درویشى از حجت خود مرقص‏

نداران غریبند اندر وطن
بدان عجز را آفت خویشتن‏

شکیبا دلیر است و، زاهد غنى
بود پارسائى دژ پر فنى‏

رضا خوش قرین است از کف مده‏
چه دانش برى ارث ارجش بنه‏

ادب جامه فاخرى نوبنو
ز اندیشه پاک آینه کن درو

خردمند را سینه صندوق راز
ز خوش‏خوئیت دام مهرى بساز

تحمل کن و عیب را خاک کن
بسازش ز خود عیب را پاک کن‏

ز خود راضیان راست دشمن بسى‏
ز صدقه بدرمان دردت رسى‏

بود بندگان را بدیگر سراى
همه کار در پیش چشم دوتاى‏

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۱ صبحی صالح

۱-قَالَ ( علیه ‏السلام  )کُنْ فِی الْفِتْنَهِ کَابْنِ اللَّبُونِ لَا ظَهْرٌ فَیُرْکَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَبَ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

(۱) قال علیه السّلام: کن فی الفتنه کابن اللّبون، لا ظهر فیرکب و لا ضرع فیحلب.

اللغه

منقوله من صحاح الجوهری: (الفتنه) الامتحان و الاختبار-  إلى أن قال-  و قال الخلیل: الفتن الاحراق.

(ابن اللّبون) وصف سنی للبعیر-  و فی الصّحاح: و ابن اللّبون ولد الناقه إذا استکمل السّنه الثانیه و دخل فی الثالثه، و الانثى بنت لبون لأنّ أمّه وضعت غیره فصار لها لبن و هو نکره و یعرّف بالألف و اللّام (الظّهر) خلاف البطن و (الضّرع) لکلّ ذات ظلف أو خفّ.

الاعراب

فی الفتنه ظرف مستقرّ حال عن الضمیر المستتر فی کلمه کن، و کابن اللّبون ظرف مستقرّ أیضا، خبر لأمر کن، و کلمه «لا» مشبّهه بلیس، و ظهر اسمها و خبرها محذوف و هو «له» و قیل: موجودا، و الفاء للتفریع، و یرکب على صیغه المبنى للمفعول مرفوع على الأصل، و قال ابن أبی الحدید: منصوب فی جواب النفی و هو ضعیف و کذا الکلام فی: و لا ضرع فیحلب، بعینه و الجمله حالیّه لابن اللّبون، فیتعیّن أن یکون الخبر المحذوف «له» لیربطها به.

المعنى

فسّر الشراح کلمه الفتنه على مفهومها العرفی، و هو الاضطراب الواقع بین‏ جماعه أو أمّه لغرض، و الأکثر أن یکون سیاسه أو وسیله لکسب الأمره و القوّه و حیازه مقام الامامه، و فسّروا الدستور بتکلّف الانزواء و العزله و الخمول و عدم التدخل فی الأمور، و خصّصها ابن أبی الحدید بالخصومه بین رئیسین ضالّین یدعوان کلاهما إلى ضلاله کفتنه عبد الملک و ابن الزبیر، و فتنه مروان و الضحاک، و فتنه الحجاج و ابن الأشعث و نحو ذلک، قال: و أما إذا کان أحدهما صاحب حقّ فلیست أیّام فتنه، کالجمل و صفّین و نحوهما، بل یجب الجهاد مع صاحب الحقّ.

أقول: المقصود من الفتنه أعمّ و المراد من الدستور أمر أتمّ، و لیس غرضه علیه السّلام الأمر بالانزواء و العزله و الاستراحه إلى الخمول و التغافل و الغفله بل المقصود الحذر عن التعاون مع دعاه الفتنه و شدّ أزرهم فی مقاصدهم الفاسده و محقّ الحق، سواء کان الفتنه لغرض سیاسى کما مثّل، أو لغیره کما فی فتنه خلق القرآن فی أیّام المأمون، و سواء کانت لتخاصم بین ضالّین کما ذکر، أو تخاصم الحقّ و الباطل کفتنه السقیفه و الجمل و صفّین.

فالمقصود الحذر من إعانه المفتنین، و تأیید أغراض المبطلین و أمر علیه السّلام بالتمسک بالحقّ فی کلّ حین على ما یجب على المسلمین، و لا عزله فی الإسلام و لا خمول للمسلم، بل یجب علیه القیام، کما قال عزّ من قائل (۴۶: السباء) قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى‏ وَ فُرادى‏، و لا مندوحه عن الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، بل یجب الکفاح عن الحقّ بما تیسّر فی کلّ زمان و مکان.

الترجمه

در هنگام فتنه و آشوب چون شتر دو ساله باش که نه بار کشد، و نه شیر دهد.

در فتنه چنان باش که بارت ننهند
و ز دست و زبانت استعانت نبرند

زین آتش تند در حذر باش و بهوش‏
تا مدّعیان رند جانت نخرند

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۳۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

و من حکمه علیه السّلام و هى الحکمه الاولى

(۱) قال علیه السّلام: کن فی الفتنه کابن اللّبون، لا ظهر فیرکب و لا ضرع فیحلب.

اللغه

منقوله من صحاح الجوهری: (الفتنه) الامتحان و الاختبار- إلى أن قال- و قال الخلیل: الفتن الاحراق.
(ابن اللّبون) وصف سنی للبعیر- و فی الصّحاح: و ابن اللّبون ولد الناقه إذا استکمل السّنه الثانیه و دخل فی الثالثه، و الانثى بنت لبون لأنّ أمّه وضعت غیره فصار لها لبن و هو نکره و یعرّف بالألف و اللّام (الظّهر) خلاف البطن و (الضّرع) لکلّ ذات ظلف أو خفّ.

الاعراب

فی الفتنه ظرف مستقرّ حال عن الضمیر المستتر فی کلمه کن، و کابن اللّبون ظرف مستقرّ أیضا، خبر لأمر کن، و کلمه «لا» مشبّهه بلیس، و ظهر اسمها و خبرها محذوف و هو «له» و قیل: موجودا، و الفاء للتفریع، و یرکب على صیغه المبنى للمفعول مرفوع على الأصل، و قال ابن أبی الحدید: منصوب فی جواب النفی و هو ضعیف و کذا الکلام فی: و لا ضرع فیحلب، بعینه و الجمله حالیّه لابن اللّبون، فیتعیّن أن یکون الخبر المحذوف «له» لیربطها به.

المعنى

فسّر الشراح کلمه الفتنه على مفهومها العرفی، و هو الاضطراب الواقع بین‏ جماعه أو أمّه لغرض، و الأکثر أن یکون سیاسه أو وسیله لکسب الأمره و القوّه و حیازه مقام الامامه، و فسّروا الدستور بتکلّف الانزواء و العزله و الخمول و عدم التدخل فی الأمور، و خصّصها ابن أبی الحدید بالخصومه بین رئیسین ضالّین یدعوان کلاهما إلى ضلاله کفتنه عبد الملک و ابن الزبیر، و فتنه مروان و الضحاک، و فتنه الحجاج و ابن الأشعث و نحو ذلک، قال: و أما إذا کان أحدهما صاحب حقّ فلیست أیّام فتنه، کالجمل و صفّین و نحوهما، بل یجب الجهاد مع صاحب الحقّ.

أقول: المقصود من الفتنه أعمّ و المراد من الدستور أمر أتمّ، و لیس غرضه علیه السّلام الأمر بالانزواء و العزله و الاستراحه إلى الخمول و التغافل و الغفله بل المقصود الحذر عن التعاون مع دعاه الفتنه و شدّ أزرهم فی مقاصدهم الفاسده و محقّ الحق، سواء کان الفتنه لغرض سیاسى کما مثّل، أو لغیره کما فی فتنه خلق القرآن فی أیّام المأمون، و سواء کانت لتخاصم بین ضالّین کما ذکر، أو تخاصم الحقّ و الباطل کفتنه السقیفه و الجمل و صفّین.

فالمقصود الحذر من إعانه المفتنین، و تأیید أغراض المبطلین و أمر علیه السّلام بالتمسک بالحقّ فی کلّ حین على ما یجب على المسلمین، و لا عزله فی الإسلام و لا خمول للمسلم، بل یجب علیه القیام، کما قال عزّ من قائل (۴۶: السباء) قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَهٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى‏ وَ فُرادى‏، و لا مندوحه عن الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، بل یجب الکفاح عن الحقّ بما تیسّر فی کلّ زمان و مکان.

الترجمه

در هنگام فتنه و آشوب چون شتر دو ساله باش که نه بار کشد، و نه شیر دهد.

در فتنه چنان باش که بارت ننهند
و ز دست و زبانت استعانت نبرند

زین آتش تند در حذر باش و بهوش‏
تا مدّعیان رند جانت نخرند

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۵