نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 200 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 204 صبحی صالح

204-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )لَا يُزَهِّدَنَّكَ فِي الْمَعْرُوفِ مَنْ لَا يَشْكُرُهُ لَكَ فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لَا يَسْتَمْتِعُ بِشَيْ‏ءٍ مِنْهُ وَ قَدْ تُدْرِكُ مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِين‏

حکمت 200 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

200: لَا يُزَهِّدَنَّكَ فِي الْمَعْرُوفِ مَنْ لَا يَشْكُرُهُ لَكَ-  فَقَدْ يَشْكُرُكَ عَلَيْهِ مَنْ لَا يَسْتَمْتِعُ بِشَيْ‏ءٍ مِنْهُ-  وَ قَدْ يُدْرَكُ مِنْ شُكْرِ الشَّاكِرِ-  أَكْثَرَ مِمَّا أَضَاعَ الْكَافِرُ-  وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ قد أخذت أنا هذا المعنى- 

فقلت من جملة قصيدة لي حكمية- 

 لا تسدين إلى ذي اللؤم مكرمة
فإنه سبخ لا ينبت الشجرا

فإن زرعت فمحفوظ بمضيعة
و أكل زرعك شكر الغير إن كفرا

  و قد سبق منا كلام طويل في الشكر- . و رأى العباس بن المأمون يوما بحضرة المعتصم-  خاتما في يد إبراهيم بن المهدي فاستحسنه-  فقال له ما فص هذا الخاتم و من أين حصلته-  فقال إبراهيم هذا خاتم رهنته في دولة أبيك-  و افتككته في دولة أمير المؤمنين-  فقال العباس فإن لم تشكر أبي على حقنه دمك-  فأنت لا تشكر أمير المؤمنين على فكه خاتمك- .

و قال الشاعر- 

لعمرك ما المعروف في غير أهله
و في أهله إلا كبعض الودائع‏

فمستودع ضاع الذي كان عنده‏
و مستودع ما عنده غير ضائع‏

و ما الناس في شكر الصنيعة عندهم
و في كفرها إلا كبعض المزارع‏

فمزرعة طابت و أضعف نبتها
و مزرعة أكدت على كل زارع‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (200)

لا يزهّدنّك فى المعروف من لا يشكره لك، فقد يشكرك عليه من لا يستمتع بشى‏ء منه، و قد يدرك من شكر الشاكر اكثر مما اضاع الكافر، وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ. «نبايد آن كس كه در نيكى كردن از تو سپاسگزارى نمى‏ كند، تو را در انجام دادن نيكى بى‏ رغبت كند، زيرا كسى كه از آن نعمت برخوردار نشده است، تو را سپاس مى‏ دارد و ممكن است آنچه از سپاس سپاسگزار مى‏ يابى بيش از آنچه باشد كه كافر نعمت تباه مى‏ كند، و خداوند نيكوكاران را دوست مى‏ دارد.»

من-  ابن ابى الحديد-  همين معنى را گرفته ‏ام و در قصيده‏اى حكمت آميز چنين سروده ‏ام: به فرومايه مكرمتى ارزانى مدار كه شوره‏زار است و در آن درختى نمى‏ رويد، و اگر چيزى كاشتى در آن كه جاى تباهى است، باز هم محفوظ مى‏ ماند و ثمره آن بر فرض كه او كفران ورزد، سپاسگزارى ديگران است.

در مورد سپاسگزارى سخنان مبسوطى پيش از اين گفته شد.

عباس بن مأمون روزى در حضور معتصم انگشترى در دست ابراهيم بن مهدى ديد و آن را بسيار پسنديد و به او گفت: نگين اين انگشترى چيست و از كجا فراهم آورده‏اى ابراهيم گفت: اين انگشترى را به روزگار حكومت پدرت گرو گذاشته بودم و در دولت امير المؤمنين از گرو بيرون آوردم. عباس گفت: اگر حق پدرم را در اينكه خون تو را حفظ كرد، سپاسگزار نباشى، نعمت امير المؤمنين را در از گرو بيرون آوردن انگشترت سپاس نخواهى داشت.

شاعرى چنين سروده است: به جان خودت سوگند كه نيكى كردن نسبت به كسى كه شايسته آن نيست و نسبت به كسى كه شايسته آن است، همچون وديعه است، برخى از وديعه ‏داران وديعه ‏اى را كه پيش ايشان است تباه مى‏كنند و برخى ديگر، وديعه پيش او تباه نيست، مردم در سپاس و ناسپاسى نعمت همچون مزرعه‏ هايند، يكى طينت پسنديده دارد و محصول آن چند برابر مى‏ شود و مزرعه ديگر براى هر كشاورزى كم بهره است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 199 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 203 صبحی صالح

203-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِنْ قُلْتُمْ سَمِعَ وَ إِنْ أَضْمَرْتُمْ عَلِمَ وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ الَّذِي إِنْ هَرَبْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ وَ إِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ وَ إِنْ نَسِيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ

حکمت 199 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

199: أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِنْ قُلْتُمْ سَمِعَ-  وَ إِنْ أَضْمَرْتُمْ عَلِمَ-  وَ بَادِرُوا الْمَوْتَ الَّذِي إِنْ هَرَبْتُمْ مِنْهُ أَدْرَكَكُمْ-  وَ إِنْ أَقَمْتُمْ أَخَذَكُمْ-  وَ إِنْ نَسِيتُمُوهُ ذَكَرَكُمْ قد تقدم منا كلام كثير في ذكر الموت-  و رأى الحسن البصري رجلا يجود بنفسه-  فقال إن أمرا هذا آخره لجدير أن يزهد في أوله-  و إن أمرا هذا أوله لجدير أن يخاف من آخره- . و من كلامه فضح الموت الدنيا- . و قال خالد بن صفوان لو قال قائل-  الحسن أفصح الناس لهذه الكلمة لما كان مخطئا-  و قال لرجل في جنازة-  أ ترى هذا الميت لو عاد إلى الدنيا لكان يعمل عملا صالحا-  قال نعم قال فإن لم يكن ذلك فكن أنت ذاك

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (199)

ايها الناس، اتقوا الله الذى ان قلتم سمع، و ان اضمرتم علم، و بادروا الموت الذى، ان هربتم منه ادرككم، و ان اقمتم اخذكم، و ان نسيتموه ذكركم. «اى مردم بترسيد از خدايى كه اگر بگوييد، مى‏ شنود و اگر در انديشه نهفته داريد، مى‏ داند، و پيشى گيريد بر مرگى كه اگر از آن بگريزيد، شما را درمى‏ يابد و اگر بايستيد، شما را مى‏ گيرد و اگر آن را فراموش كنيد، شما را به ياد مى ‏آورد.» پيش از اين سخنان بسيارى درباره مرگ گفته ‏ايم. حسن بصرى مردى را در حال جان دادن ديد، گفت: كارى كه پايان آن بدين گونه است، سزاوار است كه در آغازش زهد ورزيده شود و كارى كه آغازش اين باشد، شايسته است كه از انجام آن ترسيد.

و از سخنان ديگر حسن بصرى اين است كه «مرگ دنيا را رسوا كرده است.» خالد بن صفوان گفته است: اگر كسى بگويد، حسن در اين سخن خويش از همه مردم فصيح‏تر است بر خطا نگفته است.

حسن بصرى در تشييع جنازه ‏اى به مردى گفت: آيا فكر مى‏ كنى اگر اين مرده به دنيا برگردد، عمل صالح انجام خواهد داد گفت: آرى. گفت: اينك كه آن غير ممكن است، تو به جاى او باش و عمل صالح انجام بده.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 198 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

 

حکمت 202 صبحی صالح

202-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )وَ قَدْ قَالَ لَهُ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ نُبَايِعُكَ عَلَى أَنَّا شُرَكَاؤُكَ فِي هَذَا الْأَمْرِ لَا وَ لَكِنَّكُمَا شَرِيكَانِ فِي الْقُوَّةِ وَ الِاسْتِعَانَةِ وَ عَوْنَانِ عَلَى الْعَجْزِ وَ الْأَوَدِ

حکمت 198 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

198: وَ قَالَ ع وَ قَدْ قَالَ لَهُ طَلْحَةُ وَ الزُّبَيْرُ-  نُبَايِعُكَ عَلَى أَنَّا شُرَكَاؤُكَ فِي هَذَا الْأَمْرِ-  فَقَالَ لَا وَ لَكِنَّكُمَا شَرِيكَانِ فِي الْقُوَّةِ وَ الِاسْتِعَانَةِ-  وَ عَوْنَانِ عَلَى الْعَجْرِ وَ الْأَوَدِ قد ذكرنا هذا فيما تقدم-  حيث شرحنا بيعة المسلمين لعلي ع-  كيف وقعت بعد مقتل عثمان-  و لقد أحسن فيما قال لهما لما سألاه أن يشركاه في الأمر-  فقال أما المشاركة في الخلافة فكيف يكون ذلك-  و هل يصح أن يدبر أمر الرعية إمامان- 

         و هل يجمع السيفان ويحك في غمد

و إنما تشركاني في القوة و الاستعانة-  أي إذا قوي أمري و أمر الإسلام بي قويتما أنتما أيضا-  و إذا عجزت عن أمر أو تأود علي أمر أي اعوج-  كنتما عونين لي و مساعدين على إصلاحه- . فإن قلت فما معنى قوله و الاستعانة-  قلت الاستعانة هاهنا الفوز و الظفر-  كانوا يقولون للقامر يفوز قدحه قد جرى ابنا عنان-  و هما خطان يخطان في الأرض يزجر بهما الطير-  و استعان الإنسان-  إذا قال وقت الظفر و الغلبة هذه الكلمة

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (198)

و قال عليه السّلام: و قد قال له طلحة و الزبير: نبايعك على انّا شركاؤك فى هذا الامر، فقال: لا و لكنّكما شريكان فى القوة و الاستعانة، و عونان على العجز و الاود. «طلحه و زبير به او گفتند: با تو بيعت مى‏ كنيم به شرط آنكه ما در كار خلافت شريك تو باشيم، فرمود: نه، ليكن شما شريك در نيرو بخشيدن و يارى خواستن خواهيد بود و به هنگام ناتوانى و گرفتارى دو ياور خواهيد بود.» ما اين موضوع را در مباحث گذشته ضمن چگونگى بيعت با على عليه السّلام پس از قتل عثمان شرح داديم، و چه نيكو به آن دو پاسخ فرموده است كه چون خواسته ‏اند در خلافت شريك باشند گفته است چگونه ممكن است و آيا صحيح است كه كار رعيت را دو امام تدبير كنند.

«آيا دو شمشير در يك نيام مى گنجد.» ولى شما در نيرو و استعانت شريك من خواهيد بود يعنى هنگامى كه كار من و كار اسلام قوت بگيرد شما هم قوت خواهيد گرفت و اگر در كارى ناتوان شدم و به كژى گراييد، شما در اصلاح آن، دو ياور من خواهيد بود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 197 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)فرشتگان محافظ

حکمت 201 صبحی صالح

201-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )إِنَّ مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكَيْنِ يَحْفَظَانِهِ فَإِذَا جَاءَ الْقَدَرُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ وَ إِنَّ الْأَجَلَ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ

حکمت 197 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

197: إِنَّ مَعَ كُلِّ إِنْسَانٍ مَلَكَيْنِ يَحْفَظَانِهِ-  فَإِذَا جَاءَ الْقَدَرُ خَلَّيَا بَيْنَهُ وَ بَيْنَهُ-  وَ إِنَّ الْأَجَلَ جُنَّةٌ حَصِينَةٌ قد تقدم هذا و قلنا-  إنه ذهب كثير من الحكماء هذا المذهب-  و إن لله تعالى ملائكة موكلة-  تحفظ البشر من التردي في بئر-  و من إصابة سهم معترض في طريق-  و من رفس دابة و من نهش حية-  أو لسع عقرب و نحو ذلك-  و الشرائع أيضا قد وردت بمثله-  و إن الأجل جنة أي درع-  و لهذا في علم الكلام مخرج صحيح-  و ذلك لأن أصحابنا يقولون-  إن الله تعالى إذا علم أن في بقاء زيد إلى وقت كذا-  لطفا له أو لغيره من المكلفين-  صد من يهم بقتله عن قتله بألطاف يفعلها تصده عنه-  أو تصرفه عنه بصارف أو يمنعه عنه بمانع-  كي لا يقطع ذلك الإنسان بقتل زيد-  الألطاف التي يعلم الله أنها مقربة من الطاعة-  و مبعدة من المعصية لزيد أو لغيره-  فقد بان أن الأجل على هذا التقدير جنة حصينة لزيد-  من حيث كان الله تعالى باعتبار ذلك الأجل-  مانعا من قتله و إبطال حياته-  و لا جنة أحصن من ذلك

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (197)

ان مع كل انسان ملكين يحفظانه، فاذا جاء القدر خليّا بينه و بينه و ان الاجل جنّة حصينة. «همانا همراه هر كسى دو فرشته ‏اند كه او را نگهبانى مى‏ كنند و چون اجل فرا مى‏ رسد، ميان او و آن را رها مى‏ كنند و همانا اجل سپر استوارى است.» اين سخن پيش از اين هم گذشت و گفتيم كه بسيارى از حكيمان بر اين عقيده ‏اند كه خداوند متعال را فرشتگانى است كه به نگهبانى آدمى گماشته ‏اند و او را از سقوط در چاه يا اصابت تير در رهگذر و از لگد زدن ستوران و مار و عقرب گزيدگى و نظاير آن حفظ مى‏ كنند. در احكام شريعت هم نظير همين آمده است و اينكه اجل سپر استوارى است و در علم كلام هم در اين مورد دليل صحيحى اقامه شده است. اصحاب ما مى‏ گويند خداوند متعال چون بداند در بقاى زيد تا وقت معينى براى خود او يا ديگرى خيرى نهفته است، با الطاف خويش هر چيزى را كه آهنگ كشتن او كند، از او باز مى‏ دارد و در آن راه مانعى ايجاد مى‏ كند تا با كشته شدن زيد الطافى كه خداوند مى‏ داند كه او را به اطاعت نزديك و از معصيت دور مى‏ دارد قطع نشود. بدين‏گونه روشن مى‏شود كه اجل سپر استوارى براى زيد شمرده مى‏ شود كه خداوند متعال به اعتبار آن مانع كشته شدن و قطع زندگى او مى‏ شود و هيچ سپرى استوارتر از اين نيست.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 196 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 200 صبحی صالح

200-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )وَ أُتِيَ بِجَانٍ وَ مَعَهُ غَوْغَاءُ فَقَالَ لَا مَرْحَباً بِوُجُوهٍ لَا تُرَى إِلَّا عِنْدَ كُلِّ سَوْأَةٍ

حکمت 196 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

196: وَ قَالَ ع وَ قَدْ أُتِيَ بِجَانٍ وَ مَعَهُ غَوْغَاءُ فَقَالَ-  لَا مَرْحَباً بِوُجُوهٍ لَا تُرَى إِلَّا عِنْدَ كُلِّ سَوْأَةٍ أخذ هذا اللفظ المستعين بالله-  و قد أدخل عليه ابن أبي الشوارب القاضي-  و معه الشهود ليشهدوا عليه-  أنه قد خلع نفسه من الخلافة و بايع للمعتز بالله-  فقال لا مرحبا بهذه الوجوه التي لا ترى إلا يوم سوء- . و قال من مدح الغوغاء و العامة-  إن في الحديث المرفوع أن الله ينصر هذا الدين بقوم لا خلاق لهم- . و كان الأحنف يقول-  أكرموا سفهاءكم فإنهم يكفونكم النار و العار- .

و قال الشاعر-

و إني لأستبقي امرأ السوء عدة
لعدوة عريض من الناس جائب‏

أخاف كلاب الأبعدين و هرشها
إذا لم تجاوبها كلاب الأقارب‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (196)

و قال عليه السّلام و قد اتى بجان و معه غوغاء فقال: لا مرحبا بوجوه لا ترى الا عند كل سوأة. «جنايتكارى را پيش آن حضرت آوردند و گروهى از عوام همراهش بودند، فرمود: خوشامد مباد بر چهره ‏هايى كه جز به هنگام شر ديده نمى‏ شود.»

اين كلمه را مستعين بالله، كه خود را از خلافت خلع و با المعتز بالله بيعت كرده، هم گرفته و به كار برده است و چون قاضى ابن ابى الشوارب را پيش او آوردند و گواهان همراهش بودند كه گواهى دهند، گفت: خوشامد مباد بر اين چهره‏ها كه جز به روز بدى ديده نمى ‏شوند.

كسانى كه عوام و فرومايگان را ستوده‏ اند، گفته‏ اند، در حديث مرفوع نقل شده است كه خداوند اين دين را با گروهى يارى مى ‏دهد كه ايشان را از اخلاق بهره‏اى نيست.

احنف مى‏ گفته است: سفلگان خود را گرامى بداريد كه آنان شما را از ننگ و آتش كفايت مى‏ كنند.

شاعرى در اين باره چنين سروده است: من شخص بد را براى مقابله با بدى گسترده‏اى كه از سوى مردم فرا مى ‏رسد باقى مى‏ دارم، از سگهاى مردم بيگانه و پارس كردن آنان در صورتى كه سگهاى نزديكان پاسخ آنان را ندهند، بيم دارم.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 195 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 199 صبحی صالح

199-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )فِي صِفَةِ الْغَوْغَاءِ هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا غَلَبُوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا لَمْ يُعْرَفُوا وَ قِيلَ بَلْ قَالَ ( عليه‏السلام  )هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا ضَرُّوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا فَقِيلَ قَدْ عَرَفْنَا مَضَرَّةَ اجْتِمَاعِهِمْ فَمَا مَنْفَعَةُ افْتِرَاقِهِمْ فَقَالَيَرْجِعُ أَصْحَابُ الْمِهَنِ إِلَى مِهْنَتِهِمْ فَيَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِمْ كَرُجُوعِ الْبَنَّاءِ إِلَى بِنَائِهِ وَ النَّسَّاجِ إِلَى مَنْسَجِهِ وَ الْخَبَّازِ إِلَى مَخْبَزِهِ

حکمت 195 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

195: وَ قَالَ ع فِي صِفَةِ الْغَوْغَاءِ-  هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا غَلَبُوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا لَمْ يُعْرَفُوا-  وَ قِيلَ بَلْ قَالَ ع-  هُمُ الَّذِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا ضَرُّوا وَ إِذَا تَفَرَّقُوا نَفَعُوا-  فَقِيلَ قَدْ عَلِمْنَا مَضَرَّةَ اجْتِمَاعِهِمْ فَمَا مَنْفَعَةُ افْتِرَاقِهِمْ-  فَقَالَ ع يَرْجِعُ أَهْلُ الْمِهَنِ إِلَى مِهَنِهِمْ-  فَيَنْتَفِعُ النَّاسُ بِهِمْ كَرُجُوعِ الْبَنَّاءِ إِلَى بِنَائِهِ-  وَ النَّسَّاجِ إِلَى مَنْسَجِهِ وَ الْخَبَّازِ إِلَى مَخْبَزِهِ كان الحسن إذا ذكر الغوغاء و أهل السوق قال-  قتلة الأنبياء-  و كان يقال العامة كالبحر إذا هاج أهلك راكبه-  و قال بعضهم لا تسبوا الغوغاء فإنهم يطفئون الحريق-  و ينقذون الغريق و يسدون البثوق- .

و قال شيخنا أبو عثمان الغاغة و الباغة و الحاكة-  كأنهم أعذار عام واحد-  أ لا ترى أنك لا تجد أبدا في كل بلدة و في كل عصر-  هؤلاء بمقدار واحد و جهة واحدة-  من السخف و النقص و الخمول و الغباوة-  و كان المأمون يقول كل شر و ظلم في العالم-فهو صادر عن العامة و الغوغاء-  لأنهم قتلة الأنبياء و المغرون بين العلماء-  و النمامون بين الأوداء-  و منهم اللصوص و قطاع الطريق و الطرارون-  و المحتالون و الساعون إلى السلطان-  فإذا كان يوم القيامة حشروا على عادتهم في السعاية فقالوا-  رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ كُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا-  رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (195)

و قال عليه السّلام فى صفة الغوغاء: هم الذين اذا اجتمعوا غلبوا و اذا تفرّقوا لم يعرفوا.و قيل بل قال عليه السّلام: هم الذين اذا اجتمعوا ضرّوا، و اذا تفرّقوا نفعوا، فقيل: قد علمنا مضرة اجتماعهم، فما منفعة افتراقهم فقال عليه السّلام: يرجع اصحاب المهن الى مهنهم، فينتفع الناس بهم، كرجوع البنّاء الى بنائه، و النسّاج الى منسجه، و الخبّاز الى مخبزه. «در وصف جمع فرومايگان فرموده است: آنانند كه چون جمع شوند غلبه كنند و چون پراكنده شوند شناخته نشوند. و گفته‏ اند آن حضرت فرموده است: آنانند كه چون جمع شوند، زيان رسانند و چون پراكنده شوند، سودمند افتند. گفتند: زيان فراهم شدن ايشان را دانستيم، سود پراكنده شدن ايشان در چيست فرمود: پيشه‏ وران به پيشه‏ هاى خود برمى‏ گردند و مردم از آنان سود مى‏ برند، بنّا بر سر ساختن بناى خود مى‏ رود و بافنده به بافندگى خود و نانوا به نانوايى خود برمى ‏گردد.» مأمون مى ‏گفته است: هر ستم و بدى كه در عالم است از عوام و سفلگان فرومايه سرچشمه مى‏ گيرد.

قاتلان پيامبران و برانگيزندگان كدورت ميان دانشمندان و سخن‏ چينان ميان دوستان از ايشانند دزدان و راهزنان و طرّارها و حيله ‏سازها و خبرچين هاى پادشاهان از آنان هستند و چون روز قيامت هم مى ‏رسد بر همان عادت سخن‏ چينى محشور مى ‏شوند و مى‏ گويند: «بار خدايا ما از سران و بزرگان خود فرمانبردارى كرديم، ما را به گمراهى كشاندند، بار خدايا آنان را دو چندان عذاب كن و آنان را نفرين فرماى، نفرينى بزرگ.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 194 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ

حکمت 198 صبحی صالح

198-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِل‏

حکمت 194 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

194: وَ قَالَ ع لَمَّا سَمِعَ قَوْلَ الْخَوَارِجِ لَا حُكْمَ إِلَّا لِلَّهِ-  كَلِمَةُ حَقٍّ يُرَادُ بِهَا بَاطِلٌ معنى قوله سبحانه إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ-  أي إذا أراد شيئا من أفعال نفسه فلا بد من وقوعه-  بخلاف غيره من القادرين بالقدرة-  فإنه لا يجب حصول مرادهم إذا أرادوه-  أ لا ترى ما قبل هذه الكلمة-  يا بَنِيَّ لا تَدْخُلُوا مِنْ بابٍ واحِدٍ-  وَ ادْخُلُوا مِنْ أَبْوابٍ مُتَفَرِّقَةٍ-  وَ ما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ-  خاف عليهم من الإصابة بالعين إذا دخلوا من باب واحد-  فأمرهم أن يدخلوا من أبواب متفرقة-  ثم قال لهم وَ ما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْ‏ءٍ-  أي إذا أراد الله بكم سوءا-  لم يدفع عنكم ذلك السوء ما أشرت به عليكم من التفرق-  ثم قال إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ-  أي ليس حي من الأحياء ينفذ حكمه لا محالة و مراده-  لما هو من أفعاله إلا الحي القديم وحده-  فهذا هو معنى هذه الكلمة-  و ضلت الخوارج عندها-  فأنكروا على أمير المؤمنين ع موافقته على التحكيم-  و قالوا كيف يحكم و قد قال الله سبحانه إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ-  فغلطوا لموضع اللفظ المشترك-  و ليس هذا الحكم هو ذلك الحكم-  فإذن هي كلمة حق يراد بها باطل-  لأنها حق على المفهوم الأول-  و يريد بها الخوارج نفي كل ما يسمى حكما-  إذا صدر عن غير الله تعالى-  و ذلك باطل لأن الله تعالى قد أمضى حكم المخلوقين-  في كثير من الشرائع

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (194)

و قال عليه السّلام لمّا سمع قول الخوارج: لا حكم الّا للّه، كلمة حق يراد بها باطل. «و چون آن حضرت سخن خوارج را شنيد كه مى‏ گويند: حكومت جز از آن خدانيست، فرمود: سخن حقى است كه از آن اراده باطل مى‏ شود.» معنى اين گفتار خداوند كه فرموده است: «قُلْ إِنِّي عَلى‏ بَيِّنَةٍ»، «فرمان نيست جز براى خدا»، اين است كه هرگاه خداوند اراده انجام دادن كارى را فرمايد از وقوع آن چاره‏ اى نيست، به خلاف ديگر قدرتمندان كه چون چيزى را اراده كنند حصول آن لازم نيست. مگر نمى‏ بينى پيش از اين سخن، يعقوب عليه السّلام چه مى‏ گويد: «اى پسرانم از يك دروازه وارد نشويد و از دروازه ‏هاى متفرق وارد شويد و من نمى‏ توانم چيزى را كه خداوند درباره شما اراده فرمايد، دفع كنم كه حكم نيست مگر براى خداوند.» يعقوب عليه السّلام بر آنان ترسيده بود كه اگر از يك دروازه بروند چشم زخمى به ايشان رسد و بدان سبب دستور داده بود از دروازه‏ هاى مختلف وارد شوند و سپس افزوده است كه اگر خداوند نسبت به شما اراده شرّى فرمايد، اين اشارتى كه من كردم كه از دروازه‏ هاى مختلف وارد شويد، شرى را از شما دفع نمى ‏كند كه هيچ يك از زندگان چنان نيست كه هر چه خواهد انجام پذيرد مگر خداوند متعال كه حى قديم و يگانه است. خوارج در مورد اين آيه به گمراهى افتاده‏ اند و داستان حكميت را بر امير المؤمنين مورد انكار قرار دادند و گفتند: چگونه حكميت را مى ‏پذيرد و حال آنكه خداوند مى‏ فرمايد: «حكم كردن جز براى خداوند نيست.» و چون اين لفظ مشترك است به اشتباه افتادند و غلط معنى كردند، و در اين صورت كلمه حقى است كه از آن اراده باطل شده است. زيرا طبق مفهوم اول، حق است ولى خوارج نفى كردن هر نوع حكمى را اراده كرده‏ اند و اين باطل است. زيرا خداوند متعال حكم مخلوق را در بسيارى از احكام شريعت امضاء فرموده است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 193 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 197 صبحی صالح

197-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِكْمَةِ

حکمت 193 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

193: إِنَّ هَذِهِ الْقُلُوبَ تَمَلُّ كَمَا تَمَلُّ الْأَبْدَانُ-  فَابْتَغُوا لَهَا طَرَائِفَ الْحِكْمَةِ هذا قد تكرر-  و تكرر منا ذكر ما قيل في إجمام النفس-  و التنفيس عنها من كرب الجد و الإحماض-  و فسرنا معنى قوله ع فابتغوا لها طرائف الحكمة-  و قلنا المراد ألا يجعل الإنسان وقته كله-  مصروفا إلى الأنظار العقلية في البراهين الكلامية و الحكمية-  بل ينقلها من ذلك أحيانا إلى النظر في الحكمة الخلقية-  فإنها حكمة لا تحتاج إلى إتعاب النفس و الخاطر- . فأما القول في الدعابة فقد ذكرناه أيضا فيما تقدم-  و أوضحنا أن كثيرا من أعيان الحكماء و العلماء-  كانوا ذوي دعابة مقتصدة لا مسرفة-  فإن الإسراف فيها يخرج صاحبه إلى الخلاعة-  و لقد أحسن من قال- 

أفد طبعك المكدود بالجد راحة
تجم و علله بشي‏ء من المزح‏

و لكن إذا أعطيته ذاك فليكن‏
بمقدار ما يعطى الطعام من الملح‏

 

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (193)

انّ هذه القلوب تملّ كما تملّ الابدان، فابتغوا لها طرائف الحكمة. «همانا اين دلها ملول مى ‏شود، همچنان كه تن ها ملول مى‏ شود، پس طلب كنيد براى آن سخنان حكمت ‏آميز تازه را.»

اين سخن از سخنان مكرر در نهج البلاغه است و ما در گذشته گفتار آن حضرت را تفسير كرديم و گفتيم مقصود اين است كه آدمى همه وقت خويش را صرف مباحثات عقلى و كلامى نكند، بلكه گاهى هم به مباحث اخلاقى و خوى و سرشت بپردازد كه نياز به انديشه بسيار و رنج نفسى نيست. در مورد شوخى و مزاح هم گفتيم كه بسيارى از دانشمندان و حكيمان در حد اعتدال شوخ بوده ‏اند و زياده ‏روى در شوخى آدمى را به سبكى مى ‏كشاند. و چه نيكو سروده شاعرى كه گفته است: طبع خود را كه با مسائل جدى به زحمت افتاده است درياب، و با اندكى شوخى آن را علاج كن و سيراب گردان، ولى هرگاه چنين مى كنى به اندازه نمكى باشد كه در خوراك ريخته مى‏شود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 192 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 196 صبحی صالح

196-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ

حکمت 192 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

192: لَمْ يَذْهَبْ مِنْ مَالِكَ مَا وَعَظَكَ مثل هذا قولهم إن المصائب أثمان التجارب- . و قيل لعالم فقير بعد أن كان غنيا أين مالك-  قال تجرت فيه فابتعت به تجربة الناس و الوقت-  فاستفدت أشرف العوضين

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (192)

لم يذهب من مالك ما وعظك. «آنچه از مالت كه تو را پندى آموخت از ميان نرفته است.»

نظير آن است كه مى ‏گويند: ارزش تجربه ‏ها مصيبتهاست. به عالمى كه پس از توانگرى درويش شده بود گفتند: اموالت كجاست گفت: بازرگانى كردم، تجربه مردم و روزگار را خريدم و بهترين عوض را استفاده بردم.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 191 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 195 صبحی صالح

195-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )وَ قَدْ مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَى مَزْبَلَةٍ هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ الْبَاخِلُونَ وَ رُوِيَ فِي خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ هَذَا مَا كُنْتُمْ تَتَنَافَسُونَ فِيهِ بِالْأَمْسِ

حکمت 191 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

191: وَ قَالَ ع وَ قَدْ مَرَّ بِقَذَرٍ عَلَى مَزْبَلَةٍ-  هَذَا مَا بَخِلَ بِهِ الْبَاخِلُونَ-  وَ فِي خَبَرٍ آخَرَ أَنَّهُ قَالَ-  هَذَا مَا كُنْتُمْ تَتَنَافَسُونَ فِيهِ بِالْأَمْسِ قد سبق القول في مثل هذا-  و أن الحسن البصري مر على مزبلة فقال-  انظروا إلى بطهم و دجاجهم و حلوائهم و عسلهم و سمنهم-  و الحسن إنما أخذه من كلام أمير المؤمنين ع-  و قال ابن وكيع في قول المتنبي-

لو أفكر العاشق في منتهى
حسن الذي يسبيه لم يسبه‏

–  إنه أراد لو أفكر في حاله و هو في القبر-  و قد تغيرت محاسنه و سالت عيناه-  قال و هذا مثل قولهم-  لو أفكر الإنسان فيما يئول إليه الطعام لعافته نفسه- . و قد ضرب العلماء مثلا للدنيا و مخالفة آخرها أولها-  و مضادة مباديها عواقبها-  فقالوا إن شهوات الدنيا في القلب لذيذة-  كشهوات الأطعمة في المعدة-  و سيجد الإنسان عند الموت لشهوات الدنيا في قلبه-  من الكراهة و النتن و القبح ما يجده للأطعمة اللذيذة-  إذا طبختها المعدة و بلغت غاية نضجها-  و كما أن الطعام كلما كان ألذ طعما و أظهر حلاوة-  كان رجيعه أقذر و أشد نتنا-  فكذلك كل شهوة في القلب أشهى و ألذ و أقوى-فإن نتنها و كراهتها و التأذي بها عند الموت أشد-  بل هذه الحال في الدنيا مشاهدة-  فإن من نهبت داره و أخذ أهله و ولده و ماله-  تكون مصيبته و ألمه و تفجعه في الذي فقد-  بمقدار لذته به و حبه له و حرصه عليه-  فكل ما كان في الوجود أشهى و ألذ-  فهو عند الفقد أدهى و أمر-  و لا معنى للموت إلا فقد ما في الدنيا- .

و قد روي أن النبي ص قال للضحاك بن سفيان الكلابي-  أ لست تؤتى بطعامك و قد قزح و ملح-  ثم تشرب عليه اللبن و الماء-  قال بلى قال فإلى ما ذا يصير-  قال إلى ما قد علمت يا رسول الله-  قال فإن الله عز و جل ضرب مثل الدنيا-  بما يصير إليه طعام ابن آدم و روى أبي بن كعب أن رسول الله ص قال إن أنت ضربت مثلا لابن آدم-  فانظر ما يخرج من ابن آدم-  و إن كان قزحه و ملحه إلى ما ذا صار و قال الحسن رحمه الله-  قد رأيتهم يطيبونه بالطيب و الأفاويه-  ثم يرمونه حيث رأيتم-  قال الله عز و جل فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‏ طَعامِهِ-  قال ابن عباس إلى رجيعه- . و قال رجل لابن عمر إني أريد أن أسألك و أستحيي-  فقال لا تستحي و سل-  قال إذا قضى أحدنا حاجته فقام هل ينظر إلى ذلك منه-  فقال نعم إن الملك يقول له-  انظر هذا ما بخلت به انظر إلى ما ذا صار

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (191)

و قال عليه السّلام و قد مرّ بقذر على مزبلة: هذا ما بخل به الباخلون. و فى خبر آخر انه قال: هذا ما كنتم تتنافسون فيه بالامس از كنار نجاستى كه در پارگينى بود گذشت، فرمود: «اين است آنچه بخيلان در آن باره بخل مى‏ ورزند و در خبر ديگرى است كه فرمود: اين چيزى است كه ديروز درباره‏ اش هم چشمى مى‏ كرديد.»

ابن ابى الحديد در شرح اين سخن اقوال و اشعار و احاديثى آورده است كه به ترجمه يك مورد آن بسنده مى‏ شود، علما براى دنيا و مخالف بودن پايان آن با آغازش و تضاد انجام و فرجامش مثل زده و گفته ‏اند: شهوتهاى دنيا در دل لذيذ و گوارا مى ‏نمايد همچون خوراكها در دستگاه گوارش، و آدمى به هنگام مرگ از شهوتهاى دنيا در دل خود چنان بوى گند و زشتى مى‏ يابد كه در مورد خوراكهاى لذيذ به هنگام دفع.

همان گونه كه خوراك هر چه لذيذتر و چرب و شيرين‏تر است، دفع آن با بوى گند و پليدى بيشترى همراه است، همان‏گونه هر شهوتى كه در دل لذيذتر و قويتر است ناخوشايند بودن و آزارش به هنگام مرگ بيشتر است. اين موضوع در دنيا نيز قابل مشاهده است، زيرا كسى كه در دنيا خانه‏اش به تاراج مى ‏رود و زن و فرزند و اموالش از ميان مى‏ رود، اندوهش به اندازه محبت و حرصى است كه نسبت به آنها دارد، و هر چه دوست داشتنى‏تر و لذيذتر است، اندوهش به هنگام از دست دادن دشوارتر و تلخ‏تر است، و معنى مرگ هم از دست دادن چيزهايى است كه در دنيا در اختيار شخص است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 190 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 194 صبحی صالح

194-وَ كَانَ ( عليه‏السلام  )يَقُولُ مَتَى أَشْفِي غَيْظِي إِذَا غَضِبْتُ‏ أَ حِينَ أَعْجِزُ عَنِ الِانْتِقَامِ فَيُقَالُ لِي لَوْ صَبَرْتَ أَمْ حِينَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ فَيُقَالُ لِي لَوْ عَفَوْتَ

حکمت 190 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

190 وَ كَانَ ع يَقُولُ: مَتَى أَشْفِي غَيْظِي إِذَا غَضِبْتُ-  أَ حِينَ أَعْجِزُ عَنِ الِانْتِقَامِ فَيُقَالُ لِي لَوْ صَبَرْتَ-  أَمْ حِينَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ فَيُقَالُ لِي لَوْ عَفَوْتَ قد تقدم القول في الغضب مرارا- . و هذا الفصل فصيح لطيف المعنى-  قال لا سبيل لي إلى شفاء غيظي عند غضبي-  لأني إما أن أكون قادرا على الانتقام-  فيصدني عن تعجيله قول القائل لو غفرت لكان أولى-  و إما ألا أكون قادرا على الانتقام-  فيصدني عنه كوني غير قادر عليه-  فإذن لا سبيل لي إلى الانتقام عند الغضب- . و كان يقال العقل كالمرآة المجلوة يصدئه الغضب-  كما تصدأ المرآة بالخل-  فلا يثبت فيها صورة القبح و الحسن- . و اجتمع سفيان الثوري و فضيل بن عياض-  فتذاكرا الزهد فأجمعا على أن أفضل الأعمال-  الحلم عند الغضب و الصبر عند الطمع

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (190)

متى اشفى غيظى اذا غضبت احين اعجز عن الانتقام فيقال لى: لو صبرت ام حين اقدر عليه، فيقال لى: لو عفوت. «هنگامى كه خشمگين مى‏ شوم چه وقت بايد انتقام گيرم و خشم خود را فرو نشانم، هنگامى كه از انتقام گرفتن ناتوانم، به من گفته مى‏ شود خوب است شكيبا باشى، و هنگامى كه توان آن را دارم، به من گفته مى‏ شود خوب است عفو كنى.» گفته شده است كه عقل چون آينه صافى است كه خشم آن را تيره مى ‏گرداند، همان‏گونه كه آينه با سركه زنگار مى‏ گيرد و در آن صورت، تصوير خوبى و بدى در آن پايدار نيست.

سفيان ثورى و فضيل بن عياض ضمن ملاقات با يكديگر درباره زهد مذاكره كردند و اتفاق كردند كه افضل اعمال بردبارى به هنگام خشم و شكيبايى و خوددارى‏ به هنگام آزمندى است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 189 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 193 صبحی صالح

193-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَةً وَ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُكْرِهَ عَمِيَ

حکمت 189 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

189: إِنَّ لِلْقُلُوبِ شَهْوَةً وَ إِقْبَالًا وَ إِدْبَاراً-  فَأْتُوهَا مِنْ قِبَلِ شَهْوَتِهَا وَ إِقْبَالِهَا-  فَإِنَّ الْقَلْبَ إِذَا أُكْرِهَ عَمِيَ قد تقدم القول في هذا المعنى- . و العلة في كون القلب يعمى إذا أكره على ما لا يحبه-  أن القلب عضو من الأعضاء-  يتعب و يستريح كما تتعب الجثة عند استعمالها و أحمالها-  و تستريح عند ترك العمل-  كما يتعب اللسان عند الكلام الطويل-  و يستريح عند الإمساك-  و إذا تواصل إكراه القلب-  على أمر لا يحبه و لا يؤثره تعب-  لأن فعل غير المحبوب متعب-  أ لا ترى أن جماع غير المحبوب-  يحدث من الضعف أضعاف ما يحدثه جماع المحبوب-  و الركوب إلى مكان غير محبوب متعب و لا يشتهى-  يتعب البدن أضعاف ما يتعبه الركوب-  إلى تلك المسافة إذا كان المكان محبوبا-  و إذا أتعب القلب و أعيا-  عجز عن إدراك ما نكلفه إدراكه-  لأن فعله هو الإدراك-  و كل عضو يتعب فإنه يعجز عن فعله الخاص به-  فإذا عجز القلب عن فعله الخاص به-  و هو العلم و الإدراك فذاك هو عماه

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (189)

انّ للقلوب شهوة و اقبالا، و ادبارا، فاتوها من قبل شهوتها و اقبالها، فان القلب اذا أكره عمى. «دلها را آرزو و خواسته ‏اى است و روى آوردنى و پشت كردنى، دلها را هنگامى به كار گيريد كه خواهان است و روى در كار، كه دل چون به كارى مجبور شود، كور مى ‏گردد.» ابن ابى الحديد در شرح اين سخن مى ‏گويد: قلب هم اندامى از اندامهاى انسان است و مانند ديگر اندامها گاه خسته مى‏ شود و گاه آسوده است، و چون وظيفه اصلى قلب ادراك است، هرگاه خسته شود از كار ويژه خود كه ادراك است باز مى ‏ماند و اين همان كورى قلب است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 188 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 192 صبحی صالح

192-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )يَا ابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ

حکمت 188 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

188: يَا ابْنَ آدَمَ مَا كَسَبْتَ فَوْقَ قُوتِكَ-  فَأَنْتَ فِيهِ خَازِنٌ لِغَيْرِكَ أخذ هذا المعنى بعضهم فقال-

ما لي أراك الدهر تجمع دائبا
أ لبعل عرسك لا أبا لك تجمع‏

و عاد الحسن البصري عبد الله بن الأهتم-  في مرضه الذي مات فيه-  فأقبل عبد الله يصرف بصره إلى صندوق في جانب البيت-  ثم قال للحسن يا أبا سعيد فيه مائة ألف-  لم يؤد منها زكاة و لم توصل بها رحم-  قال الحسن ثكلتك أمك فلم أعددتها-  قال لروعة الزمان-  و مكاثرة الإخوان و جفوة السلطان-  ثم مات فحضر الحسن جنازته-  فلما دفن صفق بإحدى راحتيه الأخرى و قال-  إن هذا تاه شيطانه فحذره روعة زمانه-  و جفوة سلطانه و مكاثرة إخوانه-  فيما استودعه الله إياه فادخره-  ثم خرج منه كئيبا حزينا-  لم يؤد زكاة و لم يصل رحما-  ثم التفت فقال أيها الوارث كل هنيئا-  فقد أتاك هذا المال حلالا فلا يكن عليك وبالا-  أتاك ممن كان له جموعا منوعا-  يركب فيه لجج البحار و مفاوز القفار-  من باطل جمعه و من حق منعه-  لم ينتفع به في حياته و ضره بعد وفاته-  جمعه فأوعاه و شده فأوكاه-  إلى يوم القيامة يوم ذي حسرات-  و إن أعظم الحسرات أن ترى مالك في ميزان غيرك-  بخلت بمال أوتيته من رزق الله أن تنفقه في طاعة الله-  فخزنته لغيرك فأنفقه في مرضاة ربه-  يا لها حسرة لا تقال و رحمة لا تنال-  إنا لله و إنا إليه راجعون

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (188)

يا بن آدم، ما كسبت فوق قوتك، فانت فيه خازن لغيرك. «آى آدمى‏ زاده، آنچه بيش از روزى خود به دست آوردى همانا كه در آن گنجور ديگرى هستى.» اين معنى را يكى از شاعران گرفته و چنين سروده است:

چه شده است كه مى‏ بينمت به تمام روزگارت جمع مى‏ كنى، اى بى ‏پدر آيا براى شوهر آينده همسرت گرد مى ‏آورى حسن بصرى از عبد اللّه بن اهتم در بيمارى كه به مرگ او منجر شد، عيادت كرد.

عبد اللّه شروع به نگاه كردن صندوقى كه كنار خانه بود كرد و به حسن بصرى گفت: اى ابا سعيد در اين صندوق صد هزار درهم است كه نه زكاتش پرداخت شده است و نه با آن رعايت پيوند خويشاوندى شده است. حسن گفت: مادرت بر سوگت بگريد پس به چه منظورى فراهم ساخته ‏اى گفت: از بيم روزگار و ترس ستم سلطان و بيشى طلبى نسبت به برادران.

عبد الله بن اهتم مرد، حسن بصرى به تشييع جنازه ‏اش آمد و چون او را به خاك سپردند، دست بر هم زد و گفت: اين مرد را شيطانش به سرگردانى افكند و او را از بيم روزگار و سلطان و فزون‏خواهى برادرانش در آنچه خدايش به او امانت داده بود بر حذر داشت و او آن را اندوخته ساخت و سپس اندوهگين و افسرده بدون اينكه زكاتى بدهد يا رعايت پيوند خويشاوندى كند از آن برون شد.

حسن سپس روى به وارثان او كرد و گفت: گوارا بخور كه اين مال به حلال در اختيار تو قرار گرفت و مبادا كه بر تو وبال شود، اين مال از كسى به دست تو رسيد كه آن را گرد آورد و سخت حفاظت كرد و به شدّت از هزينه آن خوددارى كرد. براى فراهم ساختن آن امواج سهمگين درياها و بيابانهاى خطرناك را درنورديد، از راه باطل آن را جمع كرد و از راه حق آن را باز داشت. در زندگى خويش از آن سودى نبرد و پس از مرگش او را زيان رساند. آن را جمع و نگهدارى كرد و استوار داشت تا روز قيامت كه روز اندوههاست، و بزرگترين حسرتها آن است كه مال خود را در ترازوى ديگرى ببينى، بدين معنى كه تو در مورد اموالى كه خداوند از روزى خود به تو ارزانى فرمود بخل و امساك ورزيدى و آن را در راه فرمانبردارى از خدا هزينه نكردى و براى ديگرى اندوختى و او آن را در راه رضايت خداى خود هزينه كرد. چه حسرت بزرگى كه زدوده نمى‏شود و از چه رحمت بزرگى باز مى‏ماند، الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قالُوا إِنَّا

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 187 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 182 صبحی صالح

182-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )لَا خَيْرَ فِي الصَّمْتِ عَنِ الْحُكْمِ كَمَا أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِي الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ

حکمت 187 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

187: لَا خَيْرَ فِي الصَّمْتِ عَنِ الْحُكْمِ-  كَمَا أَنَّهُ لَا خَيْرَ فِي الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ قد تكرر ذكر هذا القول-  و تكرر منا شرحه و شرح نظائره و كان يقال-  ما الإنسان لو لا اللسان إلا بهيمة مهملة-  أو صورة ممثلة- . و كان يقال اللسان عضو إن مرنته مرن-  و إن تركته خزن

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (187)

لا خير فى الصمت عن الحكم كما انّه لا خير فى القول بالجهل. «در سكوت و خاموشى از حكمت-  يا بيان حكم شرعى-  خيرى نيست، همان‏گونه كه در سخن گفتن به نادانى هم خيرى نيست.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 186 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 191 صبحی صالح

191-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )إِنَّمَا الْمَرْءُ فِي الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ وَ مَعَ كُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ وَ فِي كُلِّ أَكْلَةٍ غَصَصٌ

وَ لَا يَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَى وَ لَا يَسْتَقْبِلُ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ

فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَيْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَ هَذَا اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ يَرْفَعَا مِنْ شَيْ‏ءٍ شَرَفاً إِلَّا أَسْرَعَا الْكَرَّةَ فِي هَدْمِ مَا بَنَيَا وَ تَفْرِيقِ مَا جَمَعَا

حکمت 186 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 19

186: إِنَّمَا الْمَرْءُ فِي الدُّنْيَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِيهِ الْمَنَايَا-  وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ-  وَ مَعَ كُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقٌ-  وَ فِي كُلِّ أَكْلَةٍ غَصَصٌ-  وَ لَا يَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَةً إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَى-  وَ لَا يَسْتَقْبِلُ يَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ-  فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نَصْبُ الْحُتُوفِ-  فَمِنْ أَيْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ-  وَ هَذَا اللَّيْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ يَرْفَعَا منْ شَيْ‏ءٍ شَرَفاً-  إِلَّا أَسْرَعَا الْكَرَّةَ فِي هَدْمِ مَا بَنَيَا وَ تَفْرِيقِ مَا جَمَعَا قد سبق ذرء من هذا الكلام في أثناء خطبته ع-  و قد ذكرنا نحن أشياء كثيرة في الدنيا و تقلبها بأهلها- .

و من كلام بعض الحكماء-  طوبى للهارب من زخارف الدنيا-  و الصاد عن زهرة دمنتها-  و الخائف عند أمانها و المتهم لضمانها-  و الباكي عند ضحكها إليه-  و المتواضع عند إعزازها له-  و الناظر بعين عقله إلى فضائحها-  و المتأمل لقبح مصارعها-  و التارك‏ لكلابها على جيفها-  و المكذب لمواعيدها و المتيقظ لخدعها-  و المعرض عن لمعها و العامل في إمهالها-  و المتزود قبل إعجالها- . قوله تنتضل النضل شي‏ء يرمى-  و يروى تبادره أي تتبادره-  و الغرض الهدف- . و النهب المال المنهوب غنيمة و جمعه نهاب- . و قد سبق تفسير قوله-  لا ينال العبد نعمة إلا بفراق أخرى-  و قلنا إن الذي حصلت له لذة الجماع حال ما هي حاصلة له-  لا بد أن يكون مفارقا لذة الأكل و الشرب-  و كذلك من يأكل و يشرب-  يكون مفارقا حال أكله و شربه-  لذة الركض على الخيل في طلب الصيد و نحو ذلك- .

قوله فنحن أعوان المنون-  لأنا نأكل و نشرب و نجامع و نركب الخيل و الإبل-  و نتصرف في الحاجات و المآرب-  و الموت إنما يكون بأحد هذه الأسباب-  إما من أخلاط تحدثها المآكل و المشارب-  أو من سقطة يسقط الإنسان من دابة هو راكبها-  أو من ضعف يلحقه من الجماع المفرط-  أو لمصادمات و اصطكاكات تصيبه-  عند تصرفه في مآربه و حركته و سعيه و نحو ذلك-  فكأنا نحن أعنا الموت على أنفسنا- . قوله نصب الحتوف يروى بالرفع و النصب-  فمن رفع فهو خبر المبتدإ و من نصبه جعله ظرفا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (186)

انّما المرءُ فى الدنيا غرض تنتضل فيه المنايا، و نهب تبادره المصائب، و مع كلّ جرعة شرق، و فى كل اكلة غصص، و لا ينال العبد نعمة الا بفراق اخرى، و لا يستقبل يومأ من عمره الّا بفراق آخر من اجله، فنحن اعوان المنون، و انفسنا نصب الحتوف، فمن اين نرجو البقاء، و هذا الليل و النهار لم يرفعا من شئ شرفا، الا اسرعا الكرة فى هدم ما بنيا، و تفريق ما جمعا

«همانا آدمى در اين جهان نشانه ‏اى است كه تيرهاى مرگ به سمت او روانند، غنيمتى است كه سوگها بر او پيشى مى‏ گيرند، با هر نوشيدن و هر لقمه، در گلو گرفتنهايى است، و بنده به نعمتى نرسد مگر با جدايى از نعمتى و به روزى از زندگى خود نمى‏ رسد مگر به سپرى شدن روزى از مدت عمر خود، بنابراين ما ياران مرگيم و جانهاى ما نشانه مرگها، و چه سان اميد بقا داشته باشيم كه اين شب و روز چيزى را بالا نمى ‏برند و به شرف نمى ‏رسانند مگر آنكه در ويرانى آن با شتاب هجوم مى‏ آورند و هر چه را جمع كرده ‏اند، پريشان مى‏ سازند.»

ابن ابى الحديد مى ‏گويد: بخشى از اين سخن ضمن خطبه ‏اى از آن حضرت گذشت‏ و ما در مورد دنيا و دگرگونى آن نسبت به اهلش مطالب بسيارى گفته ‏ايم. او سپس درباره اين جمله كه فرموده است: «بنابراين ما ياران مرگيم.»، چنين توضيح مى‏ دهد كه ما مى‏ خوريم و مى ‏آشاميم و همبستر مى‏ شويم و سوار بر اسب و شتر مى‏ شويم و در پى انجام دادن خواسته‏ ها و هدفهاى خويش هستيم و مرگ هم به سبب يكى از همين وسايل است يا به سبب غلبه اخلاط كه خوردن و آشاميدن آن را پديد مى ‏آورد يا به سبب در افتادن از مركوبى كه بر آن سواريم يا به سبب ضعفى كه از زياده روى در همبسترى انجام مى‏ دهيم يا به سبب تصادفهايى كه ضمن حركت و كوشش براى رسيدن به خواسته‏ ها و نيازها پيش مى ‏آيد يا چيزهاى ديگر و در اين صورت گويى خود ما مرگ را براى ربودن جان خويش يارى داده‏ ايم.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد 8 //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 185 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 190 صبحی صالح

190-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )وَا عَجَبَاهْ أَ تَكُونُ الْخِلَافَةُ بِالصَّحَابَةِ وَ الْقَرَابَةِ

قال الرضي و روي له شعر في هذا ال

فإن كنت بالشورى ملكت أمورهم
فكيف بهذا و المشيرون غيب‏

و إن كنت بالقربى حججت خصيمهم‏
فغيرك أولى بالنبي و أقرب‏

حکمت 185 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 18

185: وَا عَجَبَا أَنْ تَكُونَ الْخِلَافَةُ بِالصَّحَابَةِ-  وَ لَا تَكُونَ بِالصَّحَابَةِ وَ الْقَ‏رَابَةِ قال الرضي رحمه الله تعالى-  و قد روي له شعر قريب من هذا المعنى و هو-

فإن كنت بالشورى ملكت أمورهم
فكيف بهذا و المشيرون غيب‏

و إن كنت بالقربى حججت خصيمهم‏
فغيرك أولى بالنبي و أقرب‏

حديثه ع في النثر و النظم المذكورين مع أبي بكر و عمر-  أما النثر فإلى عمر-  توجيهه لأن أبا بكر لما قال لعمر امدد يدك-  قال له عمر أنت صاحب رسول الله في المواطن كلها-  شدتها و رخائها فامدد أنت يدك-فقال علي ع إذا احتججت لاستحقاقه الأمر-  بصحبته إياه في المواطن كلها-  فهلا سلمت الأمر إلى من قد شركه في ذلك-  و زاد عليه بالقرابة-  و أما النظم فموجه إلى أبي بكر-  لأن أبا بكر حاج الأنصار في السقيفة-فقال نحن عترة رسول الله ص-  و بيضته التي تفقأت عنه-  فلما بويع احتج على الناس بالبيعة-  و أنها صدرت عن أهل الحل و العقد-فقال علي ع أما احتجاجك على الأنصار-  بأنك من بيضة رسول الله ص و من قومه-  فغيرك أقرب نسبا منك إليه-  و أما احتجاجك بالاختيار و رضا الجماعة بك-  فقد كان قوم من جملة الصحابة غائبين-  لم يحضروا العقد فكيف يثبت- . و اعلم أن الكلام في هذا تتضمنه كتب أصحابنا في الإمامة-  و لهم عن هذا القول أجوبة ليس هذا موضع ذكرها

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (185)

وا عجبا ان تكون الخلافة بالصحابة و لا تكون بالصحابة و القرابة. قال الرضى رحمه الله تعالى، و قد روى له شعر قريب من هذا المعنى و هو:

فإن كنت بالشورى ملكت أمورهم
فكيف بهذا و المشيرون غيب‏

و إن كنت بالقربى حججت خصيمهم‏
فغيرك أولى بالنبي و أقرب‏

«شگفتا كه خلافت به صحابى بودن باشد ولى به صحابى بودن و خويشاوندى نباشد.» سيد رضى كه خداوند متعال رحمتش فرمايد مى‏ گويد: شعرى هم نزديك به همين معنى از آن حضرت روايت شده است: «اگر با شورا كار آنان را در دست گرفته ‏اى چه شورايى كه رأى دهندگان آنجا نبودند، و اگر از راه خويشاوندى بر مدعيان حجت آوردى، ديگرى غير از تو به پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نزديك‏تر و سزاوارتر بود.» سخن على عليه السّلام در اين نثر و نظم با ابو بكر و عمر است. نثر متوجه عمر است، كه چون ابو بكر به عمر گفت: دست دراز كن كه با تو بيعت كنم، عمر به او گفت: تو در همه جا و در همه سختيها و راحتيها مصاحب پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بوده ‏اى، بنابر اين تو دست دراز كن. سخن نثر على عليه السّلام متوجه عمر است كه اگر به مصاحبت احتجاج به استحقاق ابو بكر به خلافت مى‏ كنى، اى كاش كار را به كسى مى‏ سپردى كه در اين موضوع با ابو بكر شريك است و فزون بر آن خويشاوندى نزديك با پيامبر دارد.

اما شعرى كه فرموده است، متوجه به ابو بكر است كه در سقيفه نخست با انصار اين چنين احتجاج كرد كه ما عترت رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و كسانى هستيم كه آن حضرت از ميان ايشان برخاسته است، و همين كه با او بيعت شد، خود بيعت را وسيله احتجاج قرار داد و گفت: آن بيعت از سوى همه كسانى كه اهل حل و عقد امور بوده ‏اند صورت گرفته است. على عليه السّلام خطاب به ابو بكر مى ‏گويد: احتجاج تو با انصار به اينكه از قوم و اطرافيان رسول خدايى، كسى ديگرى غير از تو از لحاظ نسب و خويشاوندى به پيامبر نزديك‏تر است، اما احتجاج تو به اختيار مردم و رضايت جماعت به پيشوايى تو گروهى از بزرگان اصحاب آنجا نبودند و در بيعت حاضر نشدند، چگونه آن اجماع ثابت مى ‏شود.

ابن ابى الحديد مى‏ گويد: و بدان كه در كتابهاى كلامى ياران ما در بحث امامت اين موضوع آمده است و آنان پاسخهايى داده ‏اند كه اين جا محل گفتن آنها نيست.

جزء هيجدهم از شرح نهج البلاغه تمام شد و جزء نوزدهم در پى آن خواهد آمد. سپاس فراوان خداوند منان را كه توفيق ترجمه مطالب تاريخى تا پايان اين جزء رابه اين بنده گنهكار ارزانى فرمود، اميدوارم به عنايت و رحمت خويش توفيق ترجمه اجزاء ديگر را فراهم فرمايد، و صلى الله على سيدنا محمد النبى و آله الطيبين الطاهرين مشهد مقدس كمترين بنده درگاه علوى محمود مهدوى دامغانى پنجشنبه يازدهم صفر 1412، سى و يكم مرداد 1370 بيست و دوم اوت 1991

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۷ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 184 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 184 صبحی صالح

189-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَكَهُ الْجَزَع‏

حکمت 184 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 18   

184: مَنْ لَمْ يُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَكَهُ الْجَزَعُ قد تقدم لنا قول شاف في الصبر و الجزع- . و كان يقال-  ما أحسن الصبر لو لا أن النفقة عليه من العمر-  أخذه شاعر فقال-

و إني لأدري أن في الصبر راحة
و لكن إنفاقي على الصبر من عمري‏

و قال ابن أبي العلاء يستبطئ بعض الرؤساء-

فإن قيل لي صبرا فلا صبر للذي
غدا بيد الأيام تقتله صبرا

و إن قيل لي عذرا فو الله ما أرى‏
لمن ملك الدنيا إذا لم يجد عذرا

 فإن قلت أي فائدة في قوله ع-  من لم ينجه الصبر أهلكه الجزع-  و هل هذا إلا كقول من قال-  من لم يجد ما يأكل ضرة الجوع- . قلت لو كانت الجهة واحدة لكان الكلام عبثا-  إلا أن الجهة مختلفة لأن معنى كلامه ع-  من لم يخلصه الصبر من هموم الدنيا و غمومها-  هلك من الله تعالى في الآخرة-  بما يستبدله من الصبر بالجزع-  و ذلك لأنه إذا لم يصبر فلا شك أنه يجزع-  و كل جازع آثم و الإثم مهلكة-  فلما اختلفت الجهة و كانت تارة للدنيا و تارة للآخرة-  لم يكن الكلام عبثا بل كان مفيدا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (184)

من لم ينجه الصّبر، اهلكه الجزع. «هر كس را شكيبايى نرهاند، بى‏ تابى او را هلاك مى‏ كند.» سخنى كافى درباره شكيبايى و بى ‏تابى گفته شد. گفته شده است: شكيبايى چه نيكوست جز اينكه بايد از عمر بر آن خرج كرد. شاعرى اين معنى را گرفته و چنين‏ سروده است: «همانا كه خود مى‏ دانم آسايش در شكيبايى است ولى اين را كه بايد از عمر خودم بر شكيبايى هزينه كنم، چه كنم.»

ابن ابى العلاء كه انجام دادن كارى را از يكى از سالارها كند و با تأخير مى ‏ديده است يا آمدن او را دير مى ‏دانسته، چنين سروده است: «اگر به من گفته شود شكيبايى، براى كسى كه سرانجام روزگار او را به صبر مى ‏كشد صبرى نيست…» و اگر بگويى در اين گفتار آن حضرت چه فايده ‏اى نهفته است و اين نظير آن است كه كسى بگويد: «هر كس چيزى براى خوردن نيابد، گرسنگى زيانش مى‏ زند.» مى‏ گويم-  ابن ابى الحديد-  اگر جهت آن يكى مى ‏بود، همين گونه است كه مى‏ گويى و سخنى بى ‏بهره بود ولى جهت مختلف است و مقصود كلام آن حضرت اين است كه هر كس را شكيبايى از اندوه هاى اين جهانى نجات ندهد و شكيبايى را با بى ‏تابى عوض كند، آخرت او تباه مى‏ شود زيرا كسى كه شكيبايى نكند، بى‏ تابى مى‏ كند و هر كه بى‏ تابى كند، به گناه مى ‏افتد و گناه مايه هلاك و نابودى است. و چون جهت فرق مى‏ كند، يكى ناظر به امور دنيا و ديگرى ناظر به امور آخرت است، نه تنها اين سخن بى‏ بهره نيست كه بسيار هم سود بخش است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۷ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 183 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 181 صبحی صالح

181-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )ثَمَرَةُ التَّفْرِيطِ النَّدَامَةُ وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ

حکمت 183 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 18   

183: ثَمَرَةُ التَّفْرِيطِ النَّدَامَةُ وَ ثَمَرَةُ الْحَزْمِ السَّلَامَةُ قد سبق من الكلام في الحزم و التفريط ما فيه كفاية-  و كان يقال الحزم ملكة يوجبها كثرة التجارب-  و أصله قوة العقل فإن العاقل خائف أبدا-  و الأحمق لا يخاف و إن خاف كان قليل الخوف-  و من خاف أمرا توقاه فهذا هو الحزم- . و كان أبو الأسود الدؤلي من عقلاء الرجال-  و ذوي الحزم و الرأي-  و حكى أبو العباس المبرد قال-  قال زياد لأبي الأسود و قد أسن-  لو لا ضعفك لاستعملناك على بعض أعمالنا-  فقال أ للصراع يريدني الأمير-  قال زياد إن للعمل مئونة و لا أراك إلا تضعف عنه-  فقال أبو الأسود

زعم الأمير أبو المغيرة إنني
شيخ كبير قد دنوت من البلى‏

صدق الأمير لقد كبرت و إنما
نال المكارم من يدب على العصا

يا با المغيرة رب أمر مبهم
فرجته بالحزم مني و الدها

و كان يقال من الحزم و التوقي ترك الإفراط في التوقي- . لما نزل بمعاوية الموت-  و قدم عليه يزيد ابنه فرآه مسكتا لا يتكلم بكى و أنشد-

لو فات شي‏ء يرى لفات أبو
حيان لا عاجز و لا وكل‏

الحول القلب الأريب و لا
تدفع يوم المنية الحيل‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (183)

ثمرة التفريط الندامة، و ثمرة الحزم السلامة. «نتيجه و ميوه كوتاهى كردن در كار، پشيمانى و ميوه دور انديشى، به سلامت ماندن است.» به اندازه كافى سخن درباره دور انديشى و كوتاهى كردن در كار گفته شده است، و گفته‏ اند: دور انديشى ملكه‏ اى است كه بر اثر تجربه‏ ها و كار آموزى‏ ها فراهم مى‏ شود و ريشه آن قوت عقل است كه شخص خردمند همواره ترسان است و احمق ترسان نيست، اگر هم بترسد، ترسش اندك است. هر كس از چيزى بترسد، از آن پرهيز مى‏ كند و اين پرهيز همان دور انديشى است.

ابو الاسود دؤلى از مردان خردمند و دور انديش و روشن رأى بود. ابو العباس مبرد مى ‏گويد: زياد بن ابيه به ابو الاسود كه سالخورده شده بود، گفت: اگر ناتوانى جسمى تو نمى ‏بود تو را به كارى از كارهاى خود مى‏ گماشتيم. ابو الاسود گفت: مگر امير مرا براى كشتى گرفتن مى‏ خواهد زياد گفت: كار را زحمت و مشقت است، و چنان مى ‏بينم كه از آن ناتوانى.

ابو الاسود ابيات زير را سرود: «امير ابو مغيره پنداشته است كه من پيرى سالخورده ‏ام و به فرتوتى نزديك شده‏ ام، امير درست مى‏ گويد كه سالخورده شده ‏ام ولى به مكارم كسى مى ‏رسد كه بر عصا تكيه مى‏ زند، اى ابو مغيره چه بسيار كارهاى پوشيده كه با دور انديشى و زيركى از آن گره گشوده ‏ام.» گفته شده است: يكى از نشانه ‏هاى دور انديشى، ترك افراط و زياده روى در پرهيز و خوددارى است.

و چون مرگ معاويه فرا رسيد پسرش يزيد آمد و او را خاموش ديد كه سخن نمى‏ گويد، گريست و اين ابيات را خواند: «… نيرومند حيله ساز با فرهنگ، ولى چه سود كه امروز مرگ را چاره انديشى‏ ها چاره نمى ‏سازد.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۷ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 182 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 180 صبحی صالح

180-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ

 حکمت 182 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 18   

182: الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ هذا المعنى مطروق جدا و قد سبق لنا فيه قول شاف- . و قال الشاعر- 

تعفف و عش حرا و لا تك طامعا
فما قطع الأعناق إلا المطامع‏

و في المثل أطمع من أشعب-  رأي سلالا يصنع سلة-  فقال له أوسعها قال ما لك و ذاك-  قال لعل صاحبها يهدي لي فيها شيئا- . و مر بمكتب و غلام يقرأ على الأستاذ-  إن أبي يدعوك-  فقال قم بين يدي حفظك الله و حفظ أباك-  فقال إنما كنت أقرأ وردي-  فقال أنكرت أن تفلح أو يفلح أبوك- . و قيل لم يكن أطمع من أشعب إلا كلبه-  رأى صورة القمر في البئر فظنه رغيفا-  فألقى نفسه في البئر يطلبه فمات

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (182)

الطمع رق موبد. «آزمندى، بندگى كردن هميشگى است.» به راستى معنى شگفت انگيزى است و در اين باره قبلا به كفايت سخن گفته‏ايم.

شاعرى چنين سروده است: «پارسا باش و آزاده زندگى كن و آزمند مباش كه چيزى جز آزمنديها گردنها را نمى‏برد.» و در مثل آمده است كه فلان از اشعب هم آزمندتر است، چان بود كه اشعب سبد بافى را ديد كه سبد مى‏بافد، گفت: بزرگتر و گشادتر بباف. سبد باف گفت: تو را با اين چه كار است گفت: شايد كسى كه آن را مى‏خرد، بخواهد در آن چيزى به من هديه دهد.

اشعب از كنار مكتب خانه‏ اى مى ‏گذشت، پسركى اين آيه را پيش استاد خود مى‏ خواند كه «انّ ابى يدعوك…» «همانا پدرم تو را فرا مى‏ خواند.»، اشعب گفت: برخيز برويم، خدا خودت و پدرت را حفظ فرمايد. پسرك گفت: من درسم را پس مى‏ دهم و مى‏ خوانم. اشعب گفت: نخواستى كه خودت و پدرت سعادتمند باشيد.

و گفته شده است: آزمندتر از اشعب، سگ او بوده است كه عكس ماه را در ته چاه پر آبى ديد، پنداشت گرده نانى است، خود را در چاه افكند كه آن را به چنگ آرد خفه شد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۷ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 181 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)لجاجت

حکمت 179 صبحی صالح

179-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْيَ

 حکمت 181 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 18   

181: اللَّجَاجَةُ تَسُلُّ الرَّأْيَ هذا مشتق من

 قوله ع لا رأي لمن لا يطاع-  و ذلك لأن عدم الطاعة هو اللجاجة-  و هو خلق يتركب من خلقين-  أحدهما الكبر و الآخر الجهل بعواقب الأمور-  و أكثر ما يعتري الولاة لما يأخذهم من العزة بالإثم- . و من كلام بعض الحكماء-  إذا اضطررت إلى مصاحبة السلطان-  فابدأ بالفحص عن معتاد طبعه و مألوف خلقه-  ثم استحدث لنفسك طبعا ففرغه في قالب إرادته-  و خلقا تركبه مع موضع وفاقه حتى تسلم معه-  و إن رأيته يهوى فنا من فنون المحبوبات-  فأظهر هواك لضد ذلك الفن-  ليبعد عنك إرهابه بل و يكثر سكونه إليك-  و إذا بدا لك منه فعل ذميم فإياك أن تبدأه فيه-  بقول ما لم يستبذل فيه نصحك-  و يستدعي رأيك-  و إن استدعى ذاك-  فليكن ما تفاوضه فيه بالرفق و الاستعطاف-  لا بالخشونة و الاستنكاف-  فيحمله اللجاج المركب في طبع الولاة على ارتكابه-  فكل وال لجوج-  و إن علم ما يتعقبه لجاجه من الضرر-  و أن اجتنابه هو الحسن

 

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (181)

اللجاجة تسلّ الرأى. «ستيزگرى تدبير را از ميان مى‏ برد.» اين كلمه مشتق از سخن ديگر آن حضرت است كه فرموده است: «براى كسى كه فرمان برده نشود، انديشه و تدبيرى نيست»، زيرا نافرمانى همان ستيز است و انگيزه ستيز دو چيز است يكى كبر و ديگرى جهل به انجام دادن و فرجام كارها و همين موضوع بيش از هر چيز واليان را فرو مى‏ گيرد و مايه گناه ايشان مى ‏گردد.

از سخنان يكى از حكيمان است كه گفته است: اگر ناچار به همنشينى با پادشاه-  هر قدرتمندى-  شدى، نخست از سرشت و خوى او پرس و جو كن و براى خود خوى و سرشتى فراهم ساز كه در قالب ارادت و موافق با خوى او باشد تا به سلامت مانى. اگر ديدى او به هنرى از هنرها عشق مى‏ورزد، ميل خود را چنان آشكار كن كه بيم و ترس او را از تو دور كند و مايه فزونى آرامش او به تو شود، و هر گاه از او كار ناستوده‏اى براى تو آشكار شد، بر حذر باش كه مبادا تو سخنى را آغاز كنى مگر آنكه او نظر و خير خواهى تو را در آن باره بخواهد و اگر خواهان رأى و انديشه تو شد آنچه مى‏ گويى همراه مدارا و مهربانى باشد نه با درشتى و سرپيچى كه در اين صورت ستيزى كه در سرشت واليان سرشته شده است او را به لجاج وا مى‏دارد و هر حاكمى لجوج است، هر چند زيان لجبازى خود را بداند و به هر حال پرهيز از اين كار بهتر و پسنديده‏ تر است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۷ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره 180 متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت 178 صبحی صالح

178-وَ قَالَ ( عليه‏السلام  )احْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَيْرِكَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِكَ

 حکمت 180 شرح ابن ‏أبي ‏الحديد ج 18   

180: احْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَيْرِكَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِكَ هذا يفسر على وجهين-  أحدهما أنه يريد لا تضمر لأخيك سوءا-  فإنك لا تضمر ذاك إلا يضمر هو لك سوءا-  لأن القلوب يشعر بعضها ببعض-  فإذا صفوت لواحد صفا لك- . و الوجه الثاني أن يريد-  لا تعظ الناس و لا تنههم عن منكر-  إلا و أنت مقلع عنه-  فإن الواعظ الذي ليس بزكي لا ينجع وعظه-  و لا يؤثر نهيه- . و قد سبق الكلام في كلا المعنيين

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حكمت (180)

احصد الشر من صدر غيرك، بقلعه من صدرك. «با ريشه كن كردن بدى از سينه خود آن را از سينه غير خود درو كن.»

اين سخن را دو گونه مى ‏توان تفسير كرد، يكى آنكه براى برادرت انديشه بد نهان نداشته باش كه اگر تو در انديشه خود چنان باشى او هم نسبت به تو همان گونه خواهد بود كه دلها از يكديگر آگاهند و هر گاه براى كسى با صفا باشى، او هم براى تو با صفا مى ‏شود.

ديگر آنكه مقصود آن باشد كه مردم را پند و اندرز مده و ايشان را نهى از منكر مكن مگر اينكه خود از آن عيب و گناه بر كنار باشى، زيرا اندرز دهنده ‏اى كه خود پاكيزه نيست، اندرز و نهى او اثرى ندارد. در مباحث گذشته در اين باره سخن گفته شد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۷ //دکتر محمود مهدوى دامغانى