نهج البلاغه نامه ها نامه شماره ۶۲ شرح میر حبیب الله خوئی(به قلم علامه حسن زاده آملی )

نامه ۶۳ صبحی صالح

۶۳- و من کتاب له ( علیه ‏السلام  ) إلى أبی موسى الأشعری و هو عامله على الکوفه، و قد بلغه عنه تثبیطه الناس عن الخروج إلیه لما ندبهم لحرب أصحاب الجمل‏

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٍّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَیْسٍ

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ قَوْلٌ هُوَ لَکَ وَ عَلَیْکَ فَإِذَا قَدِمَ رَسُولِی عَلَیْکَ فَارْفَعْ ذَیْلَکَ وَ اشْدُدْ مِئْزَرَکَ وَ اخْرُجْ مِنْ جُحْرِکَ وَ انْدُبْ مَنْ مَعَکَ فَإِنْ حَقَّقْتَ فَانْفُذْ وَ إِنْ تَفَشَّلْتَ فَابْعُدْ

وَ ایْمُ اللَّهِ لَتُؤْتَیَنَّ مِنْ حَیْثُ أَنْتَ وَ لَا تُتْرَکُ حَتَّى یُخْلَطَ زُبْدُکَ بِخَاثِرِکَ وَ ذَائِبُکَ بِجَامِدِکَ وَ حَتَّى تُعْجَلُ عَنْ قِعْدَتِکَ وَ تَحْذَرَ مِنْ أَمَامِکَ کَحَذَرِکَ مِنْ خَلْفِکَ

وَ مَا هِیَ بِالْهُوَیْنَى الَّتِی تَرْجُو وَ لَکِنَّهَا الدَّاهِیَهُ الْکُبْرَى یُرْکَبُ جَمَلُهَا وَ یُذَلَّلُّ صَعْبُهَا وَ یُسَهَّلُ جَبَلُهَا

فَاعْقِلْ عَقْلَکَ وَ امْلِکْ أَمْرَکَ وَ خُذْ نَصِیبَکَ وَ حَظَّکَ فَإِنْ کَرِهْتَ فَتَنَحَّ إِلَى غَیْرِ رَحْبٍ وَ لَا فِی نَجَاهٍ فَبِالْحَرِیِّ لَتُکْفَیَنَّ وَ أَنْتَ نَائِمٌ حَتَّى لَا یُقَالَ أَیْنَ فُلَانٌ

وَ اللَّهِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مَعَ مُحِقٍّ وَ مَا أُبَالِی مَا صَنَعَ الْمُلْحِدُونَ وَ السَّلَامُ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۲۰  

المختار الثانی و الستون‏ و من کتاب له علیه السلام الى أبى موسى الاشعرى، و هو عامله على الکوفه و قد بلغه عنه تثبیطه الناس على الخروج الیه لما ندبهم لحرب أصحاب الجمل‏

من عبد الله علی أمیر المؤمنین إلى عبد الله بن قیس:

أما بعد، فقد بلغنی عنک قول هو لک و علیک، فإذا قدم رسولی علیک فارفع ذیلک، و اشدد مئزرک، و اخرج من جحرک و اندب من معک، فإن حققت فانفذ، و إن تفشلت فابعد و ایم الله لتؤتین من حیث أنت، و لا تترک حتى یخلط زبدک بخاثرک، و ذائبک بجامدک، و حتى تعجل فی قعدتک، و تحذر من أمامک کحذرک من خلفک، و ما هى بالهوینا التی ترجو، و لکنها الداهیه الکبرى یرکب جملها، و یذل صعبها، و یسهل جبلها، فاعقل عقلک، و املک أمرک، و خذ نصیبک و حظک، فإن کرهت فتنح إلى غیر رحب و لا فی نجاه، فبالحری لتکفین و أنت نائم حتى لا یقال: أین فلان؟ و الله إنه لحق مع محق، و ما أبالی ما صنع الملحدون، و السلام.

اللغه

(فثبطهم): حبسهم بالجبن یقال: ثبطه عن الأمر أى أثقله و أقعده، (الجحر) بالضم: ثقب الحیه و نحوها من الحشار، (الزبد) بالضم: ما یستخرج بالمخض من اللبن، (خثر) اللبن خثوره من باب قتل بمعنى ثخن و اشتد و رجل خاثر النفس أی ثقیل کسلان.

الاعراب‏

و هو عامله على الکوفه: جمله حالیه و یحتمل الاستیناف و کذا ما بعده و یحتمل فیه العطف أیضا، هو لک: جمله اسمیه صفه لقوله قول، و علیک: ظرف مستقر معطوف على لک و یمکن أن یکون عطفا على هو بتقدیره بعده أى و هو علیک فتکون حالیه و المعنى أنه قولک حالکونه یکون على ضررک، أیم الله:

قسم و هو مبتدأ لخبر محذوف و هو قسمى و ما بعده جواب القسم.

المعنى‏

قال الشارح المعتزلی «ص ۲۴۶ ج ۱۷ ط مصر»: المراد بقوله‏ (هو لک و علیک) أن أبا موسى کان یقول لأهل الکوفه: إن علیا إمام هدى، و بیعته صحیحه إلا أنه لا یجوز القتال معه لأهل القبله، هذا القول بعضه حق و بعضه باطل.

أقول: الظاهر من کلامه أن البعض الحق منه تصدیقه بامامته و صحه بیعته و البعض الباطل عدم تجویزه القتال معه لما قال عنه ابن میثم «و یقول:

إنها فتنه فلا یجوز القیام فیها و یروى عن النبی صلى الله علیه و آله أخبارا یتضمن وجوب القعود عن الفتنه و الاعتزال فیها»- إلى أن قال: و هو علیه من وجوه:

۱- کان معلوما من همه أنه لم یقصد بذلک إلا قعود الناس عنه، و فهم منه ذلک، و هو خذلان للدین فی الحقیقه و هو عائد علیه بمضره العقوبه منه علیه السلام و من الله تعالى فی الاخره.

أقول: و یؤید ذلک ما قیل فی حال أبی موسى من أنه من المعتقدین بعبد الله بن عمر و من الذین یمیلون إلى انتخابه بالخلافه لظاهره تقواه الجامد العاری عن تحقیق الحق کأکثر المتزهدین و قد اعتزل عن علی علیه السلام و لم یبایعه و تبعه جمع من کبار الصحابه کاسامه بن زید و عمرو بن عاص و سعد بن أبی وقاص، و کان اعتزالهم عنه علیه السلام فت فی عضد ولایته و نصر لعدوه و هو معاویه و قد لحقوا به بعد ذلک، و أظهر أبو موسى جوهره فی قضیه الحکمین فیما بعد، و قال ابن میثم:

۲- أنه لما کان على الحق فی حربه کان تثبیط أبی موسى عنه جهلا بحاله و ما یجب من نصرته و القول بالجهل عائد على القائل بالمضره.

۳- أنه فی ذلک القول مناقض لغرضه لأنه نهى عن الدخول مع الناس و مشارکتهم فی زمن الفتنه و روى خبرا یقتضی أنه یجب القعود عنهم حینئذ مع أنه کان أمیرا یتهافت على الولایه و ذلک متناقض، فکان علیه لا له.

أقول: و الأوضح أن یقال أن تصدیه للولایه فی هذه الحاله دخول فی الفتنه لأنها سیاسه للناس فلو اعتقد بما نقل لزم علیه الاستعفاء و العزله عن العمل فورا مضافا إلى أن اعترافه بامامته و صحه بیعته یقتضی وجوب طاعته علیه فلا معنى للخلاف معه بأی استناد مع أنه اعتمد على النهی من القتال معه علیه بأن المخالفین من أهل القبله و القتال مع أهل القبله لقمع الفتنه مشروع فی القرآن کما قال الله تعالى‏ و إن طائفتان من المؤمنین اقتتلوا فأصلحوا بینهما فإن بغت إحداهما على الأخرى فقاتلوا التی تبغی حتى تفی‏ء إلى أمر الله‏ ۹- الحجرات و أى بغی أعظم من نکث طلحه و الزبیر بیعتهما و جمعهما الجموع على خلاف علی علیه السلام؟! و قد شدد علیه الأمر بالخروج من الکوفه و من معه و اللحاق به بقوله:(فارفع ذیلک و اشدد مئزرک و اخرج من جحرک، و اندب من معک).

ثم نبه علیه السلام إلى ما فی قلبه من الشک و النفاق بقوله: (فان تحققت فانفذ و إن تفشلت فابعد).ثم نبهه علیه السلام إلى ما یؤول إلیه خلافه معه من سوء العاقبه بقوله: (و أیم الله‏لتؤتین من حیث أنت‏- إلخ).

قال الشارح المعتزلی: معناه إن أقمت على الشک و الاسترابه و تثبیط أهل الکوفه عن الخروج إلی و قولک لهم، لا یحل لکم سل السیف لا مع علی و لا مع طلحه، و ألزموا بیوتکم و اکسروا سیوفکم، لتأتینکم و أنتم فی منازلکم أهل بالکوفه أهل البصره مع طلحه و نأتینکم نحن بأهل المدینه و الحجاز فیجتمع علیکم سیفان من أمامکم و من خلفکم فتکون ذلک‏ الداهیه الکبرى‏- إلخ-.

و قال فی شرح قوله علیه السلام‏ (و لا تترک حتى یخلط زبدک بخاثرک): تقول للرجل إذا ضربته حتى أثخنته: لقد ضربته‏ حتى‏ خلطت زبده بخاثره، و کذلک حتى خلطت ذائبه بجامده، و الخاثر اللبن الغلیظ، و الزبد خلاصه اللبن و صفوته فاذا أثخنت الانسان ضربا کنت کأنک خلطت ما دق و لطف من أخلاطه بما کثف و غلظ منها، و هذا مثل و معناه لتفسدن حالک و لتخلطن، و لیضطربن ما هو الان منتظم من‏ أمرک‏- إلخ.

أقول: و حیث أن الخطاب له شخصا یمکن أن یکون مراده علیه السلام الإخبار عن حاله فیما یأتی علیه من انتخابه حکما فی صفین و المقصود أنه حیث یصدق ظاهرا إمامته و یمنع أهل الکوفه من نصرته بحجه الدفاع عن مصلحتهم سیأتی علیه الابتلاء بالحکومه فی صفین فیظهر سوء عقیدته بالنسبه إلیه علیه السلام و خیانته بأهل الکوفه فی إظهار عزل الامام و تسلیمهم إلى معاویه فیعجل فی الفرار من کوفه و یحذر من دنیاه و آخرته لما ارتکبه بخدعه عمرو بن عاص معه.

و قد یظهر من بعض التواریخ أن هذا الکتاب‏ ثالث الکتب الذی کتبها علیه السلام إلى أبی موسى الأشعری‏ و أصر و أبلغ فی الاستعانه منه لدفع العدو الثائر، و لکن‏ أبو موسى الأشعری‏ أصر على الإنکار و المکابره حتى عزله علیه السلام عن ولایه الکوفه و أجرى عزله بید مالک الأشتر.

الترجمه

این نامه ‏ایست که بأبو موسى أشعری نگاشت که کارگزار آن حضرت بود بر کوفه‏ در حالى که به آن حضرت گزارش رسید أبو موسى مردم کوفه را از اجابت دعوت آن حضرت باز مى ‏دارد چون آنها را براى جنگ با أصحاب جمل دعوت کرده بود:

از طرف بنده خدا على أمیر مؤمنان بسوى عبد الله بن قیس.

أما بعد، راستى که بمن از تو گفتارى رسیده است که از آن تو است و بر زیان تو است، چون فرستاده و پیک من اینک بتو در رسد بى درنگ دامن بالا زن و کمرت را تنگ بربند و از سوراخت بدرآى و هر آنکه با خود دارى احضار کن اگر حق را دریافتى آنرا مجرى کن و اگر سستى شیوه خود ساختى و نرد شکاکى باختى از منصب خود در گذر و دور شو، بخدا سوگند هر چه باشى و هر کجا باشى دستخوش گرفتارى شوى و بدنبالت آیند و رها نشوى تا گوشت و استخوانت بهم در آمیزند و تر و خشکت بهم آمیزند و نهان و عیانت هویدا گردد و تا این که از کناره گیرى و بازنشست در شتاب اندر شوى و از آنکه در برابرت باشد بهراسى چونان که از آنکه در پشت سرت باشد و پیگرد تو است بهراسى.

این پیشامد براى تو چنانچه امیدوارى آسان نیست بلکه بزرگترین گرفتارى و دشوارى است که باید بر مرکبش بر نشست و دشواریش را هموار کرد و گردنه و کوهش را صاف نمود.

خرد خویش را بکار گیر و خود را داشته باش و بهره خود را دریاب، و اگر نخواهى دور شو دور، بى خوش‏آمد و بى کامیابى و رستگارى، تو که در خواب باشى محققا دیگران وظیفه ترا ایفاء کنند و کار ترا کفایت نمایند تا آنکه بدست فراموشى سپرده شوى و نگویند، فلانى کجاست؟ بخدا سوگند که این راه حق است و بدست حقدار است و باکى ندارد که ملحدان خدا نشناس چه بازى کنند، و السلام.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۸

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.