نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 87 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

87- و قال عليه السّلام: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِالْأَنْبِيَاءِ أَعْلَمُهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ- ثُمَّ تَلَا إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ- وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُواثُمَّ قَالَ إِنَّ وَلِيَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ إِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ- وَ إِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَ إِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ

المعنى

و لمّا كان الغرض من الأنبياء عليهم السّلام جذب الخلق إلى اللّه بطاعته فكلّ من كان أبلغ في الطاعة كان أشدّ موافقة لهم و أقرب إلى قلوبهم و أقوى نسبة إليهم.

و لمّا لم يمكن طاعتهم إلّا بالعلم بما جاءوا به كان أعلم الناس بذلك أقربهم إليهم و أولاهم بهم. و برهان ذلك الآية المذكورة. و ذكر حال الأنبياء ليعلم مراده الإجمالي ثمّ خصّص الذكر بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله كما هو عادة الخطيب. و المراد بالولىّ هنا الأولى. و أشار إلى أنّ طاعة اللّه علّة للأولويّة بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله، و معصيته علّة لعداوته و إن بعدت قرابة المطيع أو قربت قرابة العاصي ليعلم أنّ الطاعة و المعصية علّتان مستقلّتان للأولويّة بمحمّد صلّى اللّه عليه و آله و العداوة له فيحصل الرغبة في الطاعة و النفرة عن المعصية.

مطابق با حکمت 96 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

87- امام (ع) فرمود: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِالْأَنْبِيَاءِ أَعْلَمُهُمْ بِمَا جَاءُوا بِهِ- ثُمَّ تَلَا إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ- وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ- ثُمَّ قَالَ إِنَّ وَلِيَّ مُحَمَّدٍ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ إِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ- وَ إِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ مَنْ عَصَى اللَّهَ وَ إِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ

ترجمه

«نزديكترين افراد به پيامبران، آگاهترين آنهاست به آنچه آنان از جانب خدا آورده ‏اند». آن گاه امام (ع) اين آيه را تلاوت كرد: إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هذَا النَّبِيُّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا«». سپس فرمود: «دوستدار حضرت محمد (ص) كسى است كه خدا را اطاعت كند هر چند كه خويشاوند نزديك او نباشد، و دشمن حضرت محمد (ص) كسى است كه فرمان خدا را نبرد اگر چه خويشاوند نزديك آن بزرگوار باشد».

شرح

چون هدف انبيا (ع) دعوت مردم به اطاعت پروردگار بوده است، بنا بر اين هر كس كه خدا را بيشتر اطاعت كند، موافق‏تر با آنان بوده، و به دل و جان آنها نزديكتر، و نسبتش به ايشان استوارتر خواهد بود. و چون اطاعت ايشان جز با آگاهى بدانچه از جانب خدا آورده‏اند ميسر نيست، آگاهترين مردم بدانها، نزديكترين فرد و شايسته‏ترين كس به وابستگى با ايشان خواهد بود، و دليل اين مطلب، آيه مورد ذكر است.

امام (ع) حالت انبيا را بيان كرده است، تا به طور اجمال مقصود آن حضرت روشن شود، و بعد نام حضرت محمد (ص) را- همان طور كه روش يك سخنگوست- بطور خصوص ذكر كرده است. و مراد به ولىّ در اينجا همان اولى‏ و دوست است. و اشاره نموده است بر اين كه اطاعت خدا دليل اولويت به محمد (ص)، و نافرمانى خدا دليل دشمنى با اوست، هر چند كه شخص مطيع، خويشاوندى نزديكى نداشته و يا شخص عاصى خويشاوندى نزديكى داشته باشد، براى اين كه معلوم شود، طاعت و معصيت دو علّت مستقل براى دوستى و دشمنى با حضرت محمد (ص) هستند تا ميل به اطاعت و نفرت از معصيت به وجود آيد.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 79 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)استغفار

شرح ابن‏ ميثم

79- و قال عليه السّلام: عَجِبْتُ لِمَنْ يَقْنَطُ وَ مَعَهُ الِاسْتِغْفَارُ

اللغة

القنوط: اليأس من الرحمة.

المعنى

و لمّا كان الاستغفار بإخلاص مبدءا للرحمة بشهادة القرآن الكريم كما سيأتي كان القنوط معه محلّ التعجّب.

مطابق با حکمت 87 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

79- امام (ع) فرمود: عَجِبْتُ لِمَنْ يَقْنَطُ وَ مَعَهُ الِاسْتِغْفَارُ

ترجمه

«از نوميدى كسى كه امكان استغفار و توبه را دارد در شگفتم».

شرح

قنوط، يعنى نااميدى از رحمت، و چون طلب آمرزش از روى اخلاص، به شهادت قرآن كريم- چنان كه خواهد آمد- ريشه و اساس بخشش است، از اين رو نوميدى با وجود استغفار، جاى تعجب است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 78 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

78- و قال عليه السّلام: رَأْيُ الشَّيْخِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ جَلَدِ الْغُلَامِ و روى «من مشهد الغلام».

اللغة

جلده قوّته.

المعنى

و قد مرّ أنّ الرأى مقدّم على القوّة و الشجاعة لأصالة منفعته. و إنّما خصّ الرأى بالشيخ و الجلد بالغلام لأنّ كلّا منهما مظنّة ما خصّه به فإنّ الشيخوخة مظنّة الرأى الصحيح لكثرة تجارب الشيخ و ممارساته للامور و الغلام مظنّة القوّة و الجلد، و على الرواية الأخرى فمشهده حضوره و المعنى ظاهر.

مطابق با حکمت 86 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

78- امام (ع) فرمود: رَأْيُ الشَّيْخِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ جَلَدِ الْغُلَامِ

ترجمه

«انديشه پير را از چابكى و نيرومندى جوان بيشتر دوست دارم».

شرح

در روايتى به جاى كلمه جلد، مشهد الغلام آمده است.
جلد شخص، همان نيرو و توانمندى اوست. قبلا گذشت كه انديشه مقدم بر نيرومندى و دلاورى است، زيرا كه اصل سودمنى، انديشه است.

البته امام (ع) انديشه را مخصوص پير، و دلاورى را ويژه جوان دانسته است، از آن رو كه هر يك از آنها متناسب با آن ويژگى‏اند. چون پيرى به دليل تجربه‏هاى زياد و سر و كار با امور، جاى توقع انديشه درست است. و از جوانى انتظار نيرومندى و توان مى‏رود. اما بنا به روايت ديگر (مشهده، حضوره) آمده است و معناى اين عبارت نيز روشن است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 77 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

77- و قال عليه السّلام: مَنْ تَرَكَ قَوْلَ لَا أَدْرِي أُصِيبَتْ مَقَاتِلُهُ

المعنى

ترك هذا القول كناية عن القول بغير علم. و إصابة المقاتل كناية عن الهلاك الحاصل بسبب القول بالجهل لما فيه من الضلال و الإضلال و ربّما يكون بسببه هلاك الدنيا و الآخرة.

مطابق با حکمت 85 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

77- امام (ع) فرمود: مَنْ تَرَكَ قَوْلَ لَا أَدْرِي أُصِيبَتْ مَقَاتِلُهُ

ترجمه

«هر كه عبارت: نمى‏ دانم، را ترك كند، به كشتنگاه هايش نزديك شده است».

شرح

فروگذاردن اين سخن كنايه از گفتار بدون علم است، و رسيدن به گشتنگاهها كنايه از هلاكتى است كه در اثر سخن از روى نادانى نصيب گوينده مى‏شود، از آن رو كه باعث گمراه شدن و گمراه كردن است، و چه بسا باعث هلاكت هم در دنيا و هم در آخرت است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 76 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

76- و قال عليه السّلام: بَقِيَّةُ السَّيْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَكْثَرُ وَلَداً

المعنى

لا أرى ذلك إلّا للعناية الالهيّة ببقاء النوع و حفظه و إقامته و بإخلاف من قتل ممّن بقى. و اللّه أعلم.

مطابق با حکمت 84 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

76- امام (ع) فرمود:بَقِيَّةُ السَّيْفِ أَبْقَى عَدَداً وَ أَكْثَرُ وَلَداً

ترجمه

«به كسانى كه در جهاد با دشمنان اسلام به شهادت نرسيده ‏اند، خداوند عمر طولانى ‏تر و فرزندان بيشتر عطا مى ‏فرمايد».

شرح

در اين سخن، چيزى جز عنايت پروردگار بر باقى ماندن نوع بشر و حفظ و پايدارى آن و جايگزينى كشته‏ ها با بازماندگان، به نظر من نمى‏ رسد. و خداوند داناتر به حقايق است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 75 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)وصف حضرت علی(ع)

شرح ابن‏ ميثم

75- و قال عليه السّلام: لرجل افرط فى الثناء عليه و كان له متهما:
أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوْقَ مَا فِي نَفْسِكَ

المعنى

فقوله: أنا دون ما تقول. جواب إفراطه في المدح. و قوله: و فوق ما في نفسك. جواب لما في نفسه ممّا يتّهمه به من عدم فضيلته.

مطابق با حکمت 83 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

75- امام (ع) به كسى كه در ستايش آن بزرگوار افراط مى ‏كرد، در حالى كه به بى‏ اعتقادى نسبت به آن حضرت متهم بود، فرمود:
أَنَا دُونَ مَا تَقُولُ وَ فَوْقَ مَا فِي نَفْسِكَ‏

ترجمه

«من كمتر از آنم كه مى‏ گويى و برتر از آنم كه در باطن مى پندارى»

شرح

عبارت: من كمتر از آنم كه مى‏ گويى پاسخ زياده‏ روى آن مرد در ستايش آن بزرگوار است، و عبارت: «و برتر از آنم كه در باطن مى ‏پندارى» پاسخ به آن مطلب باطنى اوست كه امام (ع) را به نداشتن فضيلت متّهم مى‏ كرد.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 74 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

74- و قال عليه السّلام:
أُوصِيكُمْ بِخَمْسٍ- لَوْ ضَرَبْتُمْ إِلَيْهَا آبَاطَ الْإِبِلِ لَكَانَتْ لِذَلِكَ أَهْلًا- لَا يَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ- وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ- أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ- وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْ‏ءَ أَنْ يَتَعَلَّمَهُ- وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ- وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ- وَ لَا فِي إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ

المعنى

كنّى بضرب آباط الإبل عن الرحلة في طلبها و ذلك أنّ الراكب للجمل يضرب إبطيه بكعبيه.

فإحدى الخمس: الرجا للّه دون غيره. و من لوازم ذلك إخلاص العمل له و دوام طاعته.

الثانية: أن يخاف ذنبه دون غيره. و ذلك أن أعظم مخوف هو عقاب اللّه، و لمّا كان إنّما يلحق العبد بواسطة ذنبه فبالأولى أن يجعل الخوف من الذنب دون غيره. و هو جذب إلى الهرب عنه بذكر الخوف منه.

الثالثة: عدم استحياء من لا يعلم الشي‏ء من قول لا أعلم. فإنّ الاستحياء من ذلك القول يستلزم القول بغير علم و هو ضلال و جهل يستلزم إضلال الغير و تجهيله و فيه هلاك الآخرة. قال صلّى اللّه عليه و آله: من أفتى بغير علم لعنته ملائكة السماء و الأرض. و قد يكون سببا للهلاك الدنيويّ أيضا.

الرابعة: عدم استحياء من لا يعلم الشي‏ء من تعلّمه. لما في استحياء الجاهل عن التعلّم من بقائه على جهله و نقصانه و هلاك آخرته. الخامسة: فضيلة الصبر. و أمر باقتنائها لأنّ كلّ الفضائل لا يخلو عنها و أقلّ ذلك الصبر على اكتسابها ثمّ على البقاء عليها و عن الخروج عنها و لذلك شبّه ها من الايمان بالرأس من الجسد في عدم قيامه بدونه. ثمّ أكّد التشبيه و المناسبة بينهما بقوله: لا خير في جسد. إلى آخره. و قوله: فإنّ الصبر. صغرى ضمير رغّب به فيه، و تقدير كبراه: و كلّما كان كذلك فواجب اقتناءه و أخذه.

مطابق با حکمت 82 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

74- امام (ع) فرمود: أُوصِيكُمْ بِخَمْسٍ- لَوْ ضَرَبْتُمْ إِلَيْهَا آبَاطَ الْإِبِلِ لَكَانَتْ لِذَلِكَ أَهْلًا- لَا يَرْجُوَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِلَّا رَبَّهُ وَ لَا يَخَافَنَّ إِلَّا ذَنْبَهُ- وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ مِنْكُمْ إِذَا سُئِلَ عَمَّا لَا يَعْلَمُ- أَنْ يَقُولَ لَا أَعْلَمُ- وَ لَا يَسْتَحِيَنَّ أَحَدٌ إِذَا لَمْ يَعْلَمِ الشَّيْ‏ءَ أَنْ يَتَعَلَّمَهُ- وَ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ فَإِنَّ الصَّبْرَ مِنَ الْإِيمَانِ كَالرَّأْسِ مِنَ الْجَسَدِ- وَ لَا خَيْرَ فِي جَسَدٍ لَا رَأْسَ مَعَهُ- وَ لَا فِي إِيمَانٍ لَا صَبْرَ مَعَهُ

ترجمه

«شما را به پنج چيز سفارش مى‏ كنم، كه اگر براى به دست آوردن آنها به زير بغل شتران با زانو بزنيد، سزاوار است: كسى از شما به كسى جز به پروردگارش اميد نبندد، از چيزى نترسد، مگر از گناه خود. و شرم نكند از كسى به گفتن نمى دانم، وقتى چيزى را از او بپرسند كه نمى ‏داند و شرم نكند از كسى به آموختن چيزى كه آن را نمى‏ داند. و بر شما باد گرويدن به شكيبايى زيرا شكيبايى نسبت به ايمان، همچون سر است، نسبت به بدن، و خيرى در آن بدن نيست كه سر نداشته باشد، چنان كه در ايمان بدون صبر نيست»

شرح

امام (ع) آباط الابل (زير بغل شتران) را كنايه آورده است از مسافرت در جستجوى آن چيزها توضيح آن كه شترسوار با زانوهايش به بغل شتر مى ‏زند.

امّا آن پنج چيز عبارتند از:

1- اميد داشتن تنها به خدا، و نه به جز او. از جمله لوازم اين كار اخلاص در عمل براى خدا و پيوسته مطيع فرمان او بودن است.

2- از چيزى جز گناه خود نبايد بترسيد. توضيح آن كه ترسناكترين چيز، كيفر خداوندى است و چون اين كيفر در اثر گناه به بنده خدا مى‏رسد، بنا بر اين سزاوارتر آن است كه از گناه بترسيم، نه از چيز ديگر و اين سخن دعوت به دورى از گناه است با يادآورى ترس از آن.

3- شرم نداشتن از آن كه چون چيزى را نمى‏ داند، بگويد، نمى‏ دانم. زيرا شرم از گفتن چنين سخنى باعث سخن گفتن از روى نادانى است، و اين هم گمراهى و نادانى است كه گمراه ساختن و نادان كردن ديگرى را در پى دارد، و باعث هلاكت اخروى است. پيامبر (ص) فرمود: «هر كس ندانسته فتوا دهد، فرشتگان آسمان و زمين او را لعنت كنند» و گاهى باعث هلاكت در دنيا نيز مى‏گردد.

4- شرم نداشتن از آموختن چيزى كه آن را نمى‏ داند، از آن رو كه شرم داشتن نادان از فراگيرى باعث باقى ماندن او در حالت نادانى و كاستى و هلاك، و هلاكت اخروى است.

5- فضيلت شكيبايى، و امر به داشتن صبر و شكيبايى، زيرا هيچ فضيلتى بدون صبر ممكن نيست، و كمترين مرحله آن استقامت در راه فراهم آوردن فضيلتها و بعد پايدار داشتن آنها و همچنين از دست ندادن آنهاست، از اين روست كه صبر را نسبت به ايمان تشبيه به سر نسبت به تن نموده است، به دليل آن كه ايمان بدون صبر ممكن نيست. آن گاه تشبيه و مناسبت بين آن دو را با اين بيان مورد تأكيد قرار داده است كه: در آن بدنى كه سر نداشته باشد خيرى نيست.

و عبارت فانّ الصبر مقدمه صغرا براى قياس مضمرى است كه بدان وسيله وادار به صبر كرده است و كبراى قياس چنين است: و هر آنچه كه اين طور باشد به دست آوردن و فراهم كردنش واجب است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 73 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)ارزش وقیمت

شرح ابن‏ ميثم

73- و قال عليه السّلام: قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ

المعنى

غرض هذه الكلمة الترغيب في أعلى ما يكتسب من الكمالات النفسانيّة و الصناعات و نحوها. و قيمة المرء مقداره في اعتبار المعتبرين و محلّه في نفوسهم من‏استحقاق تعظيم و تبجيل أو احتقار و انتقاص. و ظاهر أنّ ذلك تابع لما يحسنه المرء و يكتسبه من الكمالات المذكورة فأعلاهم قيمة و أرفعهم منزلة في نفوس الناس أعظمهم كمالا، و أنقصهم درجة أخسّهم فيما هو عليه من حرفة أو صناعة و ذلك بحسب اعتبار عقول الناس للكمالات و لوازمها.

مطابق با حکمت 81 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

73- امام (ع) فرمود: قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ

ترجمه

«ارزش هر كسى به چيزى است كه آن را خوب مى‏ داند».

شرح

هدف از اين سخن، تشويق در حد اعلاى آن به كسب كمالات نفسانى و فراگيرى صنعتها و نظاير آنهاست. ارزش شخص، مقام وى در نظر ارباب خرد، و جايگاه او در دل آنان و شايسته بودن به تعظيم و بزرگداشت و يا تحقير و ناقص شمردن اوست. بديهى است كه تمام اينها در گرو چيزى است كه خوب مى‏شمارد و كمالات نامبرده‏اى است كه به دست آورده بنا بر اين پرارزش ترين و والاترين افراد در نزد مردم با كمالترين آنان، و فرومايه ‏ترين آنها كسانى هستند كه پست‏ترين حرفه و شغل را دارند، و تمام اينها بر حسب ارزشى است كه عقل مردم براى كمالات و لوازم كمالات قائلند.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 72 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)حکمت

شرح ابن‏ ميثم

72- و قال عليه السّلام: الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ- فَخُذِ الْحِكْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ

المعنى

استعار الضالّة للحكمة بالنسبة إلى المؤمن باعتبار أنّها مطلوبه الّذي يبحث عنه و ينشده كما ينشد الضالّة صاحبها.

مطابق با حکمت 80 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

72- امام (ع) فرمود: وَ قَالَ ع الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ- فَخُذِ الْحِكْمَةَ وَ لَوْ مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ

ترجمه

«حكمت گم شده مؤمن است، پس حكمت را فراگير هر چند كه از شخص منافق باشد».

شرح

كلمه ضاله (گم‏شده) را براى حكمت نسبت به مؤمن، از آن جهت استعاره آورده كه حكمت خواسته مؤمن است و او در پى آن است و مى‏جويدش چنان كه صاحب هر گم‏شده‏اى، گم‏شده خود را مى ‏جويد.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 71 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)حکمت

شرح ابن‏ ميثم

71- و قال عليه السّلام: خُذِ الْحِكْمَةَ أَنَّى كَانَتْ- فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِي صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِي صَدْرِهِ- حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْكُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِي صَدْرِ الْمُؤْمِنِ

المعنى

أمر بتعلّم الحكمة أين وجدت و لو من المنافقين و رغّب من عساه ينفر من أخذها من بعض المواضع أن يأخذها من كلّ موضع وجدها بضمير صغراه قوله: فإنّ الحكمة. إلى آخره، و كنّى بتلجلجها أو اختلاجها على الروايتين عن اضطرابها و عدم ثباتها في صدر المنافق و كونه ليس مظنّة لها غير مستقرّة فيه إلى أن تخرج إلى مظنّتها و هي صدر المؤمن فيسكن إلى صواحبها من الحكم فيه. و تقدير كبراه: و كلّ ما كان كذلك فيجب على المؤمن أخذه إلى مظنّته و إخراجه من غير مظنّته.

مطابق با حکمت 79 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

71- امام (ع) فرمود: خُذِ الْحِكْمَةَ أَنَّى كَانَتْ- فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَكُونُ فِي صَدْرِ الْمُنَافِقِ فَتَلَجْلَجُ فِي صَدْرِهِ- حَتَّى تَخْرُجَ فَتَسْكُنَ إِلَى صَوَاحِبِهَا فِي صَدْرِ الْمُؤْمِنِ

ترجمه

«حكمت را بياموز، در هر جا كه باشد، زيرا حكمتى كه در سينه شخص منافق باشد مضطرب و ناآرام است، تا اين كه از دل او بيرون آيد و در سينه مؤمن، صاحب اصلى حكمت قرار گيرد».

شرح

امام (ع) دستور داده است تا حكمت را در هر جا كه باشد- هر چند از منافقان- بياموزند، و كسانى را كه شايد از فراگيرى از بعضى موارد [از منافقان‏] نفرت دارند با قياس مضمرى وادار كرده است تا حكمت را هر جا بيابند فراگيرند، كه صغراى قياس جمله: فانّ الحكمة است. و با كلمه تلجلج و يا اختلاج بنا به دو روايتى كه نقل شده، اشاره به بى‏ثباتى حكمت و مضطرب بودن حكمت در سينه منافق فرموده است، به اين ترتيب كه سينه منافق جاى مناسب حكمت نيست و حكمت در آن جا ناآرام است تا به جاى مناسب خود يعنى سينه مؤمن وارد شود و در سينه صاحبان اصلى كه جاى حكمتهاست، قرار گيرد، و كبراى مقدر آن نيز چنين است: و هر چه اين طور باشد بر مؤمن فرا گرفتن آن و نهادن در جاى مناسب و بيرون آوردن از جاى نامناسب لازم و واجب است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 68 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

68- و قال عليه السّلام: إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا

المعنى

أى إذا التبست في مباديها معرفة وجه تحصيلها و تعسّر الدخول فيها قيس على ذلك آخرها و استدلّ على أنّه كذلك في العسر فيجب التوقّف عنها و عدم التعسّف فيها.

مطابق با حکمت 76 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

68- امام (ع) فرمود: إِنَّ الْأُمُورَ إِذَا اشْتَبَهَتْ اعْتُبِرَ آخِرُهَا بِأَوَّلِهَا

ترجمه

«هر گاه كارها مشتبه و درهم شد، آخر و اولش را با هم مقايسه كنند».

شرح

يعنى هر گاه در آغاز كارها راه و روش دست يافتن بدانها نامعلوم بود، و اقدام به آنها دشوار بود، پايانش را به آغازش بسنجند، و استدلال شود بر اين كه آن نيز در دشوارى چنين است، و در اين صورت خوددارى كرده و اقدام با زحمت نكنند.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 69 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

69- و من خبر ضرار بن حمزة الضبائى عند دخوله على معاوية و مسألته له عن أمير المؤمنين و قال: فأشهد لقد رأيته فى بعض مواقفه و قد أرخى الليل سدوله و هو قائم فى محرابه قابض على لحيته يتململ تململ السليم و يبكى بكاء الحزين، و يقول: يَا دُنْيَا يَا دُنْيَا إِلَيْكِ عَنِّي أَ بِي تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّفْتِ- لَا حَانَ حِينُكِ هَيْهَاتَ غُرِّي غَيْرِي لَا حَاجَةَ لِي فِيكِ- قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِيهَا- فَعَيْشُكِ قَصِيرٌ وَ خَطَرُكِ يَسِيرٌ وَ أَمَلُكِ حَقِيرٌ- آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ- وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ أقول: كان هذا الرجل من أصحابه عليه السّلام فدخل على معاوية بعد موته فقال: صف لي عليّا. فقال: أ و تعفينى عن ذلك. فقال: و اللّه لتفعلنّ. فتكلّم بهذا الفصل. فبكى معاوية حتّى اخضلّت لحيته.

اللغة

و الضباء بطن من فهر بن مالك بن النضر بن كنانة. و السدول: جمع سدل و هو ما اسيل على الهودج. و التململ: التقلقل من الألم و الهمّ. و السليم: الملسوع. و الوله: أشدّ الحزن.

المعنى

و قد نظر عليه السّلام إلى الدنيا بصورة امرأة تزيّنت و تعرّضت لوصوله إليها مع كونها مكروهة إليه. فخاطبها بهذا الخطاب.
و إليك: من أسماء الأفعال: أى تنحّى. و عنّى متعلّق بما فيه من معنى الفعل. و استفهامه عن تعرّضها به و تشوّقها إليه استفهام استنكار لذلك منها و استحقار لها و استبعاد لموافقته إيّاها على ما تريد. و لا حان حينك: أى لا قرب وقتك: أى وقت انخداعى لك و غرورك لي. و قوله: هيهات: أى بعد ما تطلبين منى. ثمّ أمرها بغرور غيره و هو كناية عن أنّه لا طمع لها في ذلك منه لا أنّه أراد منها غرور غيره و هذا كمن يقول لمن يخدعه و قد اطّلع على ذلك منه: اخدع غيرى: أى أنّ خداعك لا يدخل علىّ. ثمّ خاطبها خطاب الزوجة المكرهة منافرا لها فأخبرها بعدم حاجته إليها.

ثمّ أنشأ طلاقها ثلاثا لتحصل البينونة بها مؤكّدا لذلك بقوله: لا رجعة فيها. و هو كناية عن غاية كراهيّتها، و أكّد طلاقها لميله عليه السّلام إلى ضرّتها الّتي هى مظنّة الحسن و البهاء. ثمّ أشار إلى المعائب الّتي لأجلها كرهها و طلّقها و هى قصر العيش: أى مدّة الحياة فيها، و يسير الخطر: أى قلّة قدرها و محلّها في نظره، ثمّ حقارة ما يؤمل منها. ثمّ تأوّه من امور:

أحدها: قلّة الزاد في السفر إلى اللّه تعالى، و قد علمت أنّه التقوى و الأعمال الصالحة. و هكذا شأن العارفين في استحقار أعمالهم.

الثاني: طول الطريق إلى اللّه و لا شي‏ء في الاعتبار أطول ممّا لا يتناهى.

الثالث: بعد السفر، و ذلك لبعد غايته و عدم تناهيها.

الرابع: عظم المورد و أوّل منازله الموت، ثمّ البرزخ، ثمّ القيامة الكبرى. و اللّه المستعان. و روي: و خشونة المضجع و هو القبر.

مطابق با حکمت 77 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

69- از خبر ضرار بن ضمره ضبّائى است هنگامى كه پيش معاويه آمد، و معاويه، راجع به امير المؤمنين (ع) از او پرسيد. گفت: گواهى مى‏ دهم كه در بعضى جاهايى كه عبادت مى‏ كرد، او را ديدم، هنگامى كه شب پرده ‏هاى تاريكى را گسترده، و او در محراب عبادت ايستاده بود، محاسنش را روى دست گرفته و بر خود مانند مارگزيده مى ‏پيچيد، و همچون غم رسيده ‏اى مى‏ گريست و (در باره) دنيا مى ‏فرمود: يَا دُنْيَا يَا دُنْيَا إِلَيْكِ عَنِّي أَ بِي تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَيَّ تَشَوَّقْتِ- لَا حَانَ حِينُكِ هَيْهَاتَ غُرِّي غَيْرِي لَا حَاجَةَ لِي فِيكِ- قَدْ طَلَّقْتُكِ ثَلَاثاً لَا رَجْعَةَ فِيهَا- فَعَيْشُكِ قَصِيرٌ وَ خَطَرُكِ يَسِيرٌ وَ أَمَلُكِ حَقِيرٌ- آهِ مِنْ قِلَّةِ الزَّادِ وَ طُولِ الطَّرِيقِ- وَ بُعْدِ السَّفَرِ وَ عَظِيمِ الْمَوْرِدِ

لغات

ضباء: تيره‏اى از اولاد قهر بن مالك بن نضر بن كنانه بود.
سدول، جمع سدل: چيزى كه بر كجاوه آويزند.
تململ: بر خود پيچيدن از شدّت درد و اندوه.
سليم: مارگزيده.
وله: غم زياد.

ترجمه

«اى دنيا اى دنيا از من دور شو. آيا خود را به من مى‏ نمايانى و خواهان من هستى آن هنگام نزديك مبادا هيهات مرا به تو نيازى نيست شخص ديگرى را بفريب من تو را سه طلاقه كرده ‏ام كه از آن راه بازگشتى نيست پس زندگانى تو كوتاه و ارزش تو اندك و آرزوى تو ناچيز است. آه از كمى توشه، و درازى راه و دورى سفر و سختى منزلگاه».

شرح

اين مرد [ضرار] از اصحاب امام (ع) بود. وقتى كه پس از شهادت آن حضرت بر معاويه وارد شد، معاويه به او گفت: على را براى من توصيف كن. او گفت: مرا از اين كار معاف بدار. معاويه گفت: به خدا سوگند كه بايد اين كار را بكنى، اين بود كه ضرار اين مطالب را گفت، معاويه به قدرى گريست كه ريشش از اشك چشم تر شد.

على (ع) دنيا را به صورت زنى مى‏ديد كه خود را آراسته و طورى خود را بر او عرضه مى‏كند تا به وصالش برسد در حالى كه براى وى [على (ع)] ناخوشايند بود. پس امام (ع) خطاب به او، چنين مى‏گفت: و اليك: از اسماء افعال است يعنى: دور شو، و عنّى متعلّق به چيزى است كه معناى فعل را دارد. و استفهام امام (ع) در عبارت: آيا خود را به من مى‏نمايانى، و خواهان من هستى استفهام انكارى و نيز نوعى بى‏ارزش ساختن دنيا و دور شمردن موافقت خود با خواسته آن است.

و لا حان حينك
يعنى: آن وقت نزديك مباد يعنى هنگام فريب خوردن من‏از تو و اين كه تو مرا گول بزنى.
عبارت: هيهات يعنى آنچه را تو از من مى‏خواهى بسيار دور است. آن گاه امام (ع) او را امر به فريفتن ديگرى كرده است، كنايه از اين كه دنيا چشم طمعش را از او ببرد، نه آن كه مقصود امام (ع) اين باشد، ديگران را بفريبد، اين سخن مانند آن است كه به فريبنده‏اش- وقتى كه از فريب او اطّلاع يافته است- بگويد: ديگرى را فريب بده، يعنى فريب تو در من اثر نمى‏كند. آن گاه مانند يك همسر ناراضى، در حالى كه از او بيزار است، دنيا را مخاطب مى  ‏سازد، و به او اطّلاع مى‏دهد كه از او بى‏نياز است. سپس طلاق سه باره او را عنوان مى‏كند تا جدايى او را مورد تأكيد قرار دهد با اين عبارت: لا رجعة فيها (راه برگشتى نيست) و اين جمله كنايه از نهايت نارضايتى است- و طلاق دنيا را به خاطر توجه امام (ع) به زيانبخش بودن آن كه همان زيبايى و جلوه آن باشد، مورد تأكيد قرار داده است. و بعد به عيبهايى اشاره فرموده است كه به خاطر آن معايب از او ناراضى بوده و طلاقش داده است. و آنها عبارتند از كوتاهى زندگانى، يعنى مدّت زندگى در دنيا، و كمى ارزش، يعنى كمى ارزش و جايگاه آن در نظر امام (ع) و بعد، ناچيزى آرزويى كه از دنيا مى‏رود. سپس از چند چيز ناليده است:

1- از كمى توشه در سفر الى اللّه، و قبلا روشن شد كه توشه همان تقوا و اعمال شايسته است، و روش عارفان در ناچيز شمردن اعمال خود چنين است.

2- درازى راه و طريق الى اللّه، و چيزى در نزد عقل درازتر از نامتناهى نيست.

3- دورى سفر، به دليل دورى نتيجه و سرانجام كار و نامتناهى بودن آن.

4- سختى منزلگاه، و نخستين منزلگاهها مرگ است، و بعد از آن عالم برزخ سپس قيامت كبرا. و خدا يار و ياور است.

علاوه بر چهار مورد فوق، عبارت: و خشونة المضجع، يعنى ناهموارى قبر،نيز روايت شده است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 70 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)قضا و قدر الهى

شرح ابن‏ ميثم

70- و من كلام له عليه السّلام للسائل الشامى لما سأله: أ كان مسيرنا إلى الشام بقضاء من اللّه و قدر بعد كلام طويل هذا مختاره: وَيْحَكَ لَعَلَّكَ ظَنَنْتَ قَضَاءً لَازِماً وَ قَدَراً حَاتِماً- لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ‏ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ- وَ سَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِيدُ- إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَ عِبَادَهُ تَخْيِيراً وَ نَهَاهُمْ تَحْذِيراً- وَ كَلَّفَ يَسِيراً وَ لَمْ يُكَلِّفْ عَسِيراً- وَ أَعْطَى عَلَى الْقَلِيلِ كَثِيراً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً- وَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يُرْسِلِ الْأَنْبِيَاءَ لَعِباً- وَ لَمْ يُنْزِلِ الْكُتُبَ لِلْعِبَادِ عَبَثاً- وَ لَا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ

أقول: روى أنّ السائل لما قال له عليه السّلام: أخبرنا عن سيرنا إلى الشام أ كان بقضاء اللّه و قدره قال: و الّذي فلق الحبّة و برى‏ء النسمة ما وطئنا موطئا و لا هبطنا واديا إلّا بقضاء و قدر. فقال السائل: عند اللّه أحتسب: أى ما أرى لي من الأجر شيئا. فقال: مه أيّها الشيخ لقد أعظم اللّه أجركم في مسيركم و أنتم سائرون و في منصرفكم و أنتم منصرفون و لم تكونوا في شي‏ء من حالاتكم مكرهين و إليها مضطرّين. فقال الشيخ: و كيف و القضاء و القدر ساقانا فقال: ويحك. الفصل. إلّا أنّ بعد قوله: و الوعيد قوله: و الأمر و النهى و لم تأت لائمة من اللّه لمذنب و لا محمدة لمحسن تلك مقالة عبدة الأوثان و جنود الشياطين و شهود الزور و أهل العمى عن الصواب و هم قدريّة هذه الامّة و مجوسها لأنّ اللّه تعالى أمر عباده تخييرا إلى آخره. فقال الشيخ: فما القضاء و القدر اللذين ما سرنا إلّا بهما فقال: هو الأمر من اللّه تعالى و الحكم. ثم قرء وَ قَضى‏ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ«» فنهض الشيخ مسرورا و هو يقول:

أنت الإمام الّذي نرجو بطاعته
يوم النشور من الرحمن رضوانا

أوضحت من ديننا ما كان ملتبسا
جزاك ربّك عنّا فيه إحسانا

اللغة

و الويح: كلمة ترحّم. و الحاتم: الواجب.

المعنى

و تقرير سؤال السائل: إن كان مسيرنابقضاء من اللّه و بقدر لم يكن لنا في تعبنا ثواب و ذلك أنّ القضاء قد يراد به في اللغة الخلق و ما خلقه اللّه تعالى في العبد فلا اختيار له فيه و ما لا اختيار له فلا ثواب له فيما فعله. و قوله: ويحك. إلى قوله: الوعيد. بيان لمنشأ وهمه و هو ما لعلّه يظنّه من تفسير القضاء و القدر بمعنى العلم الملزم و الايجاد الواجب على وفقه. و قوله: إنّ اللّه سبحانه أمر عباده تخييرا. إشارة إلى تفسير القضاء بالأمر كما صرّح به في جواب السائل عن معناه مستشهدا في تفسيره بالأمر و الحكم بقوله تعالى وَ قَضى‏ رَبُّكَ الآية و معلوم أنّ أمر اللّه و نهيه لا ينافي اختيار العبد في فعله. و هذا الجواب إقناعيّ بحسب فهم السائل.

و ربّما فسّر القضاء بأنّه عبارة عن ابداع الأوّل تعالى لجميع صور الموجودات الكليّة و الجزئيّة الّتي لا نهاية لها من حيث هي معقولة في العالم العقلىّ ثمّ لمّا كان ايجاد ما يتعلّق منها بالمادّة في مادّته و إخراج ما فيها من قبول تلك الصور من القوّة إلى الفعل واحدا بعد واحد كان القدر عبارة عن الايجاد لتلك الامور و تفصيلها واحدا بعد واحد كما قال تعالى وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ.

و اعلم أنّه على هذا التفسير يمكن تقرير الجواب عن السؤال المذكور أيضا و ذلك أنّ القضاء بالمعنى المذكور لا ينافي اختيار العبد و حسن تكليفه و ثوابه و عقابه لأنّ معنى الاختيار هو علم العبد بأنّ له قوّة صالحة للفعل و الترك الممكنين مهيّئة لهما إذا انضمّ إليها الميل إلى الفعل المسمّى إرادة فعل أو النفرة المسمّى كراهة ترك و ذلك أمر لا ينافي علم اللّه تعالى بما يقع أولا يقع من الطرفين و إن حصل عنه وجوب فهو خارج عرضىّ. ثمّ إنّ التكليف لم يرد على حسب ما في علم اللّه تعالى بل له مبدءان:

أحدهما: فاعلىّ و هو حكمته تعالى أعنى إيجاده الموجودات على أحكم وجه و أتقنه، و سوق ما هو ناقص منها من مبدءها إلى كمالها سوقا ملايما لها. و الثاني: قابليّ و هو كون العبد بالصفة المذكورة من الاختيار، و لذلك ذكر من لوازم الاختيار و التكليف المقصود من الحكمة لغايته امورا عشرة: أحدها: أمره لعباده تخييرا. و تخييرا مصدر سدّ مسدّ الحال. الثاني: نهيهم تحذيرا. و تحذيرا مفعول له. الثالث: تكليفهم اليسير ليسهل عليهم العمل فيرغبوا فيه. الرابع: عدم تكليفهم العسير لغرض أن يكونوا بحال الاختيار فلا يخرجون بالعسير إلى التكليف بما لا يطاق كما أشار إليه تعالى يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ«». الخامس: من إعطاءه على القليل كثيرا في العمل.

و ذلك من لوازم اختيارهم أيضا. السادس: أنّه تعالى لم يعص حال كونه مغلوبا عنهم. إذ هو القاهر فوق عباده بل لأنّه خلّى بينهم و بين أفعالهم و هيّأهم لها و ذلك من لوازم اختيارهم. السابع: أنّه لم يطع مكرها أى لم يكن طاعة مطيعهم له عن إكراه منه تعالى له عليها و ذلك من لوازم اختيارهم. الثامن: و لم يرسل الأنبياء لعبا بل ليكونوا مبشّرين و منذرين لمن أطاع بالجنّة و لمن عصى بالنار و ذلك من لوازم الاختيار. التاسع: و لم ينزل الكتب للعباد عبثا بل ليعرفوا منه وجوه تكليفهم و أحكام أفعالهم الّتى امروا أن يكونوا عليها و بيان حدود اللّه الّتي أمرهم بالوقوف عندها و كلّ ذلك من لوازم اختيارهم. العاشر: و لا خلق السماوات و الأرض و ما بينهما باطلا بل على وجوه من الحكمة. منها: أن يحصل لعباده بما وهب لهم من الفكر في آياتها اعتبار فيتنبّهوا من‏ذلك للطيف حكمته و يستدلّوا على كمال عظمته كما قال تعالى إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ«» الآيات، و نفّر عن اعتقاد غير ذلك «بأنّه ظنّ الّذين كفروا» و الآية اقتباس.

مطابق با حکمت 78 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

70- از سخنان امام (ع) به مرد شامى، وقتى كه از آن بزرگوار پرسيد: آيا رفتن ما به شام از روى قضا و قدر الهى است
از سخنان زيادى كه امام (ع) بيان فرموده است ما قسمتى از آن را به شرح زير برگزيده ‏ايم: وَيْحَكَ لَعَلَّكَ ظَنَنْتَ قَضَاءً لَازِماً وَ قَدَراً حَاتِماً- لَوْ كَانَ ذَلِكَ كَذَلِكَ لَبَطَلَ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ- وَ سَقَطَ الْوَعْدُ وَ الْوَعِيدُ- إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَمَرَ عِبَادَهُ تَخْيِيراً وَ نَهَاهُمْ تَحْذِيراً- وَ كَلَّفَ يَسِيراً وَ لَمْ يُكَلِّفْ عَسِيراً- وَ أَعْطَى عَلَى الْقَلِيلِ كَثِيراً وَ لَمْ يُعْصَ مَغْلُوباً- وَ لَمْ يُطَعْ مُكْرِهاً وَ لَمْ يُرْسِلِ الْأَنْبِيَاءَ لَعِباً- وَ لَمْ يُنْزِلِ الْكُتُبَ لِلْعِبَادِ عَبَثاً- وَ لَا خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ وَ مَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا- ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ

ترجمه

«واى بر تو، شايد تو قضا و قدر حتمى را گمان كرده ‏اى، كه اگر اين طور بود، پاداش و كيفر معنى نداشت و وعده خوب و ترساندن از بدى، بى‏ اعتبار بود.

خداوند پاك به بندگانش امر كرده با اختيار و نهى فرموده با ترس و بيم، و تكليف كرده آسان، نه تكليف دشوار، و عمل اندك را اجر و پاداش زياد داده است. و در مقابل او سركشى نكرده‏اند به خاطر آن كه ناچار به سركشى بوده‏اند و از او فرمان نبرده ‏اند از آن جهت كه به فرمانبردارى مجبور بوده ‏اند. پيامبران را به بازيچه نفرستاده، و كتابهاى آسمانى را بيهوده نازل نكرده، و آسمانها و زمين و موجودات آسمان و زمين را بى‏هدف نيافريده است، ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ«».

شرح

نقل كرده ‏اند، مردى شامى وقتى به امام عرض كرد: راجع به رفتن ما به شام بفرماييد آيا به قضا و قدر الهى است يا نه امام (ع) فرمود: «سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و انسان را آفريد، ما هيچ جا قدم ننهاديم، و به درّه‏اى فرود نيامديم مگر به قضا و قدر الهى.» آن مرد گفت: پس نزد خدا پاداشى نداريم، يعنى: من براى خود پاداشى نزد خدا نمى ‏بينم. امام (ع) فرمود: «ساكت باش، اى شيخ خداوند، پاداش شما را در رفتن به شام وقتى كه مى ‏رفتيد، و در بازگشتتان وقتى كه بر مى ‏گشتيد، زياد گردانيد، در صورتى كه شما در هيچ حال مجبور و ناچار نبوديد».

آن مرد گفت: چگونه با اين كه قضا و قدر ما را راند آن گاه امام (ع) فرمود: ويحك، جز اين كه پس از كلمه و الوعيد عبارت چنين بوده است:… و امر و نهى، و هيچ سرزنشى از جانب خدا براى گناهكار و نه ستايشى براى نيكوكار نيامده است، اين سخن بت‏پرستان و پيروان اهريمنان و شاهدان جور و ستم و كسانى است كه چشمانشان از ديدن حقيقت كور است و اينان فرقه قدريّه و مجوس اين امّتند، زيرا كه خداوند متعال بندگانش را از روى اختيار امر فرموده است تا آخر… بعد آن مرد گفت: پس قضا و قدر چيست كه ما جز بدان وسيله حركت نكرديم امام (ع) فرمود: «آن فرمان خداى تعالى و دستورات اوست» آن گاه اين آيه را قرائت كرد: وَ قَضى‏ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ.

در اينجا آن مرد خوشحال از جا جست و گفت: تو آن امامى كه با پيروى تو روز قيامت خوشنودى خداوند بخشنده را اميد داريم، تو آنچه از دين ما پوشيده بود آشكار كردى، پروردگار از طرف ما تو را در اين كار پاداش نيكو عطا كند.

الويح

كلمه ترحم است [از باب دلسوزى گفته مى‏شود] و الحاتم به‏معناى واجب مى‏باشد.
توضيح پرسش آن مرد اين است: اگر رفتن ما به قضا و قدر بوده است ما در زحمتى كه كشيده‏ايم بى‏اجريم و اين از آن روست كه در گفتار از «قضا»، آفرينش اراده مى‏شود و آنچه كه خداوند در بنده آفريده است بدون اختيار بنده و هر چه كه غير اختيارى باشد اجر و مزدى در انجام آن وجود ندارد.

عبارت امام (ع): ويحك… الوعيد

بيانگر ريشه گمان اوست و آن شايد چيزى است كه وى در مورد تفسير قضا و قدر، مى‏پنداشته، يعنى علم خدا كه خواه و ناخواه كار بايد مطابق آن انجام بگيرد.

و عبارت: انّ اللّه سبحانه امر عباده تخييرا

اشاره است به تفسير قضا به معنى امر و فرمان الهى، همان طورى كه امام (ع) در پاسخ كسى كه از معناى آن مى‏پرسد- با استشهاد به آيه شريفه «وَ قَضى‏ رَبُّكَ» براى اثبات اين تفسير- تصريح كرده است، و بديهى است كه امر و نهى الهى با مختار بودن بنده در كار خود، منافاتى ندارد. البتّه اين پاسخ نسبت به مقدار فهم طرف سؤال يك پاسخ اقناعى است و گاهى در تفسير قضا گفته‏اند: قضا، عبارت است از آفرينش خداى متعال تمام صورتهاى كلّى و جزئى موجودات را كه اين صورتها در عالم عقول به تعداد زياد و بى‏نهايتند، سپس از آنجا كه ايجاد آن گروه صورتهايى را كه به مادّه وابستگى دارند در مادّه خود، و بيرون آوردن از مرحله قوّه و استعداد به مرحله فعليّت يعنى پذيرش صورتها، يكى پس از ديگرى و تدريجى بوده است، بنا بر اين قدر عبارت است از ايجاد آن امور و تفصيل آنها يكى پس از ديگرى، همان طور كه خداى متعال فرموده است: وَ إِنْ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ«».

اكنون مطابق اين تفسير، پاسخ گفتن به پرسش بالا نيز امكان‏پذير است، با اين توضيح كه قضا به معنى ياد شده با مختار بودن بنده و سن تكليف و پاداش و كيفر او، منافاتى ندارد زيرا كه معناى اختيار همان آگاهى بنده است از اين كه وى داراى نيرويى است كه هرگاه ميل به فعل- كه از آن تعبير به اراده مى‏كنند- و يا نفرت از فعل- كه از آن تعبير به كراهت مى‏كنند- بدان ضميمه شود وى هم قادر بر فعل و هم بر ترك آن است و هر دو برايش امكان دارد و اين جريانى است كه با علم خداى تعالى بر وقوع يا عدم وقوع هر يك از دو طرف، منافاتى ندارد، هر چند كه يكى از دو طرف در علم خدا به طور قطع به عنوان عرض خارجى صادر خواهد شد.

و آنگهى تكليف بر حسب آنچه در علم خدا گذشته است، متوجّه بنده نمى‏شود، بلكه علاوه بر آن، دو عامل ديگر در كار است: اوّل- عامل فاعلى كه همان حكمت خداى تعالى است، يعنى پروردگار، موجودات را به بهترين و استوارترين صورت آفريده و هدايت هر موجود ناقص به كمال مطلوبش، به نحوى است كه درخور اوست.

دوم: عامل قابليت، يعنى، بنده داراى صفت اختيار- با تعريفى كه گذشت- بوده باشد، از اين رو، امام (ع) ده چيز را به شرح زير از خصوصيات اختيار و تكليفى شمرده است كه براى رسيدن به نتيجه، مقصود اصلى حكمت است:

1- خداوند بندگانش را مأمور كرده است با اختيار، تخييرا مصدر جانشين حال است.

2- آنان را نهى كرده است از روى بيم و ترس. تحذيرا مفعول له است.

3- تكليف آنان را آسان قرار داده است، تا كار بر آنها آسان باشد و ميل و علاقه پيدا كنند.

4- تكليف آنان را دشوار قرار نداده، تا اين كه حالت اختيار داشته باشند وبا تكليف سخت دچار تكليف طاقت فرسا و غير قابل تحمل نشوند، همان طورى كه خداوند متعال اشاره فرموده است: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ.

5- عمل اندك را پاداش زياد دادن كه اين خود نيز از خصوصيات اختيار است.

6- نافرمانى خدا صورت مى‏پذيرد امّا نه از آن جهت كه ذات اقدسش مغلوب بندگان است زيرا خدا بر همه بندگان مسلّط است، بندگان از آن رو نافرمانى مى‏كنند كه خداوند آنها را در كارهاشان آزاد گذاشته و اختيار كار را به دست آنها داده است، و اين از خصوصيات اختيار و آزادى آنهاست.

7- از روى اجبار سر به فرمان او ننهاده‏اند، يعنى فرمانبردارى فرمانبرداران از روى اجبار از طرف خداوند نيست و اين نيز يكى از خصوصيات اختيار است.

8- پيامبران را به بازيچه نفرستاده است، بلكه فرستاده تا فرمانبرداران را به بهشت بشارت دهند و گنهكاران را از آتش دوزخ برحذر دارند، و اين خود از لوازم اختيار است.

9- كتابهاى آسمانى را بيهوده براى بندگان نازل نفرموده است، بلكه آنها را نازل كرده تا بندگان انواع تكاليف و احكام كارهايى را كه مأمور به انجام آنها هستند، از آن كتابها بازشناسند، و حدود الهى كه به رعايت آن مأمورند بر ايشان بيان شود و تمام اينها از خصوصيات اختيار آنان است.

10- آسمانها و زمين و موجودات آسمان و زمين را بيهوده نيافريده است، بلكه بر اساس حكمتى چند آفريده كه از آن جمله است: بندگان به وسيله موهبت انديشه در آيات قدرت حق، بينشى حاصل كنند، و بدان وسيله به راز حكمت او متوجه شوند و پى به كمال عظمت او ببرند، چنان كه خداى متعال‏ فرموده است: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّيْلِ وَ النَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ«» و مخاطب را از اعتقادى، جز آن بر حذر داشته است: «ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا»

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 67 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

67- و قال عليه السّلام: كُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ كُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ‏

المعنى

و الكليّتان من المشهورات الخطابيّة في معرض الموعظة، و الاولى إشارة إلى أنفاس العباد و حركاتهم. و الثانية تخويف بما يتوقّع من الموت و توابعه.

مطابق با حکمت 75 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

67- امام (ع) فرمود: كُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ كُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ

ترجمه

«آنچه شمردنى است پايان پذير است، و هر چه پيش آمدنى است، خواهد آمد».

شرح

هر دو جمله به صورت كلى از مواد مشهور صنعت خطابه و در زمينه موعظه است، جمله نخستين اشاره به نفسها و حركتهاى بندگان خدا، و دومى بيم دادن به وسيله پيش‏ آمدهايى از قبيل مرگ و پيامدهاى آن است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 66 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

66- و قال عليه السّلام: نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ

المعنى

استعار للنفس لفظ الخطا باعتبار أنّه على التعاقب و التقضّي فهو مقرّب من الغاية الّتي هى الأجل كالخطا المتعاقبة الموصلة للإنسان إلى غايته من طريقه.

مطابق با حکمت 74 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

66- امام (ع) فرمود: نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ

ترجمه

«هر دم انسان به منزله گامى به سوى مرگ است».

شرح

كلمه خطا (گام) را از آن رو استعاره براى دم زدن، آورده است كه دم نيز پياپى است و تا دمى پايان نيابد، دم ديگر برنيايد، پس در نتيجه دم، آدمى را به پايان عمر يعنى مرگ نزديك مى‏ سازد همان طورى كه گامهاى پياپى انسان را به پايان راه خود مى‏ رساند.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 65 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

65- و قال عليه السّلام: مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً- فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ- وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ- وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ- مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ

أشار إلى آداب أئمة العلم و مكارم الأخلاق:

فالأوّل: وجب على الإمام البدءة بتعليم نفسه أى برياضتها بما يعلم من الآداب ليكون أفعاله و أقواله موافقة لعلمه و ذلك لأنّ الناس أقرب إلى الاقتداء بما يشاهد من الأفعال و الأحوال منهم بالأقوال فقط خصوصا مع مشاهدتهم لمخالفتها بالأفعال فإنّ ذلك يكون سببا لسوء الاعتقاد في الأقوال المخالفة للفعل و الجرءة على مخالفة ما اشتهر منها و إن كان ظاهر الصدق: و إلى مثل ذلك أشار القائل: لا تنه عن خلق و تأتي مثله عار عليك إذا فعلت عظيم‏

الثاني: أرشده إلى البدءة في التعليم بالسيرة و حميدة الأفعال لما بيّنا أنّ الطباع لمشاهدة الأفعال أطوع و أسرع انفعالا منها للأقوال ثمّ يطابقها بعد ذلك بالأقوال. ثمّ رغّب في تأديب النفس بكون مؤدّب نفسه أحقّ بالتعظيم و الإجلال من مؤدّب غيره و ذلك لكمال مؤدّب نفسه بالفضيلة و كون تأديب الغير فرعا على تأديب النفس و الأصل أشرف و أحقّ بالتعظيم من الفرع و هو في قوّة صغرى ضمير تقدير كبراه: و كلّ من كان بالإجلال أحقّ وجب عليه أن يبدء بما لأجله كان أحقّ بالتعظيم من غيره.

مطابق با حکمت 73 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

65- امام (ع) فرمود: مَنْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلنَّاسِ إِمَاماً- فَلْيَبْدَأْ بِتَعْلِيمِ نَفْسِهِ قَبْلَ تَعْلِيمِ غَيْرِهِ- وَ لْيَكُنْ تَأْدِيبُهُ بِسِيرَتِهِ قَبْلَ تَأْدِيبِهِ بِلِسَانِهِ- وَ مُعَلِّمُ نَفْسِهِ وَ مُؤَدِّبُهَا أَحَقُّ بِالْإِجْلَالِ- مِنْ مُعَلِّمِ النَّاسِ وَ مُؤَدِّبِهِمْ

ترجمه

«هر كس خود را به پيشوايى مردم گمارد، بايد پيش از تعليم ديگرى نخست به تعليم خود بپردازد و به جاى آن كه به گفتار، ديگرى را تربيت كند، بايد به رفتار ادب كننده او باشد. و آن كس كه آموزنده و ادب كننده خويشتن است سزاوارتر به احترام است تا آن كه مردم را آموزش و پرورش مى‏ دهد.»

شرح

امام (ع) به آداب رهبران علم و فضايل اخلاقى اشاره فرموده است: 1- بر پيشوا واجب است كه نخست خويشتن را تعليم دهد، يعنى: نسبت به آدابى كه داناست خويشتن را تمرين دهد تا رفتار و گفتارش موافق علم و آگاهى‏اش باشد، براى اين كه مردم براى پيروى از آنچه از رفتار و حالات پيشوايان ببينند آماده ‏ترند تا گفتار تنها، بخصوص وقتى كه در رفتارها خلاف آن را مشاهده كنند، چه، اين خود باعث بدگمانى در گفته‏ هاى مخالف رفتار، و گستاخى بر مخالفت سخنانى كه از آنان زبانزد شده، مى‏ گردد، هر چند كه به ظاهر راست و درست باشند. و به چنين مطلبى شعر زير اشاره دارد: از ديگران آنچه را كه خود نظير آن را انجام مى‏دهى، نهى نكن كه اگر چنين كنى، براى تو ننگ بزرگى است 2- امام او را راهنمايى كرده است، بر اين كه آموزش ديگران نخست به‏ وسيله روش درست و رفتار پسنديده انجام گيرد به همان دليلى كه بيان شد، طبيعت انسانها با ديدن رفتار، رامتر و اثرپذيرتر است تا گفتار، و بعد هم آن روش و رفتار بايد با گفتار مطابق باشد.

آن گاه امام (ع) با اين بيان كه آن كسى كه خود را ادب كند، سزاوارتر به بزرگداشت و احترام است تا آن كه ديگران را ادب مى‏كند، وى را به تأديب نفس واداشته است. توضيح آن كه كسى كه خود را به فضيلتى ادب مى‏كند كامل مى‏گردد و ادب كردن ديگران فرع بر ادب كردن خويشتن است، و اصل ارزشمندتر و سزاوارتر به تعظيم است تا فرع. و اين مطلب به منزله صغرا براى قياس مضمرى است كه كبراى مقدّر آن چنين است: آن كس كه سزاوارتر به احترام باشد، لازم است چيزى را اول خود انجام دهد كه به خاطر آن نسبت به ديگران شايسته‏ تر به احترام گشته است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 64 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)وصف روزگار

شرح ابن‏ ميثم

64- و قال عليه السّلام: الدَّهْرُ يُخْلِقُ الْأَبْدَانَ- وَ يُجَدِّدُ الْآمَالَ وَ يُقَرِّبُ الْمَنِيَّةَ- وَ يُبَاعِدُ الْأُمْنِيَّةَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ

المعنى

إخلاقه للأبدان إعداده لضعفها و فسادها بمروره و ما يلحق أجزاءه و فصوله من الحرّ و البرد و المتاعب المنسوبة إليه، و تجديده للآمال بحسب الغرور الحاصل بالبقاء و الصحّة فيه و أكثر ما يعرض ذلك للمشايخ فإنّ طول أعمارهم و تجاربهم لما يعرض فيه من الحاجة و الفقر يغريهم بالحرص على الجمع و مدّ الأمل فيه لتحصيل الدنيا، و تقريبه للمنية بحسب إخلاقه للأبدان، و تبعيده للامنيّة بحسب تقريبه للمنية، و من ظفر به: أى بمواتاته و إعداده لما يراد فيه من متاع الدنيا نصب بها و شقى بضبطها و حفظها، و من فاته ذلك منه تعب في تحصيلها و شقى بعدمها. و راعى عليه السّلام في القرينتين الاوليين السجع المتوازن و في المتوسّطتين السجع المطرف، و في الأخيرتين السجع المتوازي.

مطابق با حکمت 72 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

64- امام (ع) فرمود:الدَّهْرُ يُخْلِقُ الْأَبْدَانَ- وَ يُجَدِّدُ الْآمَالَ وَ يُقَرِّبُ الْمَنِيَّةَ- وَ يُبَاعِدُ الْأُمْنِيَّةَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ نَصِبَ وَ مَنْ فَاتَهُ تَعِبَ

ترجمه

«روزگار بدنها را فرسوده و آرزوها را تازه مى‏ گرداند و مرگ را نزديك و خواهشهاى دل را دور مى ‏سازد هر كه بر زمانه چيره گشت، به رنج افتاد، و هر كه بر روزگار دست نيافت، گرفتار سختى شد.»

شرح

فرسوده كردن بدنها، همان آماده ساختن آنست براى فتور و تباهى، با گذشت زمان، و در اثر آنچه از گرما و سرما و دشواريهاى مربوط به زمان كه توسط ايّام و فصول بر تن آدمى وارد مى‏شود. و اين كه روزگار آرزوها را تازه مى‏گرداند در اثر فريبى است كه از زنده بودن و تندرستى، انسان حاصل مى‏شود، و بيشتر اشخاص سالخورده در معرض آنند چرا كه طول عمر و تجربه‏هايى كه از نيازمندى و بى‏چيزى دارند آنان را مى‏فريبد و بر جمع مال حريصشان مى‏كند و سبب آرزوهاى دراز آنها براى تحصيل دنيا مى‏گردد. و نزديك ساختن مرگ نظر به فرسودن بدنها و دور و دراز كردن آرزوها با توجه به نزديك ساختن مرگ است.

و هر كه بر زمانه چيره گشت، يعنى با تباه كردن عمر و به كار بردن آن در راه متاع دنيا، به رنج مى‏افتد و با جمع‏آورى و اندوختن مال دنيا دچار بدبختى مى‏گردد، و هر كس روزگار را از دست داد، در راه به دست آوردن دنيا رنج برد ولى با از بين رفتن آن گرفتار بدبختى شد.

امام (ع) در دو جمله اوّل سجع متوازن، و در دو جمله وسط سجع مطرّف، و در دو جمله آخر سجع متوازى، را رعايت كرده است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 63 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)کمال عقل

شرح ابن‏ ميثم

63- و قال عليه السّلام: إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ

المعنى

تمام العقل يستلزم كمال قوّته على ضبط الفوى البدنيّه و تصريفها بمقتضى الآراء المحمودة الصالحة، و وزن ما يبرز إلى الوجود الخارجيّ عنها من الأقوال و الأفعال بميزان الاعتبار و في ذلك من الكلفة و الشرائط ما يستلزم نقصان الكلام بخلاف ما لا يوزن و لا يعتبر من الأقوال.

مطابق با حکمت 71 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

63- امام (ع) فرمود: إِذَا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْكَلَامُ

ترجمه

«هر گاه عقل كامل باشد، سخن كم گفته شود».

شرح

كامل بودن عقل باعث كنترل قواى جسمانى و به كار بردن آنها به مقتضاى‏ نظرات پسنديده و شايسته، و نيز سنجش بيشتر آنچه كه از آن قوا به صورت گفتار و رفتار بروز مى‏كند، مى‏گردد، و اين زحمت و شرايطى دارد كه باعث كاستى سخن مى‏شود، بر خلاف آن كه سخنان نسنجيده و بى‏ توجه بر زبان آيد.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 62 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)وصف جاهل

شرح ابن‏ ميثم

62- و قال عليه السّلام: لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً

المعنى

الجهل إمّا بسيط و هو طرف التفريط من فضيلة و يسمّى غباوة و إمّا مركّب و هو طرف الإفراط منها و ذلك أنّ الجاهل جهلا مركّبا قد بالغ في طلب الحقّ و حصل من اجتهاده على شبهة غطت عين بصيرته من إدراكه مع جزمه بأنّها برهان أصاب به الحقّ، و قد يسمّى هذا الطرف جربزة فكان أبدا على أحد الوجهين، و بحسب جهله يكون حاله في أفعاله و أقواله على أحد طرفي الإفراط و التفريط.

مطابق با حکمت 70 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

62- امام (ع) فرمود: لَا تَرَى الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً

ترجمه

«شخص نادان جز در يكى از دو حالت تندروى و يا كندروى مشاهده نمى ‏شود».

شرح

جهل يا جهل بسيط است كه همان طرف كندروى از فضيلت و به كودنى موسوم است. و يا جهل مركب است كه همان طرف تندروى است.
توضيح آن كه نادانى كه در جهل مركب است، گاهى در پيگيرى از حق زياده‏روى مى‏كند و در نتيجه تلاش پرده‏اى جلو چشم بصيرت او پديد مى‏آيد كه او با قطع بر اين كه اين دليل رسيدن وى به حق است، از دريافت حق و حقيقت باز مى ‏ماند. كه گاهى اين طرف را جربزه مى ‏نامند و همواره چنين فردى در يكى از دو طرف است و به اندازه نادانى‏اش حالت وى در تمام رفتارها و گفتارها بر يكى از دو سمت: تندروى يا كندروى است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 61 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)

شرح ابن‏ ميثم

61- و قال عليه السّلام: إِذَا لَمْ يَكُنْ مَا تُرِيدُ فَلَا تُبَلْ مَا كُنْتَ

المعنى

أى إذا فاتك مرادك من الأمر فلا تبل بأىّ حال كنت عليه في ذلك الأمر.
و مفهوم هذه الكلمة النهى عن الاهتمام و الأسف على ما لم يقع من الامور المطلوبة و ذلك أنّ الأسف على فوات المراد يستلزم غمّا و ألما و هو مضرّة عاجلة لا يثمر فايدة فارتكابه سفه.

مطابق با حکمت 69 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

61- امام (ع) فرمود: إِذَا لَمْ يَكُنْ مَا تُرِيدُ فَلَا تُبَلْ مَا كُنْتَ

ترجمه

«هر گاه به خواسته خود نرسيدى، در هر حال باكى نداشته باش».

شرح

يعنى هر گاه در موردى به هدف خود نائل نشدى، در هر حالى كه نسبت به آن كار هستى اهميت نده، مفهوم اين سخن، جلوگيرى از اهميت دادن و افسوس‏ خوردن نسبت به كارهايى است كه انجام نشده، با اين توضيح كه افسوس خوردن براى از دست رفتن هدف، باعث غم و اندوه است و اين در حال حاضر زيانى است كه هيچ گونه فايده‏اى بر آن مترتب نمى‏باشد، بنا بر اين مرتكب شدن چنين كار زيانبارى از نادانى است.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 60 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن میثم)زینت

شرح ابن‏ ميثم

60- و قال عليه السّلام: الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ وَ الشُّكْرُ زِينَةُ الْغِنَى

اللغة

العفاف: العفّة.

المعنى

و قد علمت أنّها فضيلة القوّة الشهويّة. و الفقير إذا ضبط شهوته بزمام عقله عن ميولها الطبيعيّة كملت نفسه بفضيلة العفّة و زان فقره بفضيلته في أعين المعتبرين و إذا أهملها و أسلس قيادها تقحّمت به في موارد القبح و قادته إلى الهلع و الحرص و الحسد و المنى و الكدية و حصل بسببها في أقبح صورة.

مطابق با حکمت 68 نسخه صبحی صالح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ميثم

60- امام (ع) فرمود: الْعَفَافُ زِينَةُ الْفَقْرِ

ترجمه

«پاكدامنى زينت تهيدستى است».

شرح

قبلا معلوم شد كه پاكدامنى فضيلت قوه شهويه است، و فقير اگر شهوت خود را به وسيله عقل از خواستهاى طبيعى خود، باز دارد، نفسش با فضيلت پاكدامنى كمال مى‏يابد و تهى‏دستى‏اش را در انظار اهل بينش به فضيلت خود آراسته مى‏گرداند و اگر خواسته‏هاى خود را به حال خود يله و رها گذارد او را به زشتيها وامى‏دارد، و به حرص و آز و بخل و حسد و دريوزگى مى‏كشاند و بدان وسيله زشتترين چهره را به خود خواهد گرفت.

ترجمه‏ شرح‏ نهج‏ البلاغه(ابن‏ ميثم)، ج5 // قربانعلی  محمدی مقدم-علی اصغرنوایی یحیی زاده