خطبه ها خطبه شماره ۱۴۹- نامه ۲۳ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)وصایا

خطبه ۱۴۹ صبحی صالح

و من کلام له ع قَبْلَ مَوْتِهِ:  

اءَیُّهَا النَّاسُ، کُلُّ امْرِئٍ لاقٍ ما یَفِرُّ مِنْهُ فِی فِرارِهِ، وَالْاءَجَلُ مَساقُ النَّفْسِ، وَالْهَرَبُ مِنْهُ مُوافاتُهُ، کَمْ اءَطْرَدْتُ الْاءَیّامَ اءَبْحَثُها عَنْ مَکْنُونِ هَذا الْاءَمْرِ فَاءَبَى اللَّهُ إِلا إِخْفَاءَهُ، هَیْهاتَ! عِلْمٌ مَخْزُونٌ.

اءَمّا وَصِیَّتِی : فَاللَّهَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئا، وَ مُحَمَّدا ص فَلا تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ، اءَقِیمُوا هَذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ، وَاءَوْقِدُوا هَذَیْنِ الْمِصْباحَیْنِ، وَ خَلاکُمْ ذَمُّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا.

حَمَلَ کُلُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ مَجْهُودَهُ، وَ خُفَّفَ عَنِ الْجَهَلَهِ رَبُّ رَحِیمٌ، وَدِینٌ قَوِیمٌ، وَ إِمامٌ عَلِیمٌ، اءَنَا بِالْاءَمْسِ صاحِبُکُمْ، وَ اءَنَا الْیَوْمَ عِبْرَهٌ لَکُمْ، وَ غَدا مُفارِقُکُمْ، غَفَرَاللَّهُ لِی وَلَکُمْ، إِنْ تَثْبُتِ الْوَطْاءَهُ فِی هَذِهِ الْمَزَلَّهِ فَذاکَ، وَ إِنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإِنّا کُنّا فِی اءَفْیاءِ اءَغْصانٍ، وَ مَهابِّ رِیاحٍ، وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمامٍ، اضْمَحَلَّ فِی الْجَوِّ مُتَلَفَّقُها، وَ عَفا فِی الْاءَرْضِ مَخَطُّها، وَ إِنَّما کُنْتُ جارا جاوَرَکُمْ بَدَنِی اءَیَّاما، وَسَتُعْقَبُونَ مِنِّی جُثَّهً خَلاءً، ساکِنَهً بَعْدَ حَراکٍ، وَ صامِتَهً بَعْدَ نُطوقٍ، لِیَعِظْکُمْ هُدُوِّى وَ خُفُوتُ إِطْراقِی وَ سُکُونُ اءَطْرافِى ، فَإِنَّهُ اءَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِینَ مِنَ الْمَنْطِقِ الْبَلِیغِ وَالْقَوْلِ الْمَسْمُوعِ.

وَداعِی لَکُمْ وَداعُ امْرِئٍ مُرْصِدٍ لِلتَّلاقِى ، غَدا تَرَوْنَ اءَیّامِى ، وَ یُکْشَفُ لَکُمْ عَنْ سَرائِرِى ، وَ تَعْرِفُونَنِى بَعْدَ خُلُوِّ مَکانِى ، وَ قِیامِ غَیْرِى مَقامِى .

نامه : ۲۳

و من کلام له ع قالَهُ قُبَیْلَ مَوْتِهِ عَلى سَبِیلِ الْوَصیَّهِ لَمَا ضَرَبَهُ ابْنُ مُلْجَمٍ لَعَنَهُ اللّهُ:

وَصِیَّتِی لَکُمْ اءَنْ لا تُشْرِکُوا بِاللَّهِ شَیْئا، وَمُحَمَّدٌ ص فَلا تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ، اءَقِیمُوا هذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ وَ اءَوْقِدُوا هَذَیْنِ الْمِصْباحَیْنِ وَ خَلاکُمْ ذَمُّ.

اءَنا بِالْاءَمْسِ صاحِبُکُمْ، وَالْیَوْمَ عِبْرَهٌ لَکُمْ، وَ غَدا مُفارِقُکُمْ! إِنْ اءَبْقَ فَاءَنَا وَلِیُّ دَمِی ، وَ إِنْ اءَفْنَ فَالْفَناءُ مِیعادِی ، وَ إِنْ اءَعْفُ فَالْعَفْوُ لِی قُرْبَهٌ، وَ هُوَ لَکُمْ حَسَنَهٌ، فَاعْفُوا اءَلا تُحِبُّونَ اءَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکُمْ.

وَاللَّهِ ما فَجَاءَنِی مِنَ الْمَوْتِ وارِدٌ کَرِهْتُهُ، وَ لا طالِعٌ اءَنْکَرْتُهُ، وَ ما کُنْتُ إِلا کَقارِبٍ وَرَدَ، وَ طالِبٍ وَجَدَ وَ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ لِلْاءَبْرارِ.

قال السید الشریف رضی الله عنه اءَقُولُ:

وَ قَدْ مَضى بَعْضُ هذَا الْکَلامِ فِیما تَقَدَّمَ مِنَ الْخُطَبِ، إ لا اءَنَّ فِیهِ هاهُنا زِیادَهً اءَوْجَبَتْ تَکْرِیرَهُ.

الباب السادس فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

خطبه ۱۴۹ و نامه ۲۳

و من کلام له-  علیه الصّلوه و السّلام- :- قال قبل موته لما ضربه ابن ملجم لعنه اللّه-  «أیّها النّاس کلّ امرى‏ء منکم لاق ما یفرّ منه فی فراره.» اى مردمان هر کسى از شما ملاقى است آن چیزى را که مى‏ گریزد از آن در حین فرار او، یعنى مرگ.

إنّما قال فی فراره لکون الانسان أبدا فارّا من الموت، و إذا کان لابّدّ من لقائه وقتا مّا فلقاؤه فی فراره.

«و الأجل مساق النّفس، و الهرب منه موافاته.» و اجل غایت کار نفس است، و گریختن از او رسیدن به اوست. از براى آنکه فرار از او مثلا به حرکات و علاجات، مستلزم فناى اوقات است، و در فناى اوقات است رسیدن به او، پس هرب از او موافات او باشد.

«أمّا وصیّتى: فاللّه لا تشرکوا به شیئا، [و محمّدا صلّى اللّه علیه و آله،] فلا تضیّعوا سنّته.» امّا وصیّت من: پس بپرستید خداى را، شریک مگردانید با او چیزى را، و متابعت کنید محمّد را، پس پایع مکنید سنّت او را.

اسم «اللّه-  تعالى- » و اسم «محمّد-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- » منصوبان، أى اعبدوا اللّه و اتّبعوا محمّدا.

«أقیموا هذین العمودین، و أوقدوا هذین المصباحین، و خلاکم ذمّ.»بپاى دارید این دو ستون دین حقّ را، و بیفروزید این دو چراغ هدایت خلق را.

لفظ العمودین مستعار للتوحید و السنّه باعتبار قیام الدین بهما، و لفظ المصباحین باعتبار هدایه الخلق بهما، و إیقادهما إحیاؤهما و لزومهما.

«أنا بالأمس صاحبکم، و الیوم عبره لکم، و غدا مفارقکم.»من دیروز مصاحب‏ شما بودم، و امروز پند و اعتبار گرفتن شمایم، و فردا جدا از شمایم.

«و اللّه ما فجأنى من الموت وارد کرهته، و لا طالع أنکرته،»به خدا سوگند که ناگاه نیامد مرا از مرگ آینده‏اى که مکروه دارم آن را، و نه بر آینده‏اى که منکر دارم او را.

«و ما کنت إلّا کقارب ورد، و طالب وجد، وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ.» و نیستم من الّا همچون تشنه ‏اى که به آب برسد، و طالبى که مطلوب خود بیابد، و آنچه نزد خداست بهتر است مر نیکان را.

لمّا کان-  علیه السلام-  أشدّ حبّا للّه و أشوق إلى لقائه لم یکن وارد الموت مکروها و لا منکرا عنده، بل محبوبا و مألوفا، و شبّه نفسه فی شدّه طلبه للقاء اللّه بالقارب و هو طالب الماء إذا ورده بالطالب الواجد لمطلوبه.

مولانا:

تلخ نبود پیش ایشان مرگ تن
چون روند از چاه و زندان در چمن‏

تلخ کى باشد کسى را کش برند
از میان زهر ماران سوى قند

مقعد صدق و جلیس حق شده
رسته زین آب و گل و آتشکده‏

جان چو باز و تن مر او را کنده‏اى‏
پاى بسته بر شکسته بنده‏اى‏

چون که بندش رفت و بالش برگشاد
مى‏ برد آن باز سوى کیقباد

اى خنک آن کو جهادى مى‏ کند
بر بدن زجرى و دادى مى ‏کند

تا ز رنج آن جهانى وارهد
بر خود این رنج عبادت مى ‏نهد

حد ندارد وصف رنج آن جهان‏
سهل باشد رنج دنیا پیش آن‏

هیچ مرده نیست پر حسرت ز مرگ
جز غم آنش که کم بودست برگ‏

و نه از چاهى به صحرایى فتاد
در میان دولت و عیش و گشاد

روز مرگ این حسّ تو باطل شود
نور جان دارى که یار دل شود

در لحد کین جسم را خاک آکند
هست آنچه گور را روشن کند

آن زمان کین جان حیوانى نماند
جان باقى بایدت بر جا نشاند

مرگ بى ‏مرگى تو را چون برگ شد
جان باقى یافتى و مرگ شد

خلق گوید مرد مسکین آن فلان
تو بگویى زنده ‏ام اى غافلان‏

کز تن من همچو تنها خفته است‏
هشت جنّت بر دلم بشکفته است‏

میوه شیرین نهان در شاخ و برگ
زندگى جاودان در زیر مرگ‏

چون غبار تن بشد ما هم بتافت‏
ماه جان من هواى صاف یافت‏

دام را بدران بسوزان دانه را
باز کن درهاى این نه خانه را

رنگ صدق و رنگ تقوا و یقین‏
تا ابد باقى بود بر عابدین‏

انبیا را نیک آمد این جهان
چون شهان رفتند اندر لا مکان‏

اى حیات عاشقان در مردگى‏
دل نیابى جز که در دل بردگى‏

ما بها و خونبها را یافتیم
جانب جان باختن بشتافتیم‏

ما بمردیم و به کلّى کاستیم‏
بانگ حق آمد ز جا برخاستیم‏

قال النصر آبادى: من لزم التقوى اشتاق إلى مفارقه الدنیا. قال تعالى: وَ لَدارُ الْآخِرَهِ خَیْرٌ لِلَّذِینَ اتَّقَوْا.«» و لذا امام المتّقین در جواب آن کس که گفت: کیف أصبحت یا أمیر المؤمنین مى‏ فرماید:«أصبحت أحمد اللّه، و آکل رزقى، و انتظر أجلى».

و من کلامه-  علیه السلام- : «و اللّه لابن أبى طالب آنس بالموت من الطّفل بثدى امّه».

مولانا:

چون که ایشان خسرو دین بوده ‏اند
وقت شادى شد چو بشکستند بند

سوى شادروان عزّت تاختند
کنده و زنجیر را انداختند

قال تعالى: إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ.

تمّ باب الوصایا بحمد اللّه-  سبحانه و تعالى-  و منّه و جوده و فضله.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۸۵۶-۸۶۱

بازدیدها: ۲۴

خطبه ها خطبه شماره ۱۴۰ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۴۰ صبحی صالح

و من کلام له ع فی النَهْی عَنْ غِیَبهِ النَّاسِ: 

وَ إِنَّما یَنْبَغِی لِاءَهْلِ الْعِصْمَهِ وَ الْمَصْنُوعِ إِلَیْهِمْ فِى السَّلامَهِ اءَنْ یَرْحَمُوا اءَهْلَ الذُّنُوبِ وَ الْمَعْصِیَهِ، وَ یَکُونَ الشُّکْرُ هُوَ الْغالِبَ عَلَیْهِمْ، وَ الْحاجِزَ لَهُمْ عَنْهُمْ، فَکَیْفَ بِالْعائِبِ الَّذِی عابَ اءَخَاهُ، وَ عَیَّرَهُ بِبَلْواهُ، اءَما ذَکَرَ مَوْضِعَ سَتْرِ اللَّهِ عَلَیْهِ مِنْ ذُنُوبِهِ مِمَّا هُوَ اءَعْظَمُ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِی عابَهُ بِهِ؟ وَ کَیْفَ یَذُمُّهُ بِذَنْبٍ قَدْ رَکِبَ مِثْلَهُ! فَإِنْ لَمْ یَکُنْ رَکِبَ ذَلِکَ الذَّنْبَ بِعَیْنِهِ فَقَدْ عَصَى اللَّهَ فِیما سِواهُ مِمّا هُوَ اءَعْظَمُ مِنْهُ، وَ ایْمُ اللَّهِ لَئِنْ لَمْ یَکُنْ عَصاهُ فِی الْکَبِیرِ وَ عَصاهُ فِی الصَّغِیرِ لَجُرْاءَتُهُ عَلَى عَیْبِ النَّاسِ اءَکْبَرُ.

یا عَبْدَ اللَّهِ، لا تَعْجَلْ فِی عَیْبِ اءَحَدٍ بِذَنْبِهِ فَلَعَلَّهُ مَغْفُورٌ لَهُ، وَ لا تَأْمَنْ عَلَى نَفْسِکَ صَغِیرَ مَعْصِیَهٍ فَلَعَلَّکَ مُعَذَّبٌ عَلَیْهِ، فَلْیَکْفُفْ مَنْ عَلِمَ مِنْکُمْ عَیْبَ غَیْرِهِ لِما یَعْلَمُ مِنْ عَیْبِ نَفْسِهِ، وَ لْیَکُنِ الشُّکْرُ شاغِلاً لَهُ عَلَى مُعافاتِهِ مِمَّا ابْتُلِیَ بِهِ غَیْرُهُ.

الباب السادس فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

خطبه ۱۴۰

و من کلام له-  علیه الصّلوه و السّلام- :-  فی عیب النّهى عن عیب النّاس-  «و إنّما ینبغی لأهل العصمه و المصنوع إلیهم فی السّلامه أن یرحموا أهل الذّنوب و المعصیه،» و سزاوار نیست مر اهل عصمت را-  و هم الّذین أعانهم اللّه على قهر نفوسهم الأمّاره فهلکوها-  و آن کس که گردانیده باشد خداى تعالى او را به سلامت از ذنوب الّا آنکه رحم کنند بر اهل گناهان و نافرمانى خدا، و رحم ایشان بر اهل ذنوب در کف ایشان است از عیوب و اعانت ایشان بر خروج از آن به صالح قول و عمل.

«و یکون الشّکر هو الغالب علیهم، و الحاجز لهم عنهم،» و باید که با شکر خداى آن غالب باشد بر ایشان، و مانع باشد ایشان را از عیب کردن اهل ذنوب.

«فکیف بالغائب الّذى عاب أخاه و عیّره ببلواه» پس چگونه لایق باشد به غیبت‏ کننده‏اى که عیب کند برادر خود را و سرزنش کند او را به ابتلاى او به ذنب.

أى اذا کان اهل السلامه فینبغى لهم أن یرحموا أهل الذنوب و یشتغلوا بشکر اللّه عن عیبهم، فکیف یلیق العیب من غیرهم.

رسالتین:

عیب خود را عیب بین و عیب دان
رو بمان عیب کسان با عیب دان‏

ور به چشم آید تو را عیب کسى‏
وجه نیکى ز آن تفحّص کن بسى

«أما ذکر موضع ستر اللّه علیه من ذنوبه ما هو أعظم من الذّنب الّذى عابه به فکیف یذمّه بذنب قد رکب مثله» آیا یاد نکرده است موضع ستر خداى تعالى بر او از گناهان او آنچه عظیم‏تر است از آن گناه که عیب مى‏کند او را به آن. پس چگونه‏ مذمّت کند او را به گناهى که به تحقیق کرده باشد مثل آن «فإن لم یکن رکب ذلک الذّنب بعینه فقد عصى اللّه فیما سواه ممّا هو أعظم منه.» پس اگر نشده باشد مرتکب آن گناه معیّن، پس بدرستى که نافرمانى خداى تعالى کرده است در ما سواى آن از آنچه عظیم‏تر است از گناه او.

عطّار:

کرده‏اى از وسوسه پر شور دل
هم ببین یک عیب خود اى کوردل‏

چند جویى دیگران را عیب باز
آن خود یک ره بجوى از جیب باز

تا چو بر تو عیب تو آید گران
نبودت پرواى عیب دیگران‏

«و ایم اللّه لئن لم یکن عصاه فی الکبیر، و عصاه فی الصّغیر، لجراءته على عیب النّاس أعظم» سوگند که اگر نکرده باشد عصیان خداى تعالى در گناه بزرگ، و عصیان او کرده باشد در گناه کوچک، هر آینه دلیرى او بر عیب مردم گناه بزرگتر است.

«یا عبد اللّه لا تعجل فی عیب أحد بذنبه، فلعلّه مغفور له،» اى بنده خدا، تعجیل مکن در عیب هیچ کس به گناه او، پس هر آینه شاید که او آمرزیده شده باشد گناه او.

«و لا تأمن عن نفسک صغیر معصیه، فلعلّک معذّب علیه.» و به امن مباش بر نفس خود از گناهى کوچک، پس هر آینه شاید که معذّب باشى به آن.

«فلیکفف من علم منکم عیب غیره لما یعلم من عیب نفسه،» پس باید که باز ایستد آن کس که داند از شما عیب غیر او از براى آنچه مى ‏داند از عیب نفس خود.

عطّار:

چون تو مشغولى به جویایىّ عیب
کى کنى شادى به زیبایىّ عیب‏

اوّلا از عیب خلق آزاد شو
پس به عشق غیب مطلق شاد شو

موى بشکافى به عیب دیگران
ور بپرسم عیب تو کورى در آن‏

عیب بینى ز آنکه تو عاشق نه‏اى‏
لاجرم این شیوه را لایق نه‏اى‏

گر ز عشق اندک خبر مى ‏دیدتى
عیبها جمله هنر مى‏دیدتى‏

«و لیکن الشّکر شاغلا له على معافاته ممّا ابتلى به غیره.» و باید که باشد که شکر خداى تعالى مشغول سازد او را بر عافیت او از آنچه مبتلى شده به آن غیر او.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۸۵۳-۸۵۶

بازدیدها: ۹

خطبه ها خطبه شماره ۱۹۹ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۱۹۹ صبحی صالح

و من کلام له ع کانَ یُوصِی بِهِ اءصْحابَهُ: 

تَعاهَدُوا اءَمْرَ الصَّلاهِ، وَ حافِظُوا عَلَیْها، وَاسْتَکْثِرُوا مِنْها، وَ تَقَرَّبُوا بِها، فَإِنَّها کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ کِتابا مَوْقُوتا، اءَلا تَسْمَعُونَ إِلَى جَوابِ اءَهْلِ النَّارِ حِینَ سُئِلُوا: ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ وَ إِنَّها لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ الْوَرَقِ، وَ تُطْلِقُها إِطْلاقَ الرِّبَقِ، وَ شَبَّهَها رَسُولُ اللَّهِ ص بِالْحَمَّهِ تَکُونُ عَلَى بابِ الرَّجُلِ فَهُوَ یَغْتَسِلُ مِنْها فِی الْیَوْمِ وَاللَّیْلَهِ خَمْسَ مَرَّاتٍ.

فَما عَسى اءَنْ یَبْقَى عَلَیْهِ مِنَ الدَّرَنِ وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّها رِجالٌ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ لا تَشْغَلُهُمْ عَنْها زِینَهُ مَتاعٍ، وَ لا قُرَّهُ عَیْنٍ مِنْ وَلَدٍ وَ لا مالٍ، یَقُولُ اللَّهُ سُبْحانَهُ: رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إِیتاءِ الزَّکاهِ.

الزکاه

وَ کانَ رَسُولُ اللَّهِ ص نَصِبا بِالصَّلاهِ بَعْدَ التَّبْشِیرِ لَهُ بِالْجَنَّهِ، لِقَوْلِ اللَّهِ سُبْحانَهُ: وَ اءْمُرْ اءَهْلَکَ بِالصَّلاهِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْها فَکانَ یَاءْمُرُ بِها اءَهْلَهُ، وَ یَصْبِرُ عَلَیْها نَفْسَهُ.

ثُمَّ إِنَّ الزَّکاهَ جُعِلَتْ مَعَ الصَّلاهِ قُرْبانا لِاءَهْلِ الْإِسْلامِ، فَمَنْ اءَعْطاها طَیِّبَ النَّفْسِ بِها، فَإِنَّها تُجْعَلُ لَهُ کَفَّارَهً، وَ مِنَ النَّارِ حِجازا وَ وِقایَهً، فَلا یُتْبِعَنَّها اءَحَدٌ نَفْسَهُ، وَ لا یُکْثِرَنَّ عَلَیْهَا لَهَفَهُ، فَإِنَّ مَنْ اءَعْطاها غَیْرَ طَیِّبِ النَّفْسِ بِها یَرْجُو بِها ما هُوَ اءَفْضَلُ مِنْها فَهُوَ جاهِلٌ بِالسُّنَّهِ، مَغْبُونُ الْاءَجْرِ، ضالُّ الْعَمَلِ، طَوِیلُ النَّدَمِ.

الأمانه

ثُمَّ اءَداءَ الْاءَمانَهِ، فَقَدْ خابَ مَنْ لَیْسَ مِنْ اءَهْلِها، إِنَّها عُرِضَتْ عَلَى السَّماواتِ الْمَبْنِیَّهِ، وَالْاءَرَضِینَ الْمَدْحُوَّهِ، وَالْجِبالِ ذاتِ الطُّولِ الْمَنْصُوبَهِ، فَلا اءَطْوَلَ وَ لا اءَعْرَضَ وَ لا اءَعْلَى وَ لا اءَعْظَمَ مِنْهَا، وَ لَوِ امْتَنَعَ شَیْءٌ بِطُولٍ اءَوْ عَرْضٍ اءَوْ قُوَّهٍ اءَوْ عِزِّ لامْتَنَعْنَ، وَ لَکِنْ اءَشْفَقْنَ مِنَ الْعُقُوبَهِ، وَ عَقَلْنَ ما جَهِلَ مَنْ هُوَ اءَضْعَفُ مِنْهُنَّ وَ هُوَ الْإِنْسانُ إِنَّهُ کانَ ظَلُوما جَهُولا.

علم اللّه تعالى

إِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ وَ تَعالَى لا یَخْفَى عَلَیْهِ مَا الْعِبادُ مُقْتَرِفُونَ فِی لَیْلِهِمْ وَ نَهارِهِمْ، لَطُفَ بِهِ خُبْرا، وَ اءَحاطَ بِهِ عِلْما، اءَعْضاؤُکُمْ شُهُودُهُ، وَ جَوارِحُکُمْ جُنُودُهُ، وَ ضَمائِرُکُمْ عُیُونُهُ، وَ خَلَواتُکُمْ عِیانُهُ.

الباب السادس فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

خطبه ۱۹۹

و من کلام له-  علیه الصّلوه و السّلام-  کان یوصى به أصحابه: «تعاهدوا أمر الصّلاه، و حافظوا علیها،» تعهّد کنید امر نماز را و مداومت نمایید بر آن.

قال ابن عطا: «المحافظ على الصلاه هى حفظ السرّ فیها، و هو أن لا یختلج فیه شیئا سواه.» و فی تفسیر العرائس : «المحافظه علیها هى مراعاه الآداب ظاهرا و باطنا. أمّا الظاهر فبإقامه الحدود فی أرکانها، و أمّا الباطن فبدفع الخواطر المذمومه الشاغله عن رؤیه الآخره.

ثمّ الغیبه عن الأرکان و الرسوم برؤیه الحقّ-  جلّ جلاله-  فی صلاته، ثمّ الفناء فی حقائق المشاهده عن ملاحظه وجوده لغلبه سکر الوجود، و من هذا حاله فهو غائب فی سرّ الإصطلام، و لا یعلم کیفیه صلاته لغلبه الوقت، و لا عیب علیه لأنّه قد بلغ مقام المشاهده، و هذا مقصود الصلاه، و هو إشاره النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بقوله: «أن تعبد اللّه کأنّک تراه، فإن لم یکن تراه فإنّه یراک». لکن صوره الاحکام تجرى على العارف و یحفظها علیه، و إن یعلم شأنه فیها.

فهؤلاء القوم یغیبون عن الظاهر بشغل الباطن، و العامّه یغیبون عن الباطن شغلا بالظاهر. فشتّان ما بین الطائفتین فالعوامّ طاحوا فی أودیه الغفلات فیزیّنون أحکام الظاهر، و أهل المعرفه طاروا فی عالم المشاهدات، فهم فی غیبه عن رسوم الأحکام، استغراقا فی بحر أنوار مشاهدات ذى الجلال و الاکرام.»

«و استکثروا منها، و تقرّبوا بها،» و بسیار کنید نماز را، و تقرّب جویید به آن حقّ تعالى را.

فإنّ الصلاه صله بین العبد و الربّ. قال ابو الخیر الأقطع: رأیت رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فی المنام، فقلت: یا رسول اللّه أوصنى. فقال: «یا أبا الخیر علیک بالصّلاه. فإنّى استوصیت ربّى فأوصانى بالصّلاه، فقال: إنّ أقرب ما أکون منک و أنت تصلّى لى.» و قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «الصّلاه معراج المؤمن» چون معراج مقام وصلت و مشاهده و رؤیت است مى‏فرماید: «قرّه عینى فی الصّلاه» .

حدیقه:
چون شدى تنگ دل ز اهل مجاز
به تماشا شدى به باغ نماز

قامتش چون خم رکوع آورد
عرش در پیش«» او سجود آورد

چون دم از حضرت سجود زدى
آتش اندر همه وجود زدى‏

رویت «أنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  کان یسمع من صدره أزیز کأزیز المرجل«» حتّى کان یسمع فی بعض سکک المدینه.»

 عطّار:

  چون دلش بیخود شدى در بحر راز
جوش او میلى برفتى در نماز

چون دل او بود دریاى شگرف‏
جوش بسیارى زند دریاى ژرف

و قال فی فصوص الحکم: «قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «جعلت قرّه عینى فی الصّلاه». و لیس الّا مشاهده المحبوب التی تقرّ بها عین المحبّ، فتستقرّ العین عند رؤیته فلا تنظر معه الى شی‏ء غیره، و لذلک نهى عن الالتفات فی الصلاه، لأنّ الالتفات شی‏ء یختلسه الشیطان من صلاه العبد فیحرّمه مشاهده محبوبه.»

رسالتین:

سدّ کثرت چون شدى از منزلش
ذوق و لذّت روى کردى در دلش‏

گشته از غوغاى زنبوران خلاص‏
ایستاده تا فرو زد بزم خاص‏

جمع کرده خویش با صد ولوله
زان گروه موذى بى ‏حوصله‏

قیل: «إنّ إبراهیم الخلیل-  علیه السلام-  کان إذا قام إلى الصّلاه یسمع خفقان قلبه من میل.» و قیل: أوحى اللّه-  تعالى-  إلى بعض الانبیاء: «إذا دخلت الصّلاه فهب لى من قلبک الخشوع، و من بدنک الخضوع، و من عینک الدّموع، فإنّى قریب».

عطّار:

چنین باید نماز از اهل رازى
که تا نبود نمازت نا نمازى‏

نیایى در نماز الّا به صد کار
حساب ده کنى و کار بازار

چو گربه روى شویى همچنین زود
زنى بارى دو سه سر بر زمین زود

نظاره مى‏کنى از بیقرارى‏
زمانى دل به جاى خود ندارى‏

نمازى نغز نگزارى و تازه
سبکتر از نماز بر جنازه‏

چو نگزارى نماز خود به مردى‏
ندانى تا چه خواندى تا چه کردى‏

اگر اینت نماز است اى سبک دل
گران جانى مکن مرد خنک دل‏

تو دانى کین نماز نا نمازى‏
به ریشت در خور است تا کى ز بازى‏

قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «ما من مصلّ إلّا و ملک عن‏ یمینه و ملک عن یساره، فإن أتمّها عرجا بها، و إن لم یتمّها ضربا بها على وجهه.»«» و قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «لا ینظر اللّه-  عزّ و جلّ-  الى عبد لا یقیم صلبه«» فی رکوعه و سجوده» عن زید بن وهب قال: رأى حذیفه-  رضى اللّه عنه-  رجلا لا یتمّ الرکوع و السجود. فقال: منذکم صلّیت هذه الصلاه فقال: منذ أربعین سنه. قال: ما صلّیت، و لو متّ على غیر الفطره التی فطر اللّه علیها محمّدا-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- . و قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إنّ العبد إذا أحسن الوضوء، و صلّى الصّلاه لوقتها، و حافظ على رکوعها و سجودها و مواقیتها، قالت: حفظک اللّه کما حفظتنى، ثمّ صعدت و لها نور حتّى تنتهى إلى السّماء، و حتّى تصل إلى اللّه، فتشفع لصاحبها. و إذا أضاعها قالت: ضیّعک اللّه کما ضیّعتنى، ثمّ صعدت و لها ظلمه حتّى تنتهى أبواب السّماء فتعلّق دونها، ثمّ تلفّ کما یلفّ الثّوب الخلق فیضرب بها وجه صاحبها.» خداى تعالى در شبانه روزى پنج خلوت واجب کرده میانه خود و بندگان، هیچ کس متعرّض ایشان نمى ‏توانند شد و ایشان متعرّض کس نمى‏توانند شد در آن اوقات، و معذور نیستند که «المصلّى یناجى ربّه».شرمندگى بالاتر از این نمى ‏باشد که در حال مجلس و صحبت و راز گفتن با ربّ العزّه، اندرون ملتفت و مشغول اغیار باشد.

روایت است که طلحه بن عبید اللّه در بوستان نماز مى‏ کرد، بازى دید که قصد مرغى کرده بود، و آن مرغ در میان شاخه‏ هاى درختان مى ‏پرید و خلاصى مى‏جست. خاطرش بدان مشغول شد، ندانست که چند رکعت کرده است. به‏ حضرت رسالت-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  آمد و از آن حالت شکایت کرد، و گفت: یا رسول اللّه من آن بوستان را در راه خدا صدقه کردم کفّاره آن نماز را. رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  آن بوستان بفروخت و به مستحقّان صرف کرد.

گلشن:

موانع تا نگردانى ز خود دور
درون خانه دل نایدت نور

موانع چون در این عالم چهار است‏
طهارت کردن از وى هم چهار است‏

نخستین پاکى از احداث و انجاس
دوم از معصیت و ز شرّ وسواس‏

سیوم پاکى ز اخلاق ذمیمه است‏
که با او آدمى همچون بهیمه است‏

چهارم پاکى سرّ است از غیر
که آنجا منتهى مى‏گرددش سیر

هر آن کو کرد حاصل این طهارات‏
شود بى شک سزاوار مناجات‏

قال تعالى: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ. قال ابن عبّاس: «مخبتون أذلّاء». و عن علىّ-  علیه الصلاه و السّلام- : «هو أن لا یلتفت یمینا و لا شمالا.» عن ابى ذر«» عن النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قال: «لا یزال اللّه-  عزّ و جلّ-  مقبلا على العبد ما کان فی صلاته ما لم یلتفت، فإذا التفت أعرض عنه.» روى أنّ النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أبصر رجلا یعبث بلحیته فی الصلاه، قال: «لو خشع قلب هذا، لخشعت جوارحه». قیل: الخشوع فی الصلاه هو جمع الهمّه، و الإعراض عن سواها، و التدبّر فیما یجرى على لسانه من القرائه و الذکر، و قال بعضهم: خشعت جوارحهم و هممهم عن التدنّس بشی‏ء من الأکوان لعلوّ هممهم. و أنشد فی معناه:

  له همم لا منتهى لکبارها
و همّته الصغرى أجلّ من الدهر

نقل است که امام سجّاد زین العابدین-  علیه سلام اللّه-  چون طهارت نماز کردى، رخساره مبارکش زرد گشتى، و حال بر وى متغیّر شدى. گفتند: اى فرزند رسول خداى این چه حالت است گفت: هیچ مى‏دانید که در حضرت که ایستاده‏ایم در خبر است که حقّ-  جلّ و علا-  وحى کرد به موسى که «یا موسى إذا ذکرتنى فاذکرنى و أنت تنتفض أعضاؤک، و کن عند ذکرى خاشعا مطمئنّا، و إذا ذکرتنى فاجعل لسانک وراء قلبک، و إذا قمت بین یدىّ فقم کالعبد الذّلیل.»«» یعنى اى موسى چون یاد مى‏کنى، مى‏باید که لرزان باشد اعضاى تو از هیبت جناب کبریایى من، و بیچارگى خود بین، و با یاد من آرام گیر. و در وقت یاد کردن من زبان را در پس دل دار، یعنى غفلت و پریشانى از خود دور دار، و اوّل به زبان سرّ سخن گوى، پس به زبان سر، و چون بر بساط بندگى خواهى ایستاد، چون بنده ذلیل ایستاده شو.

و امیر المؤمنین-  علیه الصلاه و السلام-  چون وقت نماز در آمدى مضطرب گشتى، و رخسار مبارکش متغیّر شدى، گفتند: یا امیر المؤمنین چه رسید تو را گفت: وقت اداى امانتى در آمد که آسمان و زمین طاقت آن نداشت.

فی الرساله الزینیّه الخوافیّه: لقد بلغ أنّ أمیر المؤمنین علىّ بن ابى طالب-  علیه الصلاه و السلام-  فی بعض الحروب الجهادیّه أصیب بسهم، ثمّ جذب السهم عن عضوه الشریف، و بقى النصل فیه. فقالوا: إذا لم یجرح العضو لم یمکن استخراجه، یخاف من ایذاء الأمیر و قطع عضوه الشریف. فقال-  علیه السلام- :«» «إذا اشتغلت بالصّلاه فاستخرجوه». فافتتح الصلاه، و هم قطعوا و جرحوا العضو، و استخرجوا النصل، و هم لم یتغیّر فی صلاته، فلمّا فرغ قال: «لم لم تستخرجوه» فقالوا: «قد استخرجنا». فانظر الى اقباله على ربّه، و استغراقه فی عوالم الجمعیه علیه، حتّى‏ لم یحسّ بجرح العضو و استخراج النصل من جوى اللحم. و نحن اذا غضّنا قمّله أو برغوثه، إذا وقع علینا ذباب نتشوّش لا یبقى لنا حضور، فأین نحن من تلک الحالات و المقامات قال اللّه تعالى فی وصفهم: تَراهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً«» یعنى راکعین على بساط العبودیه من رؤیه انوار العظمه، ساجدین على بساط الحرمه من رؤیه الجلال و الجمال، یطلبون مزید کشف الذات و الدنوّ و الوصال مع بقائه بغیر العتاب و الحجاب، و هذا محلّ الرضوان الأکبر بقوله تعالى: یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَ رِضْواناً.

فی الفتوحات المکّیه: «من الاولیاء «الساجدون»، تولّاهم اللّه بسجود القلوب فهم لا یرفعون رؤوسهم لا فی الدنیا و لا فی الآخره، و هو حال القربه و صفه المقرّبین العارفین الذین امر اللّه نبیّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ«» یرید الذین لا یرفعون رؤوسهم أبدا، و لا یکون ذلک الّا فی سجود القلب، و لهذا عقیب قوله: وَ کُنْ مِنَ السَّاجِدِینَ تمّم و قال: وَ اعْبُدْ رَبَّکَ حَتَّى یَأْتِیَکَ الْیَقِینُ. «فإنّها کانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ کِتاباً مَوْقُوتاً.» پس بدرستى که نماز بر مؤمنان نبشته‏اى است فرض کرده شده به اوقات خمسه.

«ألا تسمعون إلى جواب أهل النّار حین سئلوا: ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ قالُوا: لَمْ نَکُ مِنَ الْمُصَلِّینَ.» آیا نمى‏شنوید جواب اهل آتش در حین سؤال کردن از ایشان که چه چیز شما را کشید در دوزخ گفتند: نبودیم از نمازگزاران.

قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «بین العبد و بین الکفر ترک الصّلاه.» «و إنّما لتحتّ الذّنوب حتّ الورق، و تطلقها إطلاق الرّیق،»«» و بدرستى که نماز هرآینه مى‏ تراشد گناهها را تراشیدن برگ از درخت، و از بند رها مى‏ کند رها کردن رسنها از گردن برّه و بزغاله.

قال تعالى:«» أَقِمِ الصَّلاهَ إِنَّ الصَّلاهَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ. قال ابن عبّاس و ابن مسعود: فی الصّلاه منتهر و مزدجر عن معاصى اللّه، فمن لم تأمره صلاته بالمعروف و لم تنهه عن المنکر لم یزدد بصلاته من اللّه إلّا بعدا.» و روى عن أنس قال:«» «کان فتى من الأنصار یصلّى الصّلوات الخمس مع رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- ، ثمّ لا یدع شیئا من الفواحش إلّا رکبه. فوصف لرسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  حاله، فقال: «إنّ صلاته تنهاه یوما.» فلم یلبث أن تاب و حسن حاله.»«» و روى أنّه قیل: یا رسول اللّه فلانا یصلّى بالنهار و یسرق باللیل. فقال: «إنّ صلاته لتردعه» أى تکفّه.«» «و شبّهها رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بالجمّه«» تکون على باب الرّجل، فهو یغتسل فی الیوم و اللیل خمس مرّات، فما عسى أن یبقى علیه من الدّرن» و تشبیه کرده است نماز را رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله-  به حوض آب که باشد بر باب خانه مرد، پس او غسل کند در روز و شب پنج نوبت، پس نزدیک نیست که بماند بر او هیچ چرکى، کما قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  لأصحابه: «أ یسرّ أحدکم أنّ على بابه جمّه یغتسل منها کلّ یوم و لیله خمس مرّات، فلا یبقى علیه من درنه شی‏ء فقال: نعم. قال: فإنّها الصّلاه الخمس.»«» فی العوارف: «اشتقاق الصلاه قیل من الصلى و هو النار، و الخشبه المعوّجه إذا أرادوا تقویمها تعرض على النار ثمّ تقوم، و فی العبد اعوجاج لوجود نفس الأمّاره، و سبحات وجه اللّه الکریم التی لو کشف حجابها أحرقت من أدرکته: یصیب بها المصلّى من وهج السطوه الإلهیه و العظمه الربّانیه ما یزول به اعوجاجه، بل یتحقّق به معراجه، فالمصلّى کالمصطلى بالنار، و من اصطلى بنار الصلاه و زال بها اعوجاجه لا یعرض على نار جهنّم إلّا تحلّه القسم.» و قد ورد عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «إذا قام العبد إلى الصّلاه المکتوبه مقبلا على اللّه بقلبه و سمعه و بصره انصرف من صلاته و قد خرج من ذنوبه کیوم ولدته امّه، و إنّ اللّه تعالى لیغفر بغسل الوجه خطیئه أصابته، و بغسل یدیه خطیئه أصابتهما، حتّى یدخل فی صلاته و لیس علیه وزر.» «و قد عرف حقّها رجال من المؤمنین الّذین لا تشغلهم عنها زینه متاع، و لا قرّه عین من ولد و لا مال. یقول اللّه-  سبحانه و تعالى- : رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إِیتاءِ الزَّکاهِ.» و بدرستى که شناخته‏اند حقّ نماز را مردانى چند از مؤمنان که مشغول نمى‏سازد ایشان را از نماز متاع دنیا، و نه روشنى چشم از فرزند و نه از مال. مى‏گوید خداى-  سبحانه و تعالى-  در صفت ایشان که مردانى که باز نمى‏دارد ایشان را تجارت و نه بیع از ذکر خداى و از به پاى داشتن نماز و دادن زکات.

فی الفتوحات:«» «اعلم أنّ العارف ینظر إلى تفاصیل عوالمه، و أنّ الصّلاه قد عمّ حکمها جمیع حالاته ظاهرا و باطنا، لم یتفرّد«» بذلک جزء عن جزء آخر، فإنّه یقف بکلّه، و یرکع کذلک، و یسجد کذلک، و یجلس کذلک. فجاء عالمه على عباده ربّه، و طلب المعونه منه على عبادته. فجاء بنون الجمع فی قوله: نَعْبُدُ و نَسْتَعِینُ.

فعلم من الحقّ-  لمّا قیّده بالنون- : أنّه یرید منه أن نعبد بکلّیّته، و نستعین به بکلّیّته«»، و متى لم یکن المصلّى بهذه المثابه، من جمع عالمه على عباده ربّه، کان کاذبا فی قراءته. فإنّ اللّه ینظر الیه، فیراه ملتفتا فی صلاته أو مشغولا بخاطره و قلبه فی دکّانه و تجارته، و هو مع هذا یقول: نَعْبُدُ یقول اللّه: کذبت فی کفایتک«» بجمعیّتک على عبادتى، ألم تلتفت ببصرک الى غیر قبلتک ألم تصنع بسمعک الى حدیث الحاضرین تسمع ما یقولون ألم تمش بقلبک و فکرک فی شوقک فأین صدقک فی قولک: نَعْبُدُ محضر«» العارف هذا کلّه فی خاطره. فیستحیى أن یقول: إِیَّاکَ نَعْبُدُ، لئلّا یقال له: «کذبت» فلا بدّ أن یجتمع من هذه تلاوته على عباده ربّه حتّى یقول الحقّ له: صدقت فی جمعیّتک علىّ فی عبادتک و طلب معونتى.» گلشن:

  تو تا خود را به کلّى در نبازى
نمازت کى شود هرگز نمازى‏

چو ذاتت پاک گردد از همه شین
نمازت گردد آنگه قرّه العین‏

و فی کتاب العوارف:«» «قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- «» «إذا صلّیت صلاه فصلّ صلاه مودّع». فالمصلّى سائر إلى اللّه تعالى بقلبه یودّع هواه و دنیاه و کلّ شی‏ء سواه، و الصلاه فی اللغه الدعاء، فکان المصلّى یدعو اللّه بجمیع جوارحه، فصارت أعضاؤه کلّها ألسنه تدعوا بها ظاهرا و باطنا، و تشارک الظاهر و الباطن بالتضرّع و التقلّب فی الهیئات تملّقات متفرّع«» سائل محتاج، فاذا دعا بکلّیته أجابه مولاه لأنّه وعد و قال: وَ قالَ رَبُّکُمُ.«» و لیعلم العبد أنّ تلاوته نطق‏ باللسان، و معناها نطق القلب، و کلّ مخاطب لشخص یتکلّم بلسانه یعبّر ما فی قلبه.

و لو أمکن المتکلّم إفهام من یکلّمه من غیر لسان فعل، و لکن حیث تعذّر الإفهام إلّا بالکلام جعل اللسان ترجمانا. فإذا قال باللسان من غیر مواطاه القلب فما اللسان ترجمان، و لا القارى متکلّم قاصد اسماع اللّه حاجته، و لا مستمع إلى اللّه فاهم عنه سبحانه ما یخاطبه، و ما عنده غیر حرکه اللسان بقلب غاب عن قصد ما یقول، فلا یکون متکلّما مناجیا، و لا مستمعا واعیا. فأقلّ مراتب أهل الخصوص فی الصلاه الجمع بین القلب و اللسان.» «و أحسن آداب المصلّى:«» أن لا یکون مشغول القلب بشی‏ء قلّ أو کثر، لأنّ الأکیاس لم یرفضوا الدنیا إلّا لیقیموا الصلاه کما أمروا، لأنّ الدنیا و أشغالها لمّا کانت شاغله للقلب رفضوها غیره على محلّ المناجاه، و رغبه فی أوطان القربات، و إذعانا بالباطل لربّ البریّات، لأنّ حضور الصلاه بالظاهر إذعان للظاهر، و فراغ القلب فی الصلاه عمّا سوى اللّه تعالى إذعان الباطن. فلم یروا حضور الظاهر و تخلّف الباطن حتّى لا یختلّ إذعانهم فتنخرم عبودیّتهم، فیجتنب أن یکون باطنه مرتهنا بشی‏ء و یدخل فی الصلاه. فلا ینبغی للعبد أن یتلبّس بالصلاه إلّا و هو على أتمّ الهیئات. فما أحسنها من هیئه عبد ذلیل واقف بین یدی ملک عزیز، و فی تفسیر قوله تعالى:«» الَّذِینَ هُمْ عَلى‏ صَلاتِهِمْ دائِمُونَ قیل: هو سکون الأطراف و الطمأنینه، و قد حرّکت یدىّ فی الصلاه و عندى شخص من الصالحین، فلمّا انصرفت من الصلاه أنکر علىّ و قال: عندنا أنّ العبد إذا وقف فی الصلاه ینبغی أن یبقى جمادا مجمّدا لا یتحرّک منه شی‏ء، و قد جاء فی الخبر: «سبعه أشیاء فی الصّلاه من الشّیطان: الرّعاف و النّعاس و الوسوسه و التّثاوب و الحکاک و الالتفات و العبث بالشّى‏ء»«» و قیل: السهو و الشکّ.

قال بعضهم: إذا کبّرت التکبیره الأولى فاعلم أنّ اللّه ناظر الى شخصک عالم بما فی ضمیرک، مثّل فی صلاتک الجنّه و النار، لأنّ القلب إذا شغل بذکر الآخره تنقطع عنه الوساوس، فیکون هذا التمثیل تداویا للقلب لدفع الوسوسه.» حکى عن الجنید أنّه قال:«» «لکلّ شی‏ء صفوه، و صفوه الصلاه التکبیره الأولى، و إنّما کانت التکبیره الأولى صفوه لأنّها موضوع النیّه و أوّل الصلاه.

قال ابن سالم: النیّه باللّه و للّه و من اللّه،«» و الآفات التی تدخل فی صلاه العبد بعد النیّه من العدوّ، و نصیب العدوّ و إن کثر لا یوازن بالنیّه التی هى للّه و باللّه و إن قلّ.» و ینبغی للعبد أن یستقبل القبله بظاهره و الحضره الإلهیه بباطنه، و لا یبتدئ بالتکبیر إلّا إذا سکن القلب، فتشکّلت به الجوارح، و تأیّدت بالأولى و الأصواب، و یجمع بین نیّه الصلاه و التکبیر بحیث لا یغیب عن قلبه حاله التکبیر أنّه یصلّى الصلاه بعینها، و قد شهد القرآن المجید بالفلاح للمصلّین«» حیث قال: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ،«» و قال النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» قال اللّه تعالى: «قسمت الصّلاه بینى و بین عبدى نصفین».

فالصلاه«» صله بین العبد و بین الربّ، و ما کان صله بینه و بین اللّه، فحقّ العبد أن یکون خاشعا لصوله الربوبیه على العبودیه. و قد ورد أنّ اللّه تعالى إذا تجلّى لشی‏ء خضع له، و من یتحقّق بالصله فی الصلاه تلمع له طوالع التجلّى فیخشع، و الفلاح للذین هم فی صلاتهم خاشعون، و بانتفاء الخشوع ینتفی الفلاح.

سئل ابو سعید الخرّاز:«» کیف الدخول فی الصلاه فقال: «هو أن یقبل على اللّه‏ إقبالک علیه یوم القیامه، و وقوفک بین یدی اللّه تعالى لیس بینک و بینه ترجمان و هو مقبل علیک و أنت تناجیه، و تعلم بین یدی من أنت واقف، فإنّه الملک العظیم.» «و اعلم أنّ من الناس من إذا قال: «اللّه أکبر» غاب فی مطالعه العظمه و الکبریاء، و امتلأ باطنه نورا، و صار الکون بأسره فی فضاء شرح صدره کخردله.«» و من الناس من إذا أقبل على اللّه فی صلاته یتحقّق بمعنى الإنابه، لأنّ اللّه تعالى قدّم الإنابه و قال: مُنِیبِینَ إِلَیْهِ وَ اتَّقُوهُ وَ أَقِیمُوا الصَّلاهَ.«» فینیب إلى اللّه تعالى، و یتّقى اللّه بالتبرّى عمّا سواه، یقیم الصلاه بصدر منشرح بالاسلام و قلب منفسخ بنور الأنام، فیخرج الکلمه من القرآن من لسانه و یسمعها بقلبه، فتقع الکلمه فی فضاء قلب لیس فیه غیرها، فتملّکها القلب بحسن الفهم و لذاذه الإصغاء، و یتشرّبها بحلاوه الاستماع.»«» فی کتاب ذیل العوارف: روى عن أمیر المؤمنین و إمام المتّقین علىّ بن ابى طالب-  علیه الصلاه و السلام-  أنّه کان یتکلّم للناس بمنى، فقال فی تضاعیف کلامه:«» «من لم یعرف تأویل صلاته فصلاته خداج«» مرّتین. فقال له رجل: و هل للصلاه تأویل غیر التعبّد فقال: أجل، إنّ اللّه-  عزّ و جلّ-  ما بعث محمّدا بأمر من الامور إلّا و له مشابه و تأویل و تنزیل، و کلّ ذلک یدلّ على التّوحید. فقال الرجل: فما معنى رفع یدیک إلى اذنیک فی الصلاه قال: تأویله اللّه أکبر من أن یحسّ أو یمسّ بالأخماس. قال: فما معنى مدّ عنقک فی الرکوع قال: آمنت بک و لو ضرب عنقى. قال: فما معنى سجودک الأوّل قال: اللّهمّ منها خلقتنى-  یعنى من الارض- . قال: فما معنى السجده الثانیه قال: و فیها تعیدنى. قال: فما معنى الجلسه بین السجدتین قال: و منها تخرجنى تاره اخرى. قال: فما معنى إقامه الرّجل الیمنى و طرح الیسرى فی التشهّد قال: تأویله، اللّهمّ أمت الباطل و أقم الحقّ. قال: فما معنى قول الإمام: السلام علیکم و رحمه اللّه قال: یترحّم عن اللّه یقول، و بسلامته أمان لکم من عذاب اللّه یوم القیامه، و برحمته تدخلون الجنّه إن شاء اللّه.»

معنى تکبیر این است اى امیم 
کاى خدا پیش تو قربانى شدیم‏

وقت ذبح اللّه اکبر مى‏کنى‏
همچنین در ذبح نفس کشتنى‏

گشت کشته تن ز شهوتها و آز
شد به بسم اللّه بسمل«» در نماز

چون قیامت پیش حق صفها زده‏
در حساب و در مناجات آمده‏

ایستاده پیش یزدان اشک ریز
بر مثال راست روز رستخیز

حق همین گوید چه آوردى مرا
اندر این مهلت که دادم من تو را

عمر خود را در چه پایان برده‏اى
قوت و قوّت در چه فانى کرده‏اى‏

گوهر دیده کجا فرسوده‏اى‏
پنج حس را در کجا پالوده‏اى«»

چشم و گوش و جمله گوهرهاى عرش
خرج کردى، چه خریدى تو ز فرش‏

همچنین پیغامهاى درد گین‏
صد هزاران آید از حضرت چنین‏

در قیام این گفته‏ها آرد رجوع
در خجالت شد دو تا اندر رکوع‏

باز فرمان مى‏رسد بردار سر
از رکوع و پاسخ حق را شمر

سر بر آرد از رکوع او شرمسار
اندر افتد باز در رو همچو مار

باز گوید سر بر آور بازگو
که بخواهم جست از تو مو به مو

قوّت پا ایستادن نبودش
که خطاب هیبتى بر جان زدش‏

پس نشیند عقده زان بار گران‏
حضرتش گوید سخن گو با بیان‏

نعمتت دادم بگو شکرت چه بود
دادمت سرمایه هین بنماى سود

رو به دست راست آرد در سلام‏
سوى جان انبیا و آن کرام‏

یعنى اى شاهان شفاعت، کین لئیم
سخت در گل ماندش پاى و گلیم‏

انبیا گویند روز چاره رفت
چاره آنجا بود و دست افزار زفت«»

رو بگرداند به سوى دست چپ‏
در تبار و خویش گویندش که خب‏

هین جواب خویش گو با کردگار
ما که‏ایم اى خواجه دست از ما بدار

نى از این سو نى از آن سو چاره شد
جان آن بیچاره در صد پاره شد

از همه نومید شد مسکین کیا«»
پس بر آرد هر دو دست اندر دعا

کز همه نومید گشتم اى خدا
اوّل و آخر تویى و منتهى‏

در نماز این خوش اشارتها ببین
تا بدانى کین بخواهد شد یقین‏

پس پیمبر گفت بهر این طریق‏
با وفاتر از عمل نبود رفیق‏

گر بود نیکو ابد یارت شود
ور بود بد در لحد مارت شود

و روى عمّار بن یاسر عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أنّه قال:«» «لا یکتب للعبد من صلاته إلّا ما یعقل». و قد ورد فی لفظ آخر:«» «ما منکم من یصلّى الصّلاه کامله، و منکم من یصلّى النّصف و الثّلث و الرّبع و الخمس حتّى یبلغ العشر.» و قال تعالى:«» لا تَقْرَبُوا الصَّلاهَ وَ أَنْتُمْ سُکارى‏. قیل: من حبّ الدنیا، و قیل: من الاهتمام بامور الدنیا، و قال-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» «من صلّى رکعتین و لم تحدّث نفسه بشی‏ء من الدّنیا غفر له ما تقدّم من ذنبه.» و قال ایضا-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» «إنّما الصّلاه تمسّک و تواضع و تضرّع و تنادم. و ترفع یدیک و تقول: اللّهمّ، اللّهمّ، فمن لم یفعل فهى خداج-  أى ناقصه- .» و قد ورد: انّ المؤمن إذا توضّأ للصلاه تباعدت عنه الشیطان فی أقطار الأرض خوفا منه، لأنّه یتأهّب للدخول على الملک. فإذا کبّر حجب عنه إبلیس و یضرب بینه‏ و بینه سرادق لا ینظر إلیه، و واجهه الملک الجبّار بوجهه، و إذا قال: «اللّه اکبر» اطّلع الملک فی قلبه، فإذا رآه لیس فی قلبه اکبر من اللّه-  عزّ و جلّ-  فیقول: صدقت اللّه تعالى فی قلبک کما تقول«»، و یتشعشع من قلبه نور یلحق بملوک العرش، و یکشف له بذلک النور ملکوت السماوات و الارض، و یکتب له حشو ذلک النور حسنات، و إنّ الغافل الجاهل إذا قام إلى الصلاه احتوشته«» الشیاطین، کما یحتوش الذباب على نقطه العسل. فاذا کبّر اطّلع الملک على قلبه، فإذا کان فی قلبه شی‏ء أعظم من اللّه تعالى عنده فیقول له: کذبت لیس اللّه تعالى أکبر فی قلبک کما تقول، فیثور من قلبه دخان یلتحق بعنان السماء، فیکون حجابا لقلبه عن الملکوت، و یزداد ذلک الحجاب صلابه، و یلتقم الشیطان قلبه، فلا یزال ینفخ فیه، و ینفث، و یوسوس الیه، و یزیّن حتّى ینصرف من صلاته، و لا یعقل ما کان فیه. و فی الخبر:«» «لو لا أنّ الشّیاطین یحومون حول قلوب بنى آدم لنظروا إلى ملکوت السّماء» حدیقه:

هر نمازى که با خلل باشد
دان که در حشر بى محل باشد

از خشوع دل است مغز نماز
ور نباشد خشوع نیست نیاز

مرد باید که در نماز آید
خسته با درد و با نیاز آید

ور نباشد خشوع و دمسازى‏
دیو بر سبلتش«» کند بازى‏

و قیل لموسى بن جعفر-  علیهما السلام- : إنّ الناس أفسدوا علیک الصلاه بممرّهم بین یدیک. قال:«» «إنّ الّذى اصلّى له أقرب من الّذى یمشى بین یدىّ.» «و کان رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  نصبا-  أى تاعبا-  بالصّلاه بعد التّبشیر له بالجنّه لقول اللّه سبحانه: وَ أْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلاهِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْها«»، و کان‏ یأمر بها أهله و یصبر علیها نفسه.» و بود رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  تعب کشنده به کثرت نماز بعد از بشارت دادن او به بهشت، به گفتن خداى تعالى که «امر کن اهل خود را به نماز و مصابرت کن بر نماز»، پس امر مى‏کرد به نماز اهل خود را و صبر مى‏فرمود نفس نفس خویش را بر آن.

از جابر بن عبد اللّه انصارى مروى است که گفت که کعب الاحبار از على بن ابى طالب-  علیه الصلاه و السلام-  پرسید که آنچه رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  در آخر حیات به آن تکلّم فرموده چه بود گفت: «آن حضرت را بر سینه خود مستند ساخته بودم، سر را بر دوش من نهاد و گفت: الصّلاه الصّلاه.» کعب گفت: آخر عهد وصیّت انبیا این باشد، و به این مأمورند و به این مبعوث شوند.

«ثمّ إنّ الزّکاه جعلت مع الصّلاه قربانا لأهل الإسلام،» باز بدرستى که زکات گردانیده شد مقارن با نماز از براى [تقرّب‏] اهل اسلام.

عن أبى درداء-  رضى اللّه عنه-  أنّه قال: قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- «» «الزّکاه قنطره الإسلام». و مقارنه «زکاه» با «صلاه» در قرآن بسیار است کقوله تعالى: الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ و وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ و أَقِیمُوا الصَّلاهَ وَ آتُوا الزَّکاهَ«» فی مواضع کثیره أى جعل الزکاه تلى الصلاه، لأنّ الزکاه التطهیر. قال تعالى: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها«» أى طرّها بالطاعات. و لمّا کانت الصلاه من شرطها الطهاره جعلت الزکاه إلى جانبها لکونها طهاره الأموال، کما کان فی الصلاه طهاره الثیاب و الأبدان و المساجد، بل طهاره الأنفس من الذنوب‏ کما شبّه رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  أیّا بالجمّه تکون على باب الرجل.

عن معاذ [بن‏] جبل قال: قلت: یا رسول اللّه أخبرنى بعمل یدخلنی الجنّه. قال: «بخّ بخّ، سألت عن عظیم و أنّه لیسیر على من یسّره اللّه علیه، صلّ الصّلاه المکتوبه، و أدّ الزّکاه المفروضه.»«» روى أنّ رجلا أتى النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  من بنى تمیم، فقال: یا رسول اللّه إنّى رجل ذو مال کثیر و ذو أهل و ولد حاضره، أخبرنى کیف أصنع و کیف أتصدّق فقال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  «أخرج الزّکاه من مالک، فإنّها یطهّرک.» و روى عن رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «عرض علىّ أوّل ثلاثه یدخلون الجنّه و أوّل ثلاثه یدخلون النّار. فأمّا أوّل ثلاثه یدخلون الجنّه: فالشّهید، و عبد مملوک أحسن عباده ربّه و نصح لسیّده، و عفیف متعفّف ذو عیال. و أمّا أوّل ثلاثه یدخلون النّار: فأمیر مسلّط، و ذو ثروه من مال لا یؤدّى حقّ اللّه فی ماله، و فقیر فخور.» قال تعالى: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ کَثِیراً مِنَ الْأَحْبارِ وَ الرُّهْبانِ لَیَأْکُلُونَ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ الَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّهَ وَ لا یُنْفِقُونَها فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِیمٍ یَوْمَ یُحْمى‏ و آنان که گنج مى ‏نهند زر را و سیم را، و نفقه نمى‏کنند آن را به دادن زکات در راه دین خداى، پس مژده ده ایشان را به عذابى دردناک در آن روز که گرم کرده شود آن زر و سیم، و برافروزند آتش را بر آن اموال در آتش دوزخ، پس داغ نهند بدان پیشانیهاى ایشان و پهلوهاى ایشان و پشتهاى ایشان، گویندشان: این آن است که گنج نهادید خویشتن را، پس بچشید وبال آنچه بودید که گنج مى‏نهادیت آن، و نمى‏دادید حقوق اللّه-  تعالى-  به مساکین.

روایت است از ابن مسعود که «ننهند دینارى و نه درهمى بر روى درهمى،بلکه وسیع کنند پوست بدن او تا بنهند هر درهمى و دینارى در موضع على حدّه به داغ کردن».

پرسیدند از یکى علما که چرا تخصیص کرده داغ کردن پیشانى و پشت و پهلوى جواب گفته: از براى آنکه توانگر صاحب کنز مال هر گاه که دید فقیرى پیشانى درهم مى‏کشد، و پشت به جانب او مى‏کند، و پهلو از او خالى مى‏کند، پس بدان مستوجب داغ پیشانى و پشت و پهلو مى‏گردد. قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» «ما من صاحب ذهب و لا فضّه لا یؤدّى منها حقّا إلّا إذا کان یوم القیامه صفّحت له صفائح من نار، و احمى علیها فی نار جهنّم، فتکوى بها جبهته و جنبه و ظهره، کلّما بردت اعیدت له فی یوم کان مقداره خمسین ألف سنه حتّى یقضى بین العباد، فیرى سبیله إمّا إلى الجنّه و إمّا إلى النّار.» یعنى نیست هیچ صاحب طلا و نه صاحب نقره که ادا نکرده از آن حقّ اللّه الّا که باشد روز قیامت که صفیحه‏ها«» سازند از آتش، و تافته کنند آن را در آتش دوزخ، پس داغ کنند به آن پیشانى او و پهلوى او و پشت او، هر گاه که سرد شود آن صفیحه‏ها باز گرم و تافته کنند از براى او در روزى که باشد مقدار او پنجاه هزار سال تا قضا کرده شود میان بندگان، پس نموده شود سبیل او یا به بهشت یا به دوزخ.

«فمن أعطاها طیّب النّفس بها، فإنّها تجعل له کفّاره، و من النّار حجابا«» و وقایه.» پس آن کس که بدهد زکات را به طیب نفس و خوش دلى به آن دادن، پس بدرستى آن را بگردانند از براى او کفّاره گناهان، و بگردانند آن را حجاب از آتش و وقایه و حفظ از ورود عذاب. قال ابن عمر: «ما ابالى لو کان لى مثل أحد ذهبا أعلم عدده ازکیّه، و أعمل بطاعه اللّه عزّ و جلّ.» «فلا یبیعنّها«» أحد نفسه، و لا یکثرنّ لهفه،» پس باید که نفروشند براى دادن‏ زکات، هیچ کس نفس خود را، و بسیار نگرداند بر آن حزن خود را.

عن عباده بن الصامت-  رضى اللّه عنه- : إنّ رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  قیل له و هو قاعد فی الحطیم بمکّه: یا رسول اللّه اتى على مال فلان. فقال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- :«» «ما تلف مال فی برّ و لا بحر إلّا بمنع الزّکاه، فاحرزوا أموالکم بالزّکاه.» یعنى کسى گفت رسول اللّه را-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  که آمده شد بر مال فلان نقصان و تلف. پس گفت رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  که تلف نشود هیچ مالى در برّ و در بحر الّا به منع و ندادن زکات.

پس حرز نمایید و محافظت کنید اموال خود را به زکات.

«فإنّ من أعطاها غیر طیّب النّفس بها، یرجو بها ما هو أفضل منها، فهو جاهل بالسّنّه، مغبون الأجر، ضالّ العمل، طویل النّدم.» پس بدرستى که آن کس که بدهد زکات را نه به طیب نفس و دل خوش، که خواهد به آن مال زکات افضل از آن مال که ثواب است، پس او جاهل است به سنّت، از براى آنکه قصد نکرده به آن وجه اللّه را و مهتدى نشده به غایت وضع آن در سنّت، و مغبون و زیان زده باشد در اجر، و گمراه باشد در عمل، و بسیار ندامت باشد در قیامت.

عن ابى ذر-  رضى اللّه عنه-  قال: «انتهیت إلى النّبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و هو جالس فی ظلّ الکعبه، فلمّا رءانى قال: هم الأخسرون و ربّ الکعبه. قال: فجئت حتّى جلست، فقلت: یا رسول اللّه فداک أبى و أمّى من هم قال: هم الأکثرون أموالا إلّا من قال هکذا و هکذا و هکذا من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و عن شماله، و قلیل ما هم.»«» ابو ذر-  رضى اللّه عنه-  گوید: رسیدم به رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  و او نشسته بود در سایه کعبه. پس چون دید مرا گفت: ایشان زیانکارترینند، به پروردگار کعبه سوگند گفت: پس آمدم تا نشستم، پس گفتم: یا رسول اللّه فداى تو باد پدرم و مادرم کیستند ایشان فرمود: ایشان بسیارتر اموالند، إلّا آن کس که مال را گوید که همچنین و همچنین و همچنین، از برابر روى او و از پس پشت او و از راست او و از چپ او عطا کند به هر کس، و اندکى‏اند آنان که چنین باشند.

لب ببند و کفّ پر زر بر گشا
بخل را بگذار و پیش آور سخا

مال در ایثار اگر گردد تلف‏
در درون، صد زندگى آید خلف‏

گر نگردد زرع جان یک دانه صد
صحن ارض اللّه واسع کى بود

گفت پیغمبر که دائم بهر پند
دو فرشته خوش منادى مى‏کنند

کاى خدایا منفقان را سیر دار
هر درمشان را عوض ده صد هزار

وى خدایا ممسکان را در جهان‏
تو مده الّا زیان اندر زیان‏

گر نماند از جود در دست تو مال
کى کند لطف الهت پایمال‏

هر که کارد گردد انبارش تهى‏
لیک اندر مزرعه باشد بهى‏

و آنکه در انبار ماند و صرفه کرد
اشپش و موش حوادث پاک خورد

این سخا شاخى است از شاخ بهشت‏
واى کو کز کفّ چنین شاخى بهشت«»

تا برد شاخ سخاى خوب کیش
مر تو را بالا کشان با اصل خویش‏

گفت پیغمبر که هر که از یقین‏
داند او پاداش خود در یوم دین‏

که یکى را ده عوض مى‏آیدش
هر زمان جود دگرگون زایدش‏

منّت آن کس راست کونان مى‏گزد
گو بکش منّت که نانى مى‏پزد

نان دهى و جان ستانى اى فلان
پس چرا منّت نهى بر این و آن‏

«ثمّ أداء الأمانه، فقد خاب من لیس من أهلها.» باز اداى امانت، پس بدرستى که نومید شد آن کس که نیست از اهل امانت.

«إنّها عرضت على السّماوات المبنیّه، و الأرضین المدحوّه، و الجبال ذات الطّول المنصوبه، فلا أطول و لا أعرض، و لا أعلى و لا أعظم منها، و لو امتنع شی‏ء بطول أو عرض أو قوّه أو عزّ لامتنعن، و لکن أشفقن من العقوبه،» بدرستى که امانت عرض کرده شد بر آسمانهاى بنا کرده شده، و بر زمینهاى گسترده شده، و بر کوههاى صاحب طول بر پاى کرده شده، پس نیست چیزى درازتر و نه پهن‏تر و نه بلندتر و نه بزرگتر از آنها، و اگر امتناع نمودى از قبول امانت چیزى به درازى یا پهنایى یا قوّت یا عزّت، هر آینه امتناع نمودندى و ابا کردندى حمل آن را، و لکن ترسیدند از عقوبت که اگر ادا نکنند لاحق گردد به ایشان عقاب.

عن ابن عبّاس: هى أمانات الناس و الوفاء بالعهود، فحقّ على کلّ مؤمن أن لا یغشّ مؤمنا و لا معاهدا فی شی‏ء قلیل و لا کثیر، فعرض اللّه هذه الأمانه على أعیان السماوات و الأرض و الجبال، فقال لهنّ: أ تحملن هذه الأمانه بما فیها قلن: و ما فیها قال: إن أحسنتنّ جوزیتنّ، و إن عصیتنّ عوقبتنّ. فقلن: لا، یا ربّ نحن مسخّرات لأمرک لا یزید ثوابا و لا عقابا، و قلن ذلک خوفا و خشیه و تعظیما لدین اللّه أن لا تقوموا بها لا معصیه و لا مخالفه، و کان العرض علیهنّ تخییرا لا إلزاما، و لو ألزمهنّ لم یمتنعن من حملها، و الجمادات کلّها خاضعه للّه-  عزّ و جلّ-  مطیعه ساجده له، کما قال تعالى للسّموات و الأرض: ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قالَتا أَتَیْنا طائِعِینَ«» و قال للحجاره: وَ إِنَّ مِنْها لَما یَهْبِطُ مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ«» و قال: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ وَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ وَ النُّجُومُ وَ الْجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَابُّ«»، الآیه.

و قال بعض اهل العلم: خلق اللّه تعالى فیهنّ العقل و الفهم حین عرض الأمانه علیهنّ، حتّى عقلن الخطاب و أجبن.

قال فی الفتوحات المکّیه:«» «فأمّا حدیث اللّه فی الصوامت، فهو عند العامّه من علماء الرسوم حدیث حال، أى یفهم من حاله کذا، حتّى أنّه لو نطق نطق بما فهم«» هذا الفهم منه، قال القوم فی مثل هذا: قالت الأرض للوتد لم تشقّنى قال لها الوتد: «سل من یدقّنى» فهذا عندهم حدیث حال، و علیه خرّجوا قوله تعالى:«» تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ و قوله:«» إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَهَ عَلَى السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ الْجِبالِ فَأَبَیْنَ أَنْ یَحْمِلْنَها إبایه حال.

و أمّا عند أهل الکشف: فیستمعون نطق کلّ شی‏ء من جماد و نبات و حیوان، بسمعه المقیّد باذنه بمرقى عالم الحسّ لا فی الخیال، کما سمع«» نطق المتکلّم من الناس و الصوت من أصحاب الأصوات. فما عندنا فی الوجود صامت أصلا، بل الکلّ ناطق بالثناء على اللّه تعالى، کما أنّه لیس عندنا فی الوجود ناطق أصلا من حیث عینه، بل کلّ عین سوى اللّه صامته لا نطق لها إلّا أنّها کانت مظاهر کان النطق للظاهر. قالت الجلود: وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَیْنا.«» فالکلام فی المظاهر هو الاصل، و الصمت فیها عرض یعرض فی حقّ المحجوب، فلأصحاب الحرف و الصوت عذر عند هؤلاء، و لمنکرى الصوت و الحروف عذر ایضا عندهم.»

  نگه کن ذرّه ذرّه گشته پویان
به حمدش خطبه توحید گویان‏

زهى انعام و لطف کار سازى‏
که هر یک ذرّه را با اوست رازى

«و عقلن ما جهل من هو أضعف منهنّ، و هو الإنسان، إِنَّهُ کانَ ظَلُوماً جَهُولًا.» و دانستند سماوات و ارضین و جبال با آن قوّت آنچه ندانست آن کس که او ضعیفتر بود از ایشان، و او آدمى است، بدرستى که او بود ظلم کننده بر نفس خود و نادان به امر خدا و احتمال امانت.

عن ابن مسعود أنّه قال: مثلت الأمانه کصخره ملقاه و دعیت السماوات و الارض و الجبال إلیها، فلم یقربوا منها و قالوا: لا نطیق حملها، و جاء آدم من غیر أن دعى و حرّک الصخره و قال: لو امرت بحملها لحملتها، فقلن له: احمل. فحملها إلى رکبتیه، ثمّ وضعها و قال: و اللّه، لو أردت أن ازداد ازدتّ.«» قلن له: احمل. فحملها إلى حقوه، ثمّ وضعها و قال: لو أردت أن ازداد لزدتّ.«» فقلن له: احمل. فحملها حتّى وضعها على عاتقه، فأراد أن یضعها، فقال اللّه تعالى مکانک: فإنّها فی عنقک و عنق ذریّتک إلى یوم القیامه.» قال محمّد بن فضل: «جوارحک کلّها أمانات عندک، امرت فی کلّ واحد منها بأدائها: فأمانه العین الغضّ عن المحارم و النظر بالاعتبار، و أمانه السمع صیانتها عن اللغو و الرفث و إحضارها مجالس الذکر، و أمانه اللسان اجتناب الغیبه و البهتان و مداومه الذکر، و أمانه الرجل المشى إلى الطاعات و التباعد عن المعاصى، و أمانه الفم أن لا یتناول بها الّا حلالا، و أمانه الید أن لا یعدها إلى حرام و لا تمسکها عن الامر بالمعروف، و أمانه القلب مراعاه الحقّ على دوام الاوقات حتّى لا یطالع سواه و لا یشهد غیره و لا یسکن إلّا الیه. هذا تفسیر قوله تعالى: وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ«».

«إنّ اللّه سبحانه لا یخفى علیه ما العباد مقترفون فی لیلهم و نهارهم. لطف به خبرا، و أحاط به علما.» بدرستى که خداى تعالى مخفى نیست بر او آنچه بندگان کسب مى‏کنند در شب ایشان و روزیشان. لطف شده به آن از روى خبرت و احاطه دارد به آن از روى دانش.

«أعضاؤکم شهوده، و جوارحکم جنوده، و ضمائرکم عیونه، و خلواتکم عیانه.» عضوهاى شما گواهان اوست، و دستهاى شما لشکران اویند، و ضمیرهاى شما چشمهاى اوست، و خلوتهاى شما معاینه اوست.

  نبینم در جهان مقدار مویى
که آن را نیست با روى تو رویى‏

همه جانها ز تو حیران بمانده‏
تو با ما در میان جان نمانده‏

تو را بر ذرّه ذرّه راه بینم
دو عالم ثمّ وجه اللّه بینم

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۸۲۸-۸۵۳                     

بازدیدها: ۱۳۳

خطبه ها خطبه شماره ۲۱ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۲۱ صبحی صالح

و من خطبه له ع و هی کلمه جامعه للعظه و الحکمه

فَإنَّ الْغَایَهَ اءَمَامَکُمْ، وَ إ نَّ وَرَاءَکُمُ السَّاعَهَ تَحْدُوکُمْ، تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا، فَإ نَّما یُنْتَظَرُ بِاءَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ.
اءَقُولُ: إ نَّ هذَا الْکَلامَ لَوْ وُزِنَ بَعْدَ کَلامِ اللّهِ سُبْحانَهُ، وَ بَعْدَ کَلامِ رَسُولِ اللّه ص بِکُلٍ کَلامٍ لَمالَ بِهِ راجحا وَ بَرَّزَ عَلَیْهِ سابِقا. فَاءَمَا قَوْلُهُ ع تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا فما سُمِعَ کَلامُ اءَقَلُّ مِنْهُ مَسْمُوعا وَ لا اءَکْثَرُ مَحْصُولا، وَ ما اءَبْعَدَ غَوْرَها مِنْ کَلِمَهٍ، وَاءَنْقَعَ نُطْفَتَها مِنْ حِکْمَهٍ، وَ قَدْ نَبَّهْنا فِی کِتابِ الْخَصائِصِ عَلى عِظَمِ قَدْرِها وَ شَرَفِ جَوْهَرِها.

الباب السادس فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

خطبه ۲۱

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام- :«ألا و إنّ الغایه أمامکم، و إنّ وراءکم السّاعه تحدوکم.» بدانید که بدرستى که غایت و حال آخرت پیش روى شما است، و بدرستى که از پس پشت شما است زمانه، مى راند شما را.

أراد بالغایه حال الآخره: من جنّه تطلب أو نار تهرب عنها ممّا هو متوجّه الیه، و غایه الانسان ینتهى الیها، و بذلک الاعتبار صدق علیها أنّها أمام، و استعار لفظه لها، و الساعه القیامه و الموت، و کونها وراء بالعتبار کونها مهروبا منها، و المهروب منه خلفت الهارب.

«تخفّفوا تلحقوا،» سبکبار شوید تا برسید و ملحق گردید به آن سبکباران که پیش از شما رفتند از انبیا و اولیا.

حافظ:

از زبان سوسن آزاده‏ ام آمد به گوش
کاندر این دیر کهن حال سبکباران خوش است‏

بار تا چندى کشى، بى ‏بار باش
گر دمى باقى است برخوردار باش‏

أشار بالتخفیف الى الزاهد الحقیقى الذى به یتخفّف المسافرون الى اللّه، من أثقال الدنیا و أوزارها المانعه من الصعود الى قرب الحضره، و بذلک یلحق بمنازل الابرار.

  اى شده عمرى گران بار گناه
مى ‏نترسى پیش و پس آبى سیاه‏

با دلى چون آهن و بارى گران‏
کى رسد کشتى ایمان با کران‏

و الکلمتان فی قوّه شرط و جزاء، أى لم تلحقوا بأهل الحقائق الّا بقطع العلائق.

«فإنّما ینتظر بأوّلکم و آخرکم.» پس بدرستى که منتظر نیست به اوّل شما إلّا آخر شما.

أى إنّما ینتظر بالقیامه الکبرى على اوّلکم و من سبق منکم، و وصول کلّ إلى ما یستحقّه من کمال رحمه أو عذاب، لحوق الآخرین الذین لم یموتوا.

اى دل غافل دمى بیدار شو
چند بد مستى کنى هشیار شو

رفتگان اندر نخستین منزلند
منتظر بنشسته و مستعجلند

بیش ار این در بند خودشان مى ‏مدار
چندشان فرمایى آخر انتظار

قال السید: «و أنا أقول: إنّ هذا الکلام لو وزن، بعد کلام اللّه سبحانه و کلام رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  بکلّ کلام لمال به راجحا، و برز علیه سابقا. فأمّا قوله-  علیه السلام- : «تخفّفوا تلحقوا» فما سمع کلام أقلّ منه مسموعا و لا اکثر محصولا، و ما ابعد غورها من کلمه و أنفع نطفتها من حکمه»«» قال الشارح: استعار السیّد لفظ النطفه، و هو الماء القلیل الصافى، لما فیها من الحکمه. قال بعض البلغاء: إنّ السیّد الرضىّ-  رحمه اللّه تعالى-  قد أطرى على قوله-  علیه السلام- : «ألا و إنّ الغایه أمامکم، و إنّ وراءکم السّاعه تحدوکم. تخفّفوا تلحقوا،» و اغفال قوله-  علیه السلام- : «ینتظر بأوّلکم آخرکم» من مثله غریب، فإنّ المعنى فی هذه الکلمات أغرب و أعجب. فإنّ الزمان الذى عبّر عنه بالساعه من وراء الناس یسیر بهم على هیئه یغفل السائر عن مسیره، و التعبیر عن ذلک، التسییر بالحدو من ألطف العبارات و أحسن الاشارات و أغرب النکت الغرّ. فإنّ الحد و تسییر الإبل بنشید یذهلها عن سیرها، و الساعه التی تسوق الناس زمانهم، و إنّما یعبّر عنه بالساعه، لأنّ الزمان منقسم إلى ماض قد انعدم، و مستقبل لم یحدث، و الحال الساعه التی امکن الحکم بوجودها، و هى التی لا تنفکّ لازمه للخلق، و تسیر بهم و هم فی غفله عنها، و بهذا النظر قیل: «الدنیا ساعه»، و إنّما قال «وراءکم السّاعه» لأنّ خلف الشی‏ء جهه لازمه و هى متواریه عنه، و کلّ جهه تتوارى فهى وراء. و لهذا المعنى قال المفسّرون: معنى قوله: وَ کانَ وَراءَهُمْ مَلِکٌ یَأْخُذُ کُلَّ سَفِینَهٍ غَصْباً«» أى کان قدامهم، و تلک الجنّه لمّا کانت متواریه عنهم قیل: وراءهم. و قال: «الغایه أمامکم» و امام الشی‏ء مقصده من «أمّ، یؤمّ» إذا قصد، و الکلّ قاصدون إلى غایاتهم.

و قوله: «إنّما ینتظر بأوّلکم آخرکم» من أحسن العبارات: من حبس السلف فی مراقدهم و مشاهدهم لیلحق الخلف الغابر بهم، و أجمع الکلّ فی المجمع الاکبر.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۸۲۵-۸۲۸   

بازدیدها: ۸۷

خطبه ها خطبه شماره ۲۰ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۲۰ صبحی صالح

و من خطبه له ع و فیه ینفر من الغفله و ینبه إ لى الفرار للّه

فَإ نَّکُمْ لَوْ عَایَنْتُمْ مَا قَدْ عَایَنَ مَنْ ماتَ مِنْکُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ، وَ سَمِعْتُمْ وَ اءَطَعْتُمْ، وَ لَکِنْ مَحْجُوبٌ عَنْکُمْ مَا قَدْ عَایَنُوا، وَ قَرِیبٌ ما یُطْرَحُ الْحِجَابُ، وَ لَقَدْ بُصِّرْتُمْ إ نْ اءَبْصَرْتُمْ، وَ اءُسْمِعْتُمْ، إ نْ سَمِعْتُمْ، وَ هُدِیتُمْ إ نِ اهْتَدَیْتُمْ، بِحَقِّ اءَقُولُ لَکُمْ:
لَقَدْ جَاهَرَتْکُمُ الْعِبَرُ، وَ زُجِرْتُمْ بِمَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ، وَ مَا یُبَلِّغُ عَنِ اللَّهِ بَعْدَ رُسُلِ السَّمَاءِ إ لا الْبَشَرُ.

الباب السادس فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

خطبه ۲۰

و من کلام له-  علیه الصّلوه و السّلام- : «فإنّکم لو عاینتم ما قد عاین من مات منکم لجزعتم و هلتم، و سمعتم و أطعتم،» پس بدرستى که شما اگر معاینه مى‏ دیدید آنچه بدرستى معاینه مى ‏کند آن کس که مرده است از شما، هر آینه جزع مى ‏کردید و مى ‏ترسیدید، و مى ‏شنیدید و فرمان مى ‏برید.

«و لکن محجوب عنکم ما عاینوا،» و لکن پنهان است از شما آنچه ایشان مى ‏بینند.

«و لقد بصّرتم إن أبصرتم، و أسمعتم إن سمعتم، و هدیتم إن اهتدیتم بحقّ،» و هر آینه بدرستى که نموده شدید اگر دیدید، و شنوانیده شدید اگر شنیدید، و راه نموده شدید اگر راه یافتید شما به حقّ.

«أقول : لقد جاهرتکم العبر، و زجرتم بما فیه مزدجر. و ما یبلّغ عن اللّه بعد رسل السّماء الّا البشر.» مى‏ گویم من که هر آینه بدرستى که به مجاهره و آواز بلند گفتم شما را پندها، و باز داشته شدید به آنچه در اوست باز داشته شدن، کالنواهى المؤکّده بالوعیدات الهائله، و العقوبات الحاضره، کقوله تعالى وَ لَقَدْ جاءَهُمْ مِنَ الْأَنْباءِ ما فِیهِ مُزْدَجَرٌ .

قیل: ما أحسن هذه الالفاظ و المعانی، فناهیک بها من حکمه بالغه، و کلمه سائغه، و بلاغه سابغه. فقوله: «لقد جاهرتکم العبر» اشاره إلى أنّ المعتبر الذى یحوجکم الى النفوذ من ظاهره الى باطنه قد برز من الباطن الى الظاهر لکم و استقبلکم، و ایداع هذا المعنى المبسوط فی هذه اللفظه الموجزه من غرائب البلاغه، و قوله: «زجرتم بما فیه مزدجر» أى سلک لکم بأمر یکون الوصول الى معناه‏ الباطن فی أسرع مدّه، و هو من «زجرت الإبل فانزجر» أى کلّفته السیر السریع فأسرع، و هذا کلام لا یتأتّى إلّا بتأیید الحقّ، و لقربه من الوحى أردفه بقوله-  علیه السلام- : «و ما یبلّغ عن اللّه بعد رسل السّماء إلّا البشر» و نمى ‏رساند از خداى بعد از رسولان آسمان پیام حقّ تعالى إلّا آدمى. أى لیس فی الإمکان طریق وراء ما حدّثتم به إلى اللّه على ألسنه رسله، و لیس یمکن أن یبلّغکم رسالته بعد رسل السماء، و هو الملائکه إلّا هم«»، فلا عذر لکم فی التخلّف عن دعوتهم.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی)صفحه ۸۲۳-۸۲۵                         

بازدیدها: ۶۰

خطبه ها خطبه شماره ۸۶ منهاج ‏الولایه فی ‏شرح‏ نهج‏ البلاغه به قلم ملا عبدالباقی صوفی تبریزی (تحقیق وتصحیح حبیب الله عظیمی)

خطبه ۸۶ صبحی صالح

 و من خطبه له ع

قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ لَهُ الْإِحَاطَهُ بِکُلِّ شَیْءٍ وَ الْغَلَبَهُ لِکُلِّ شَیْءٍ وَ الْقُوَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ عظه الناس فَلْیَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْکُمْ فِی اءَیَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ اءَجَلِهِ وَ فِی فَرَاغِهِ قَبْلَ اءَوَانِ شُغُلِهِ وَ فِی مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ اءَنْ یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ وَ لْیُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ وَ لْیَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ.

فَاللَّهَ اللَّهَ اءَیُّهَا النَّاسُ فِیمَا اسْتَحْفَظَکُمْ مِنْ کِتَابِهِ وَ اسْتَوْدَعَکُمْ مِنْ حُقُوقِهِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثا وَ لَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدًى وَ لَمْ یَدَعْکُمْ فِی جَهَالَهٍ وَ لاَ عَمىً قَدْ سَمَّى آثَارَکُمْ وَ عَلِمَ اءَعْمَالَکُمْ وَ کَتَبَ آجَالَکُمْ وَ اءَنْزَلَ عَلَیْکُمُ الْکِتَابَ تِبْی انا لِکُلِّ شَیْءٍ.

وَ عَمَّرَ فِیکُمْ نَبِیَّهُ اءَزْمَانا حَتَّى اءَکْمَلَ لَهُ وَ لَکُمْ فِیمَا اءَنْزَلَ مِنْ کِتَابِهِ دِینَهُ الَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ اءَنْهَى إِلَیْکُمْ عَلَى لِسَانِهِ مَحَابَّهُ مِنَ الْاءَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ وَ نَوَاهِیَهُ وَ اءَوَامِرَهُ وَ اءَلْقَى إِلَیْکُمُ الْمَعْذِرَهَ وَ اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّهَ وَ قَدَّمَ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ وَ اءَنْذَرَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذ ابٍ شَدِیدٍ فَاسْتَدْرِکُوا بَقِیَّهَ اءَیَّامِکُمْ، وَ اصْبِرُوا لَهَا اءَنْفُسَکُمْ فَإِنَّهَا قَلِیلٌ فِی کَثِیرِ الْاءَیَّامِ الَّتِی تَکُونُ مِنْکُمْ فِیهَا الْغَفْلَهُ وَ التَّشَاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَهِ وَ لاَ تُرَخِّصُوا لِاءَنْفُسِکُمْ فَتَذْهَبَ بِکُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الظَّلَمَهِ وَ لاَ تُدَاهِنُوا فَیَهْجُمَ بِکُمُ الْإِدْهَانُ عَلَى الْمَعْصِیَهِ.

عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ اءَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ اءَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَ إِنَّ اءَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ اءَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِینُهُ وَ السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ وَ الشَّقِیُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ وَ اعْلَمُوا اءَنَّ یَسِیرَ الرِّیَاءِ شِرْکٌ وَ مُجَالَسَهَ اءَهْلِ الْهَوَى مَنْسَاهٌ لِلْإِیمَانِ وَ مَحْضَرَهٌ لِلشَّیْطَانِ جَانِبُوا الْکَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلْإِیمَانِ.

الصَّادِقُ عَلَى شَفَا مَنْجَاهٍ وَ کَرَامَهٍ وَ الْکَاذِبُ عَلَى شَرَفِ مَهْوَاهٍ وَ مَهَانَهٍ وَ لاَ تَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ وَ لاَ تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَهُ وَ اعْلَمُوا اءَنَّ الْاءَمَلَ یُسْهِی الْعَقْلَ وَ یُنْسِی الذِّکْرَ فَاءَکْذِبُوا الْاءَمَلَ فَإِنَّهُ غَرُورٌ وَ صَاحِبُهُ مَغْرُورٌ.

الباب السادس فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

من کتاب منهاج الولایه فی نهج البلاغه فی الوصایا و النصائح الشافیه و التذکیر و الزواجر البالغه

خطبه ۸۶

و من خطبه له-  علیه الصّلوه و السّلام و التّحیّه و الإکرام- : «قد علم السّرائر، و خبر الضّمائر،» بدرستى که دانسته است نهانى‏ ها را، و آزموده است اندیشه ‏ها را.

فإنّ غایه الضمیر أن یغیب عن الحاسّه الباصره، و السرّ فی الاغلب یطلق بازاء ما یخفى عن اوائل العقول، الضمیر من الضامر الدقیق الخصر، فقد عرف أنّ الضمیر فی الخفاء دون السریره، و الخبر أصله من الاختبار و الامتحان، و فی قوله «و خبر الضّمائر» الواو واو الحال، فکأنّه قال: هو عالم بالسرائر فی حاله اختباره الضمائر.

«له الإحاطه بکلّ شی‏ء (تظنّه محیطا بالخلق)، و الغلبه لکلّ شی‏ء (تظنّه غالبا على شی‏ء)، و القوّه على کلّ شی‏ء (تتوهّم فیه قوّه شی‏ء).» یعنى مر او را است احاطه به هر چیز و غلبه بر هر چیز و قوّت و قدرت بر هر چیز.

«فلیعمل العامل منکم فی أیّام مهله، قبل إرهاق أجله-  أى تعجّل أجله- ،» پس باید که عمل کند هر عمل کننده از شما در ایّام مهلت عمر، پیش از تعجیل اجل او.

«و فی فراغه قبل أوان شغله،» و در حین فراغت او پیش از اوقات شغل او به اهوال آخرت.

«و فی متنفّسه قبل أن یؤخذ بکظمه،» أى أن یقبض على مخنّقه، کنایه عن الموت و در حال نفس زدن او پیش از آنکه قبض کرده شود مجراى نفس، یعنى پیش از حلول موت.

«و لیمهّد لنفسه و قدمه،» و باید که نیک واگستراند مقامى از براى نفس و بدن خود.

أى لیرتّب مقاما وطیئا لروحه و جسمه، و إنّما قلنا القدم الجسم، لأنّ الموضع الوطى للجسم یکون موطئا للقدم أوّلا.

و المعنى الآخر أنّ المراد بالنفس الجنّیّه المضمره، و المراد بالقدم الاعمال الظاهره، و یذکر القدم و یراد به العمل الذى قدّم، قال اللّه تعالى: أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ أى اعمالا حسنه قدّموها، و کذا السعى المختصّ بالقدم یذکر و یراد به العمل، قال اللّه تعالى: وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى‏. «و لیتزوّد من دار ظعنه لدار إقامته.» و باید زوّاده گیرد از دار انتقال او براى دار مقیم بودن او.

«فاللّه اللّه أیّها النّاس، فیما استحفظکم من کتابه،» پس اللّه اللّه از مردمان، در آنچه طلب محافظت آن کرده است خداى تعالى از کتاب او و عمل به احکام آن.

«و استودعکم من حقوقه،» و زینهار داده است شما را از رعایت حقوق او.

قیل فی شرحه: إنّ فی قوله «استحفظکم من کتابه، و استودعکم من حقوقه،» دقیقه یجب الارشاد إلیها، هى أنّ کتاب اللّه هذا الذى أنزله على خلقه و حقوقهم ما خصّصهم به من القوى المهیّئه لهم اعمالهم، و الناس مطالبون بحفظ«» کتابه و هو العمل باحکامه، و هذه القوى ودائعه بین ایدیهم لیتمکّنوا بها من العمل.

فحاصل الکلام: إنّ طلب الحفظ لکتاب اللّه مصرّح به فی اوامره حیث قال سبحانه: بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللَّهِ«» و قال: وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَهً ضَنْکاً وَ نَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیامَهِ أَعْمى‏ قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِی أَعْمى‏ وَ قَدْ کُنْتُ بَصِیراً قالَ‏ کَذلِکَ أَتَتْکَ آیاتُنا فَنَسِیتَها وَ کَذلِکَ الْیَوْمَ تُنْسى‏، و حقوق اللّه فی نعمه المودّعه بین أیدیهم واجبه الحفظ، و لکن لیس وجوبه منطقا فتعرف به، و أنّ وجوب حفظ تلک الحقوق ممّا یهتدى إلیه العقل مجملا. و هذا مثل نعمه السمع و البصر و اللسان و امثالها، فإنّ الانسان یلزمه التدبّر فی هذه النعم و معرفه حقوقها، و إنّما ودائع اللّه سبحانه لدیهم، و لا بدّ أن یستردّ الودائع و یرتجع العوارى. و هذا هو التنبیه المرشد للعقول إلى من أحبّ حقوق اللّه المودّعه عند الناس أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ وَ لِساناً وَ شَفَتَیْنِ وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ. و لکلّ شی‏ء حقّ لازم بیّنه الشارع-  صلوات اللّه و سلامه علیه-  فی قوله: إنّ لنفسک علیک حقّا، فاعط ذى حقّ حقّه، و بیّن القرآن أنّ هذه الحقوق مسئول عنها فی قوله تعالى: إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ کُلُّ أُولئِکَ کانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا. و ممّا یؤکّد هذا المعنى قوله-  علیه السلام-  عقیب ذلک: «فإنّ اللّه سبحانه لم یخلقکم عبثا،» پس بدرستى که حقّ سبحانه نیافرید شما را خالى از وجه حکمت.

«و لم یترککم سدى،» و نگذاشت شما را مهمل به حال خود.

«و لم یدعکم فی جهاله و لا عمى،» و رها نکرد شما را در نادانى و کور دلى.

فإنّ قوله: لَمْ یَخْلُقْکُمْ عَبَثًا تنبیه منه على أنّ ما آثر اللّه به الناس من العقل، و قوله لَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدىً تنبیه منه على أنّ اللّه أرسل الیهم«» مبشّرین و منذرین و لم یخلّ بینهم و بین طبعهم، و قوله: «و لم یدعکم فی جهاله و لا عمى» تنبیه منه على أنّ بعد الانبیاء-  علیهم السلام-  أئمّه هدى یرشدون الخلق إلى أحکام الحقّ، و یوضحون لهم مشبّهات الامور.

«قد سمّى آثارکم،» بدرستى که نامزد کرده آثار شما از ثواب و عقاب.أى جعل لکلّ حرکه صدرت عنکم أسماء یعرف فی الملکوت به، و یشهد الکرام الکاتبون علیها، و الآثار بقایا اعمال ماضیه. و معنى قوله «سمّى آثارکم» أنّه عیّن لکم الثواب و العقاب فیما سلف لکم من الاعمال.

و معنى قوله: «و علم أعمالکم،» و دانسته است عملهاى شما: اطّلع على اعمال یشتغلون بها فی الحال.

و معنى قوله: «و کتب آجالکم،» و نوشته است اجلهاى شما: أثبت فی خزائن علمه ما ینتهى الیه عواقب امورکم.

«و أنزل علیکم الکتاب تبیانا» و فرو فرستاد بر شما کتابى که در اوست بیان هر چیز.

قال تعالى: وَ یَوْمَ نَبْعَثُ فِی کُلِّ أُمَّهٍ شَهِیداً ، أى بیانا لکلّ شی‏ء یحتاج الیه من الأمر و النهى و الحلال و الحرام و الحدود و الأحکام.

«و عمّر فیکم نبیّه أزمانا،» و زندگانى داد در میان شما نبىّ خود را زمانها.

«حتّى أکمل له و لکم دینه» تا تمام گردانید احکام دین خویش مر او را و مر شما را.

یعنى لم یخرج النبىّ-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  من الدنیا حتّى تمّ أمر الدین و کملت الأحکام و القضایا، و لم یقع الإخلال بما یحتاج الیه الامّه إلى یوم القیامه، و هذا هو المعنى بقوله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَهُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِیرِ.«» و حقیقه الکامل ما لا یحتاج إلى إدخال شی‏ء خارج و لا إخراج شی‏ء داخل فیه عنه، و الدین لو کان بمثابه لم یوضح فیه حکم واحد، و وقع التفریط فی شی‏ء ممّا یفتقر إلیه الامّه، أو کان فیه شی‏ء زائد یجب أن یحذف منه، لم یکن کاملا.

«-  فیما أنزل من کتابه-  الّذى رضى لنفسه،» در آنچه فرو فرستاد از کتاب او که بپسندید از براى نفس [خویش‏].

«و أنهى إلیکم-  على لسانه-محابّه و مکارهه، و نواهیه و أوامره،» و رسانید خبر آن به سوى شما بر لسان او از بیان مستحبّات او و مکروهات او، منهیّات او و مأمورات او.

بیان لجمیع الأحکام الشرعیه، فهى لا تخرج عن المأمور به أو المنتهى عنه و المستحبّ و المکروه.

«فألقى إلیکم المعذره، و اتّخذ علیکم الحجّه،» پس بیفکند به سوى شما معذور داشتن، و فرا گرفت بر شما حجّت.

أى کلّ معذره تحتجّون بها بین یدی اللّه تعالى و یتعلّلون، فاللّه تعالى نبذها إلیکم، إذ لم یبق لأحد عذر بعد إنزال الکتب و ارسال الرسل، و ایضاح الأحکام و بیان الامور الموصوله إلى السعاده و الشهاده. قال تعالى: لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّهٌ بَعْدَ الرُّسُلِ. «و قدّم إلیکم بالوعید، و أنذرکم بین یدی عذاب شدید.» و فرا پیش کرد شما را به ترسانیدن، و بیم کرد شما را به پیش آمدن عذاب سخت.

«فاستدرکوا بقیّه أیّامکم، و اصبروا لها أنفسکم، فإنّها قلیل فی کثیر الأیّام الّتى تکون منکم فیها الغفله، و التّشاغل عن الموعظه،» پس تدارک کنید ایّام گذشته را به آنچه باقى است از ایّام شما، و صبر کنید و حبس کنید نفوس خود را در آن بقیّه ایّام. پس بدرستى که آن بقیّه عمر اندک است در میان اوقات بسیار که مى ‏باشد شما را در آن مشغولى بودن به دنیا و غفلت از پند گرفتن.

عطّار:

تا کى از خواب هوس بیدار شو
همچو بیداران دین در کار شو

کار کن چون وقت کارت این دم است‏
ز آنکه این یک دم تو را صد عالم است

‏ گر نخواهى کرد کشت امروز تو
چون کنى فردا، ز غم مى ‏سوز تو

«و لا ترخّصوا لأنفسکم، فیذهب بکم الرّخص مذاهب الظّلمه،» و معتاد مکنید نفسهاى خود را به رخصت و اباحه محظورات للضروره، پس ببرد شما را عادت به رخص به راههاى ظلمت ارتکاب من غیر ضروره، أى لا تعوّدوها الأخذ بالرّخص.

و الرخصه استباحه المحظور مع قیام الخاطر لضروره، و من تعوّد ارتکاب المحظورات ألجأته العاده الى أن یرتکبها فی غیر مقام الضروره، و هذا هو المراد بقوله: «فیذهب بکم الرّخص مذاهب الظّلمه».

فی العوارف«»: «قال سفیان: إنّما حرّموا«» الوصول بتضییع الاصول، فکلّ من لا یتمسّک بالضروره فی القول و الفعل لا یقدر أن یقف على قدر الحاجه من الطعام و الشراب و النوم، و متى تعدّى الضروره تداعت عزائم قلبه و انحلّت شیئا بعد شی‏ء، و ینفتح على العبد أبواب الرخص و الاتّساع و یهلک مع الهالکین». «و ینبغی للمرید أن یکون له فی کلّ شی‏ء نیّه للّه تعالى حتّى فی أکله و شربه و ملبوسه، فلا یلبس الّا للّه و لا یأکل الّا للّه و لا یشرب الّا للّه و لا ینام الّا للّه، و اذا دخل فی شی‏ء من رفق النفس لا للّه و لا بنیّه صالحه صار ذلک وبالا علیه.» «و لا تداهنوا فیهجم بکم الإدهان على المعصیه.» و صنعت و چرب زبانى مکنید در دیدن معصیت از غیر، پس هجوم و غلبه کند به شما آن صنعت بر معصیت کردن شما.

المداهنه، المساعده على القبیح، لاستماله من ارتکبه و من ساعد غیره فی رؤیه الباطل إذا أتاه حمله المساعده على إتیانه بنفسه، و هجم إذا غلبه و شدّد علیه.

«عباد اللّه، إنّ أنصح النّاس لنفسه أطوعهم لربّه، و إنّ أغشّهم لنفسه أعصاهم لربّه،» اى بندگان خداى بدرستى که خیر خواه‏ ترین مردم نفس خود را فرمان بردارترین ایشان است پروردگار خود را، و بدرستى که خائن‏ ترین مردم نفس خود را نافرمان بردارتر ایشان است پروردگار خود را.

لا شکّ أنّ من أطاع اللّه لم ینفع إلّا نفسه، و من عصاه لم یضرّ إلّا نفسه، و لا عباره عن هذا المعنى أحسن من جعل الطاعه نصیحه للنفس و المعصیه غشّا لها.

«و المغبون من غبن نفسه،» و فریفته شده کسى است که فریفته شده نفس او.

المغبون الخاسر، و الفرق بین الغبن و الخسران: إنّ الخسران ضرر یهتدى الیه فى اوّل النظر، و الغبن خسران خفىّ.

«و المغبوط من سلم له دینه،» و غبطه برده کسى است که به سلامت باشد دین او.

المغبوط الذى یکون حسن حاله مرغوبا فیه، و المحسود قریب منه، الّا أنّ الحاسد یهوى زوال حسن الحال عنه و الغبطه حسن الحال مع البقاء، و البقاء مشروط فیه. قال رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «من یزرع خیرا یحصد غبطه»، و ذلک حسن الحال مع استمرار البقاء.

«و السّعید من وعظ بغیره، و الشّقىّ من انخدع لهواه و غروره.» و نیکبخت کسى که پند گرفته شود به غیر او، و بدبخت کسى که فریفته هواى خود و غرور خود گردد.

«و اعلموا أنّ یسیر الرّیاء شرک،» و بدانید که اندکى از ریا شرک است.

المرائى الذى یرى الناس أنّه متعبّد، و من کان له فی التعبّد مقصد غیر وجه اللّه تعالى فهو مشترک.

«و مجالسه أهل الهوى أنّه منساه للإیمان، و محضره للشّیطان.» و همنشینى با اهل هوا محلّ فراموشى ایمان است و محلّ حاضر شدن شیطان. فإنّ التخلّق بخلق من یتّبع هوى نفسه من آثار مجالسته، و ذلک داع الى نسیان موارد الشرع و التصدیق بأحکامه و التمکین للشیطان من نفسه، فإنّ الشیطان لا یتمکّن من التصّرف الّا فی نفس کانت بمعزل عن مواجب الایمان. قال اللّه تعالى: هَلْ أُنَبِّئُکُمْ عَلى‏ مَنْ تَنَزَّلُ‏ الشَّیاطِینُ تَنَزَّلُ عَلى‏ کُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ. «جانبوا الکذب فإنّه مجانب للإیمان.» دورى جویید از دروغ، پس بدرستى دروغ دور گرداننده است ایمان را.

الجانب للشی‏ء المباعد عنه الذى یدعه جانبا.

«الصّادق على شفا منجاه و کرامه، و الکاذب على شرف مهواه و مهانه.» راستگوى بر لب مائده خلاصى و گرامى بودن، و دروغگوى بر لب کوه هلاکت و خوارى.

یقال: «فلان على شفا هذا الامر و على شرفه» إذا قرب منه، و بینهما فرق: فإنّ فی الاغلب یقال لمن کان على خطر الوقوع فی الشی‏ء: «فلان على شرفه»، کقولهم: «هو على شرف الهلاک و شرف الموت». یقال لمن کان بصدد الخلاص من الشی‏ء: «فلان على شفا هذا الامر»، أى لم یبق من الخلاص منه الّا قلیل. فکان امیر المؤمنین-  علیه الصلاه و السلام-  فی هاتین الکلمتین قال: الصادق أسوء حالاته النجاه، و الکاذب أحسن حالاته السقوط فی المهواه. فإنّه الصادق على شفا المنجاه، أى المنجاه قلیله بالاضافه الى احواله، و قال: الکاذب على شرف المهواه، أى له المهواه شرف عظیم بلا اضافه الى ما أعدّ له من النکال و العقوبه.

«و لا تحاسدوا، فإنّ الحسد یأکل الإیمان کما تأکل النّار الحطب،» و حسد مبرید، پس بدرستى که حسد مى‏ خورد ایمان را همچنان چه مى ‏خورد آتش هیزم را.

أى یقتطع من مواجبه، و ذلک لأنّ الحسد رذیله أخوات من الرذائل، و شعب من القبائح و الفضائح.

و قلّما یفرض من الرذائل شی‏ء إلّا و فی الحسد شعبه منه، فالحقد و الحرص و البخل و الجبن و الشّره و التهمه و الکید و المکر و الکبر و الغفله و الجهل، و کلّ ما یعدّ من جملتها فی الحسد، و إنّ الایمان مجموع مکارم الاخلاق، و هذا هو المراد من قوله-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم- : «الإیمان بضع و سبعون بابا، و کلّ واحد من هذه الرّذائل تزیح خصله من مکارم الأخلاق». فإذا تنزّل الحسد منزله الأکل و الإیمان منزله المأکول.

عطّار:

تویى حرص و تویى کبرىّ و آز
در سخن گفتن بباید چون پیاز

مولانا:

ز ان که هر بدبخت خرمن سوخته
مى ‏نخواهد شمع کس افروخته‏

بر کن این بیخى که حرص است و حسد
یاد کن «فِی جِیدِها حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ»

تو حسودى کز فلان من کمترم
مى‏ فزاید کمترى در اخترم‏

خود حسد نقصان و عیبى دیگر است‏
بلکه از جمله بدیها بدتر است‏

خاک شو مردان راه را زیر پا
خاک بر سر کن حسد را همچو ما

آن بلیس از ننگ و عار کمترى
خویشتن انداخت در صد ابترى‏

آن ابو جهل از محمّد عار داشت‏
و ز حسد خود را به بالا مى ‏فراشت

‏ بو الحکم نامش بد و بو جهل شد
اى بسا اهل از حسد نا اهل شد

«و لا تباغضوا فإنّها الحالقه،» و دشمن مدارید یکدیگر را، پس بدرستى که آن زائل کننده دین است.

و الحالقه المزیله للدین، هکذا فسّر هذه اللفظه رسول اللّه-  صلّى اللّه علیه و آله و سلّم-  فقال: «الحالقه المزیله للدّین لا المزیله للشّعر.» «و اعلموا أنّ الأمل یسهى العقل، و ینسى الذّکر. فأکذبوا الأمل فإنّه غرور، و صاحبه مغرور.» و بدانید بدرستى که امید داشتن سهو آورنده است عقل را، و فراموش مى‏ گرداند یاد را. پس دروغ زن یابید امل را، پس بدرستى که فریبنده است و صاحب او فریفته شده.

منهاج ‏الولایه فی‏ شرح ‏نهج‏ البلاغه، ج ۲ عبدالباقی صوفی تبریزی ‏ (تحقیق وتصیحیح حبیب الله عظیمی) صفحه ۸۱۱-۸۲۳              

بازدیدها: ۷۷