نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۸۰ صبحی صالح

۴۸۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِذَا احْتَشَمَ الْمُؤْمِنُ أَخَاهُ فَقَدْ فَارَقَهُ‏

قال الرضی یقال حشمه و أحشمه إذا أغضبه و قیل أخجله أو احتشمه طلب ذلک له و هو مظنه مفارقته‏ و هذا حین انتهاء الغایه بنا إلى قطع المختار من کلام أمیر المؤمنین ( علیه‏السلام  )، حامدین للّه سبحانه على ما منّ به من توفیقنا لضم ما انتشر من أطرافه، و تقریب ما بعد من أقطاره. و تقرر العزم کما شرطنا أولا على تفضیل أوراق من البیاض فی آخر کل باب من الأبواب، لیکون لاقتناص الشارد، و استلحاق الوارد، و ما عسى أن یظهر لنا بعد الغموض، و یقع إلینا بعد الشذوذ، و ما توفیقنا إلا باللّه علیه توکلنا، و هو حسبنا و نعم الوکیل. و ذلک فی رجب سنه أربع مائه من الهجره، و صلى اللّه على سیدنا محمد خاتم الرسل، و الهادی إلى خیر السبل، و آله الطاهرین، و أصحابه نجوم الیقین.

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۶) و قال علیه السّلام: إذا احتشم المؤمن أخاه فقد فارقه.

المعنى

الحشمه هى التحفّظ على الانانیه و التشخّص تجاه الغیر طلبا للامتیاز و إظهارا للکبر و الانحیاز، فمنها حشمه الملوک و الامراء یضربون على نفوسهم الأستار و یقیمون على أبوابهم البوّابین و الحفاظ، فلا یقدر المراجعون من مواجهتهم و مکالمتهم إلّا نادرا و على شرائط ثقیله خاصه، و یتنزل تلک الاداب إلى المراتب النازله بحسب حال کلّ مرتبه، فالحشمه بأنواعها حجاب و فراق بین المحتشم و سائر الناس و من مزایا الدّین الاسلامى البلیغه التساوی بین المسلمین و التاخى بینهم بأدقّ معانیه و أصرحها: فالاحتشام بنفسه مفارقه بین المحتشم و المحتشم له لا أنّه أماره علیها أو علّه لها کما توهّمه الشارح المعتزلی فقال: لیس یعنى أنّ الاحتشام علّه الفرقه بل هو دلاله و أماره على الفرقه.

و نختم الکلام فی شرح حکم مولینا علیّ بن أبی طالب علیه السّلام بخبر المؤاخات بین المؤمنین و المسلمین و حدودها الّذی رواه فی الکافی الشریف فی باب حقّ المؤمن على أخیه عن علیّ بن الحکم، عن عبد اللَّه بن بکیر الهجرى، عن معلّى بن خنیس عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: قلت له: ما حقّ المسلم على المسلم قال: له سبع حقوق واجبات ما منهنّ حقّ إلّا و هو علیه واجب إن ضیّع منها شیئا خرج من ولایه اللَّه و طاعته و لم یکن للَّه فیه نصیب، قلت له: جعلت فداک و ما هی قال: یا معلّى إنّی علیک شفیق أخاف أن تضیع و لا تحفظ و تعلم و لا تعمل قال: قلت له: لا قوّه إلّا باللّه.

قال: أیسر حقّ منها أن تحبّ له ما تحبّ لنفسک و تکره له ما تکره لنفسک و الحقّ الثانی أن تجتنب سخطه و تتّبع مرضاته و تطیع أمره، و الحقّ الثالث أن تعینه بنفسک و مالک و لسانک و یدک و رجلک، و الحقّ الرابع أن تکون عینه و دلیله و مرآته، و الحقّ الخامس أن لا تشبع و یجوع و لا تروى و یظمأ و لا تلبس و یعرى و الحقّ السادس أن یکون لک خادم و لیس لأخیک خادم فواجب أن تبعث خادمک فیغسل ثیابه و یصنع طعامه و یمهّد فراشه، و الحقّ السابع أن تبرّ قسمه و تجیب دعوته و تعود مریضه و تشهد جنازته و إذا علمت أنّ له حاجه تبادره إلى قضائها و لا تلجئه أن یسائلکها و لکن تبادره مبادره، فاذا فعلت ذلک وصلت ولایتک بولایته و ولایته بولایتک.

و قد شرحت هذا الحدیث فی شرح اصول الکافی الشریف و ترجمته بالفارسیه «ج ۲» من أراد الاطلاع فلیرجع إلیه، و یظهر منه أنّ المسلمین کاسره واحده یشدّ بعضهم بعضا. فلا مقام للاحتشام بینهم بوجه، و نقل فی سیره النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله أنه یجلس فی حلقه المسلمین کأحدهم، و کذلک کان مولانا أمیر المؤمنین علیه السّلام.

الترجمه

چون مؤمن در برابر برادر دینى خود حشمتجو شد از او جدا شده است.

هذا آخر ما ضبطه السیّد الرّضیّ رحمه اللَّه من حکم مولینا علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و قد وفّقنى اللَّه تعالى لاتمام شرحه فیما یقرب من ولاده أمیر المؤمنین فی شهر رجب سنه الثمانیه و الثمانین بعد الألف و الثلاثمائه من الهجره النبویّه، المطابق لعاشر مهر ماه من سنه ألف و ثلاثمائه و سبع و أربعین شمسیّه، و أنا العبد: محمد باقر ابن محمد من أهالی کمره النزیل فی جوار سیّدنا عبد العظیم الحسنی علیه السّلام فی شهر ری.

یقول مصحح الکتاب: لقد ختم هنا العالم الفاضل البحاثه: المحشّی‏ أیّده اللَّه و وفّقه شرحه و لم یتعرّض للخاتمه الّتی ختم بها السیّد أعلى اللَّه مقامه نهج البلاغه، و الأنسب الأولى النقل لئلّا یکون الکتاب أبتر، فنحن نذکرها بنصّها من دون تعرّض لشرحها، قال السیّد الرّضیّ رضی اللَّه عنه: «و هذا حین انتهاء الغایه بنا إلى قطع المختار من کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام حامدین للّه سبحانه على ما منّ به من توفیقنا لضمّ ما انتشر من أطرافه، و تقریب ما بعد من أقطاره، و مقرّرین العزم، کما شرطنا أوّلا على تفضیل أوراق من البیاض فی آخر کلّ باب من الأبواب لیکون لاقتناص الشّارد، و استلحاق الوارد، و ما عسى أن یظهر لنا بعد الغموض، و یقع علینا بعد الشّذوذ، و ما توفیقنا إلّا باللّه، علیه توکّلنا، و هو حسبنا و نعم الوکیل، و ذلک فی رجب سنه أربعمائه من الهجره انتهى».

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)بدترین برادرها

  حکمت ۴۷۵ صبحی صالح

۴۷۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )شَرُّ الْإِخْوَانِ مَنْ تُکُلِّفَ لَهُ

قال الرضی لأن التکلیف مستلزم للمشقه و هو شر لازم عن الأخ المتکلف له فهو شر الإخوان

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۵) و قال علیه السّلام: شرّ الأخوان من تکلّف له.

المعنى

الاخوان جمع لأخ على أصله و هو أخو و یطلق على الشقیق و الصدیق و المعاشر و له موارد اخر فاذا کان الأخ صدیقا وفیّا یحسب بیت أخیه کبیته و لا یتوقّع نزلا و تکلّفا، و إذا توقّع ذلک و أوقع الأخ فی التکلّف و التعب فلیس صدیقا وفیّا قیل فی حقّه: ابذل نفسک و مالک لصدیقک، بل من اخوان المکاشره و المضاحکه الّذین قال علیه السّلام فی حقّهم: خذ حظک ممّا بذلوه لک من حلاوه اللسان و طلاقه الوجه.

و قد ذکر الشارح المعتزلی قصّه یتبیّن منها التکلّف و عدم التکلّف نلخّصها فیما یلی: أمر المأمون حسن بن سهل بتعلّم المروءه من عمرو بن مسعده فدخل علیه و فی داره بناء و هو قاعد على الاجر ینظرهم و طلب منه تعلیم المروءه فدعا باجره فأقعده‏ علیها فاغتاظ من ذلک ثمّ دعا بالطعام فقدّم غلامه طبقا فیه رغیفان و خلّ و مرى‏ء و ملح ثمّ جاء بالسّراج و قال له: إذا شئت فلمّا نهض دعاه لمثل هذا الیوم فلما جاءه استقبله و أجلسه على الدّست و تکلّف له أنواع النزل و الوسائل.

الترجمه

فرمود: بدترین برادرها صاحب توقّعى است که پذیرائى رنج ‏آور دارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۸ صبحی صالح

۴۷۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ الْجَهْلِ أَنْ یَتَعَلَّمُوا حَتَّى أَخَذَ عَلَى أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ یُعَلِّمُوا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۴) و قال علیه السّلام: ما أخذ اللَّه على أهل الجهل أن یتعلّموا حتّى أخذ على أهل العلم أن یعلّموا.

المعنى

فی حکمته علیه السّلام هذه مسائل:

۱-  ظاهر کلامه وجوب تحصیل العلم على وجه أکید أخذ اللَّه علیه الجاهل‏ بتعهّد شدید، و قد ورد أخبار کثیره ناصّه على وجوب تحصیل العلم و طلبه، ففی الکافی فی باب فرض العلم و وجوب طلبه و الحثّ علیه بسنده عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله: طلب العلم فریضه على کلّ مسلم ألا إنّ اللَّه یحبّ بغاه العلم-  و ذکر فی معناه و لفظه أخبارا کثیره.

و لا اشکال أنّ للعلم أنواع کثیره متشعّبه لا یقدر الانسان على تحصیلها أجمع و لا یظنّ فرض طلبها کافّه على النّاس، فلا بدّ من حمل الألف و اللّام بقرینه المقام على العهد الخارجی، و هو العلم بالشّرع الاسلامی، و ینقسم إلى ما هو فرض عین کالعلم باصول الدّین الّذی لا بدّ فیها لکلّ أحد من الیقین، و لا یصحّ فیها تقلید السّائرین، و إلى ما هو فرض کفایه و له أنواع عدیده: منها العلم الاجتهادی بالفروع فانّه فرض کفایه على الکلّ لا یجوز ترکه کلّا و لکن إذا اجتهد فیها عدّه کافیه لرفع احتیاج الباقین یجوز للجاهل حینئذ الاکتفاء بالتقلید فی أداء ما یجب علیه من التکالیف.

و منها علم الصناعات و الطب الّذی لو ترک کلّا أدّى إلى اختلال نظام الامه و انحلال المدنیه و انخلاع النّاس إلى التوحش و البربریه، فیجب على الکفایه فاذا تعلّمه عدّه کافیه لحفظ النظام یجوز للباقین الاستفاده منهم و رفع الحاجه بعلمهم.

و منها ما یحتاج إلیه فی رفع شبه الملحدین و الدّفاع عن التهاجم بالدّین من الأعداء الکافرین، و ربّما یندرج فیه فی زماننا هذا تعلّم بعض الصناعات المکانیکیّه و التدبیرات الحربیّه لصیانه بیضه الاسلام.

۲-  ظاهر کلامه وجوب التعلیم على العالم فیما یجب تعلّمه، و هل هو على الاطلاق کالصّلاه و الصّیام فیحرم أخذ الأجره علیه، أو الأعمّ من ذلک و ظاهر الفقهاء وجوب تعلیم مسائل الدّین على الجاهلین مجّانا، و أمّا تعلیم الصناعات الواجبه على الکفایه ففی وجوبه مجّانا کلام.

۳-  و عن معاذ بن جبل عن النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله قال: تعلّموا العلم فانّ تعلّمه خشیه اللَّه و دراسته تسبیح، و البحث عنه جهاد، و طلبه عباده، و تعلیمه صدقه، و بذله لأهله‏ قربه، لأنّه معالم الحلال و الحرام، و بیان سبیل الجنّه، و المونس فی الوحشه و المحدث فی الخلوه، و الجلیس فی الوحده، و الصاحب فی الغربه، و الدّلیل على السرّاء و المعین على الضرّاء، و الزّین عند الأخلّاء، و السّلاح على الأعداء.

أقول: و فی قوله صلّى اللَّه علیه و آله: و السّلاح على الأعداء إشاره إلى وجوب علوم جمّه للدّفاع عن الدّین تجاه الأعداء فتدبّر.

۴-  و یظهر من کلامه علیه السّلام الملازمه بین وجوب التعلّم و وجوب التعلیم و یستفاد منه فی مسائل کثیره.

الترجمه

فرمود: خدا از نادانان تعهّد باموختن علم نگرفته تا از دانایان تعهّد آموزش آنرا گرفته است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۷ صبحی صالح

۴۷۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )أَشَدُّ الذُّنُوبِ مَا اسْتَخَفَّ بِهَا صَاحِبُه‏

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۳) و قال علیه السّلام: أشدّ الذنوب ما استخفّ به صاحبه.

المعنى

قد سبق من حکمه علیه السّلام ما یقرب من تلک و فسّرناه هنالک، و یشدّد الذّنب الاستخفاف به من وجوه:

۱-  الاستخفاف بالذّنب هتک لحرمه المولى و توهین لأمره، و الهتک و التوهین بحضره الحقّ عظیم و شدید.

۲-  الاستخفاف تجرّی على ارتکاب الخلاف و التجرّی هو مخّ العصیان الموجب للعقاب و النکران.

۳-  الاستخفاف على الذّنب موجب للاصرار علیه، و الاصرار على الصغیره کبیره موبقه فلا ینبغی لأحد أن یعصیه فی أمره و إن کان قلیلا فی ظنّه.

الترجمه

فرمود: سخت ‏ترین گناهان آن گناهیست که بنظر گنهکارش سبک و بى‏ مقدار آید.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۶ صبحی صالح

۴۷۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )لِزِیَادِ ابْنِ أَبِیهِ وَ قَدِ اسْتَخْلَفَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَلَى فَارِسَ وَ أَعْمَالِهَا فِی کَلَامٍ طَوِیلٍ کَانَ بَیْنَهُمَا نَهَاهُ فِیهِ عَنْ تَقَدُّمِ الْخَرَاجِ. اسْتَعْمِلِ الْعَدْلَ وَ احْذَرِ الْعَسْفَ وَ الْحَیْفَ فَإِنَّ الْعَسْفَ یَعُودُ بِالْجَلَاءِ وَ الْحَیْفَ یَدْعُو إِلَى السَّیْفِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۲) و قال علیه السّلام لزیاد بن أبیه-  و قد استخلفه لعبد اللَّه بن العبّاس على فارس و أعمالها، فی کلام طویل کان بینهما نهاه فیه عن تقدیم الخراج: استعمل العدل، و احذر العسف و الحیف، فإنّ العسف یعود بالجلاء و الحیف یدعو إلى السّیف.

اللغه

(العسف) الظلم و العسف فی الأصل أن یأخذ المسافر على غیر طریق و لا جادّه و لا علم، فنقل إلى الظلم و الجور (حاف) حیفا: جار علیه-  المنجد.

المعنى

زیاد بن أبیه أحد دهاه عصره الفتاکین و من الّذین خمرت طینتهم بالظلم و الجور، و لعلّ استعماله من قبله علیه السّلام لتوقّع إصلاحه و تأدیبه و تقییده باللّطف لعلّه یرجع عن غیّه، و یظهر من کلامه هذا معه عنایه أمیر المؤمنین علیه السّلام بارشاده و تعلیمه و قد شاع العسف و الحیف على أهل فارس من زمن عثمان بوسیله عمّاله الجائرین، قال فی الشرح المعتزلی: و کانت عاده أهل فارس فی أیّام عثمان أن یطلب الوالی منهم خراج أملاکهم قبل بیع الثمار على وجه الاستسلاف-  إلخ.

أقول: و یظهر من ذلک شدّه العسف و الجور، لأنّ هذا الاستسلاف یضیق المعاش على أهل فارس من وجوه، فانّ أخذ الخراج قبل بیع الثمره معناه تقویم الثمره علیهم بأغلى ثمن، ثمّ الضغط علیهم فی تسلیم الخراج من مالهم فیلجئون إلى بیع الثمره سلفا بأرخص القیم، أو الاقتراض بالرّبح المجحف، و هذا الضغط یوجب جلائهم عن الأریاف و المزارع فینجرّ إلى الخراب و الدّمار، أو إلجائهم إلى المقاومه و الثوره فینجرّ إلى الحرب و إعمال السیف و القتل و التدمیر و لا ینتج إلّا الخراب و نقصان الخراج و کان زیاد أخذ أهل فارس على سنّه عمّال عثمان، فنهاه علیه السّلام عن طلب الخراج قبل بیع الثمار، و بیّن له أنّ هذا العسف و الحیف یوجب خراب البلاد و قطع الخراج رأسا للجوء أهلها إلى الجلاء عنها أو القیام بالسیف على وجه الحکومه و الدوله، و هو أکثر فسادا و أخیب مغبّه.

الترجمه

بزیاد بن أبیه که بجاى عبد اللَّه بن عباسش بر فارس و توابع آن حکمرانش کرده بود در ضمن سخن طولانى وى را از پیش گرفتن خراج نهی کرد و چنین فرمود: عدالت را بکار بند و از زورگوئی و خلاف حق حذر کن، زیرا زورگوئی مایه جلاء از وطن و کوچیدنست، و ستم و خلاف حق مایه بروز شورش و تیغ کشیدن.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۷۵ صبحی صالح

۴۷۵-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )الْقَنَاعَهُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ

قال الرضی و قد روى بعضهم هذا الکلام لرسول الله ( صلى الله‏ علیه ‏وآله ‏وسلم  )

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۱) و قال علیه السّلام: القناعه مال لا ینفد. قال الرّضیّ: و قد روى بعضهم هذا الکلام لرسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله.

المعنى

المال ما یبذل بازائه الحوائج فی کلّ حال، فهو رافع الحاجه، و القناعه ترک الحوائج الغیر الضروریّه رأسا و تقلیل الحوائج الضروریّه إلى أقلّ ما یدفعها و یرفعها کاکتفاء بالماء بدل الطیب کما قال علیه السّلام: کفى بالماء طیبا، فللقناعه طرق شتّى و مناح کثیره فقال علیه السّلام: إنّها مال لا ینفد، باعتبار حصول أثر المال منها و باعتبار کثره طرقها فی شتّى مناحى الحیاه.

الترجمه

فرمود: قناعت ثروتی است بى‏ پایان.

سید رضى فرموده است: برخی از أهل حدیث این جمله را از سخنان رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله نقل کرده ‏اند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۵۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۵۷ صبحی صالح

۴۵۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام )مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ طَالِبُ عِلْمٍ وَ طَالِبُ دُنْیَا

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخمسون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۵۰) و قال علیه السّلام: منهومان لا یشبعان: طالب علم، و طالب دنیا.

اللغه

(المنهوم): مفعول ذو النهم: المولع بالشى‏ء یقال هو منهوم بالمال: أی مولع به لا یشبع منه- المنجد.

الاعراب

منهومان، مبتدأ و لا یشبعان جمله فعلیه صفه له، و طالب علم و طالب دنیا خبر مرکّب و یمکن أن یقال: لا یشبعان خبر و بعده بیان، و هل یصحّ الابتداء بالنکره حینئذ.

المعنى

لا یشبع طالب العلم لأنّ العلم غذاء للرّوح لا یوجد ثقلا و لا کسلا و لا ینتهى إلى حدّ، لأنّ فتح کلّ باب من العلم یوجب الاطلاع على مجهولات اخر و یحرص طالب العلم على فهمها، و قد اشتهر أنّ غایه العلم هو الاعتراف بالجهل و نقل عن سقراط أنّه قال: تعبت فی تحصیل العلم حتّى علمت أنّی لا أعلم.

و أمّا طالب دنیا فحاله کالمبتلى بمرض الاستسقاء کلّما شرب الماء زاد عطشا.

الترجمه

فرمود: دو گرسنه‏ اند که سیر نشوند: دانشجو، و دنیاپرست.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۳ صبحی صالح

۴۷۳-وَ قِیلَ لَهُ ( علیه ‏السلام  )لَوْ غَیَّرْتَ شَیْبَکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ ( علیه ‏السلام  )الْخِضَابُ زِینَهٌ وَ نَحْنُ قَوْمٌ فِی مُصِیبَهٍ

یُرِیدُ وَفَاهَ رَسُولِ اللَّهِ ( صلى‏ الله ‏علیه ‏وآله‏ وسلم  )

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۹) و قیل له علیه السّلام: لو غیّرت شیبک یا أمیر المؤمنین، فقال: الخضاب زینه و نحن قوم فی مصیبه. یرید وفاه رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله.

المعنى

الخضاب سنّه ورد التأکید بها فی الأخبار و خصوصا مع الحناء کما یستفاد من إطلاق هذه اللفظه و توصیفه بأنها زینه، و قال أبو تمام:

         خضبت خدّها إلى لؤلؤ العقد            دما أن رأت شواتى خضیبا.

 و الشوات، جلده الرأس فوصف لون الخضاب بالدّم و هو لون الخضاب بالحناء و مات النّبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و عمر علیّ علیه السّلام یقارب ثلاثین سنه و یبعد منه الشّیب حینئذ، و الظاهر أنّ هذا الکلام قیل له فی أیّام حکومته، فجوا به بأنا فی مصیبه یبعد أن یفسّر بالمصیبه على رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و لم یصرّح الشراح بمن فسّر المصیبه فی کلامه، و لکن عباره المتن فی الشرح المعتزلی هکذا «و نحن قوم فی مصیبه برسول اللَّه».

فالظاهر أنّ المراد من المصیبه مطلقا أو مسندا إلیه صلّى اللَّه علیه و آله لیست مصیبه موته و فقدانه، بل المصیبه الّتی حلّت بشرعه الشریف من طغیان المغرضین و المفسدین فی السقیفه و فی بیعه عثمان و ما ترتّب علیهما من الاختلاف و الشقاق و النفاق الّذی جرّ إلى حرب الجمل و صفّین و سفک الدّماء العزیزه، و یقرب أن یکون هذا الکلام فی أواخر أیّام عمره و کان علیه السّلام ینتظر بشیبته الخضاب من دمه الطاهر الزّکى کما أخبره به رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله و ذکره مرارا لأصحابه.

الترجمه

باو گفته شد: کاش موى سپیدت را با خضاب تغییر رنگ مى ‏دادى، در پاسخ فرمود: خضاب خود زیوریست و ما خاندانى هستیم که در سوک و مصیبت گرفتاریم «مقصودش مصیبت داری بر پیغمبر صلّى اللَّه علیه و آله بوده است».

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۲ صبحی صالح

۴۷۲- وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  ) فِی دُعَاءٍ اسْتَسْقَى بِهِ‏ اللَّهُمَّ اسْقِنَا ذُلُلَ السَّحَابِ دُونَ صِعَابِهَا

قال الرضی و هذا من الکلام العجیب الفصاحه و ذلک أنه ( علیه‏السلام  ) شبه السحاب ذوات الرعود و البوارق و الریاح و الصواعق بالإبل الصعاب التی تقمص برحالها و تقص برکبانهاو شبه السحاب خالیه من تلک الروائع بالإبل الذلل التی تحتلب طیعه و تقتعد مسمحه

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۸) و قال علیه السّلام فی دعاء استسقى به: أللهمّ اسقنا ذلل السّحاب دون صعابها. قال الرّضیّ رحمه اللَّه: و هذا من الکلام العجیب الفصاحه، و ذلک أنّه علیه السّلام شبّه السّحاب ذوات الرعود و البوارق و الریاح و الصواعق بالإبل الصعاب الّتی تقمص برحالها، و تتوقص برکبانها، و شبّه السحاب الخالیه من تلک الزوابع بالإبل الذلل الّتی تحتلب طیّعه، و تقتعد مسمحه.

اللغه

(الذلول): المطیع للرکب و الحلب، (الصعب): الممتنع عن الرکوب أو الاحتلاب، (قمص) یقمص قماصا و قماصا و قمصا الفرس و غیره: رفع یدیه معا و طرحهما معا و عجن برجلیه، و قمص البعیر: وثب و نفر (وقص) یقص وقصا به الدّابه: رمت به فکسّرت عنقه، (الزوبعه) جمع زوابع: هیجان الأریاح و تصاعدها إلى السّماء و یقال لها أیضا: امّ زوبعه-  المنجد.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: قد کفانا الرّضیّ رحمه اللَّه بشرحه هذه الکلمه مؤنه الخوض فی تفسیرها.

اقول: الظاهر أنّه علیه السّلام أراد بالسحاب الذّلول الماطر من السحاب لأنّ وجه الشبه المناسب للمقام هو الاستفاده، و المفید من الدواب هو الذلول فی الرّکوب و الحلب و غیره، فالمفید من السّحاب هو الماطر کما أنّه أراد بالسحاب الصعب الجاف الّذی لا مطر فیه تشبیها بالدابّه الصعب الّتی لا فائده فیها للرکوب و اللبن‏ و غیرهما فتدبّر.

الترجمه

در ضمن دعاء طلب باران فرمود: بار خدایا از ابرى هموار ما را سیراب کن نه از ابر گریزان و خروشان.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۱ صبحی صالح

۴۷۱-و قال ( علیه ‏السلام  )لَا خَیْرَ فِی الصَّمْتِ عَنِ الْحُکْمِ کَمَا أَنَّهُ لَا خَیْرَ فِی الْقَوْلِ بِالْجَهْلِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۷) و قال علیه السّلام: لا خیر فی الصّمت عن الحکم، کما أنّه لا خیر فی القول بالجهل. أقول: هذه الحکمه مکرّره بعینها و قد سبق الکلام علیها و على تفسیرها سابقا فلیرجع إلیه، و لم یذکرها هنا فی الشرح المعتزلی و لعلّ تکراره عن سهو النساخ.

الترجمه

در خاموشى از صدور حکم هیچ خیرى نیست، چنانچه در گفتار از روى نادانى هیچ خیرى نیست.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۷۰ صبحی صالح

۴۷۰- وَ سُئِلَ عَنِ التَّوْحِیدِ وَ الْعَدْلِ فَقَالَ ( علیه ‏السلام  )التَّوْحِیدُ أَلَّا تَتَوَهَّمَهُ وَ الْعَدْلُ أَلَّا تَتَّهِمَهُ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۶) و سئل علیه السّلام عن التوحید و العدل فقال: التّوحید أن لاتتوهّمه، و العدل أن لا تتّهمه.

المعنى

حکمته هذه تتضمّن تحقیق أصلین هامّین من اصول الاسلام على وجازتها و عمقها العمیق، فهنا بحثان:

۱-  الوهم من الحواسّ الباطنه و من القوى الفعّاله فی وجود الانسان یشکّل فی باطنه فضاء غیر متناه أعظم و أوسع من الفضاء اللّایتناهی الخارجی المحسوس فانّ الوهم یمثّل فی باطن الانسان هذه الفضاء مرّات و ألف مرّه و لا یضیق بها و لا یتعب، فالأعداد اللّانهائی من الوهم و الأشکال الهندسی اللّانهائی من الوهم و خلاصه القول أنّه کلّ مدرک له کم و بعد فی باطن الانسان إن کان صوره لوجود عینیّ دخل فیه بواسطه الحواسّ الظاهره فهو خیال و حفظ، و إلّا فهو من الواهمه و حدّه أن یکون محدودا بالکم أو الکیف، و موصوفا بالبعد خطا أو سطحا أو جسما فالوهم فی باطن وجود الانسان الصغیر الجثّه أکبر العوالم المادّیه، بل یصحّ أن یعبّر عنه بعالم اللّاتناهی فی اللّاتناهی، و التعدّد من منشات الوهم و یبدأ من عدد الواحد الّذی بعده الاثنان، فالواحد العددی من عالم الوهم و لا یطلق على اللَّه کما لا یطلق علیه الاثنان و الثلاث و هذا هو المقصود من قوله علیه السّلام: واحد لا بالعدد، فاذا جاوزنا عن عالم الوهم فلا یبقى إلّا الوحده الحقه الصّرفه، و یتبیّن سرّ قوله علیه السّلام: (التوحید أن لا تتوهّمه).

فکلّ انحراف فی التوحید الذاتى من الثنویه و التثلیث و غیرهما و الوثنیّه و ما یشاکلها، ناش عن الوهم، بل الانحراف فی التوحید الصفاتی کالقول بزیاده الصفات على الذات و وجود المعانی فی الذات کما اعتقده الأشاعره، ناش عن الوهم أیضا لأنه مبنیّ على تصوّر ذات معها صفه المستلزم للتعدّد الکمّی و هو من عالم الوهم أیضا.

فقوله علیه السّلام: «التوحید أن لا تتوهّمه» حدّ جامع مانع فلا سبیل إلى الاعتقاد باللّه تعالى بما له من الوحده الحقّه إلّا بتعقّل بسیط عبّر عنه فی الأحادیث بأنه شی‏ء لا کالأشیاء، فلیس فی المفاهیم التی تکون مرآتا للحقائق ما هو أبسط من مفهوم «الشی‏ء» المساوق لمفهوم «الوجود المطلق البسیط».

روى الکلینی فی باب اطلاق القول بأنه شی‏ء، یسنده إلى عبد الرّحمن بن أبى نجران قال: سألت أبا جعفر علیه السّلام عن التوحید فقلت: أتوهّم شیئا فقال: نعم غیر معقول و لا محدود فما وقع و همک علیه من شی‏ء فهو خلافه، لا یشبهه شی‏ء و لا تدرکه الأوهام، کیف تدرکه و هو خلاف ما یعقل و خلاف ما یتصوّر فی الأوهام، إنما یتوهّم شی‏ء غیر معقول و لا محدود.

و بسنده عن الحسین بن سعید قال: سئل أبو جعفر الثانی علیه السّلام یجوز أن یقال للّه إنّه شی‏ء قال: نعم یخرجه عن الحدّین: حدّ التعطیل و حدّ التشبیه.

و قد شرحنا أخبار هذا الباب فی کتابنا شرح اصول الکافی مستوفى، فمن أراد مزید الاطلاع فلیرجع إلیه (ج-  ۱).

۲-  فی العدل-  یظهر من کلامه علیه السّلام: أنّ العدل یعدّ أصلا إسلامیّا بعد التوحید و مقررا فی تعلیمات الاسلامیه الاصولیّه من زمن النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و الصحابه حتّى ظهرت بدعه الأشاعره فأنکروا هذا الأصل و أسقطوه من الاصول، و حقیقه العدل هو الاعتقاد بأنّ اللَّه خیر مطلق و لا یصدر منه إلّا الخیر و الاحسان، و کلّما یلقاه الانسان فی الدّنیا مما یتصوّره شرّا و ظلما و نقصانا فی نفسه أو غیره فلا یخلو من وجوه:

۱-  الاشتباه فی اعتقاده و احساسه لجهله بالحقیقه و الواقع، فربما یکون بعض الامور المکروهه فی نظرنا عند اللَّه من قبیل حرش الأشجار بقطع فضول الأغصان للنموّ و الاستثمار، فالجاهل یراه نقصانا و تخریبا، أو کقطع الغرله فی الختان یؤلم الولد و یؤسف الناظر، و الجاهل یتصوّره ظلما و لیس کذلک.

۲-  آلام و نواقص ینعکس فی عالم المادّه و فی وجود الانسان من العدم المحیط به و المختلط بوجوده، فانّ عالم المادّه المحسوس حدّ للوجود المطلق و مشوب‏ بالعدم من نواح شتّى، فهذه النواقص و الأعدام لا یستند إلى اللَّه تعالى، و هو معنى التسبیح و التنزیه الّذی یکون أحد الاداب التعلیمات العامه فی الاسلام، و قد بیّن اللَّه ذلک فی قوله تعالى: «ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَهٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَکَ مِنْ سَیِّئَهٍ فَمِنْ نَفْسِکَ»-  ۷۹-  النساء».

۳-  من الشرور و الاحساسات المرّه ما لا واقع له أصلا و إنما هو سوء نظر و سوء تفاهم و توهّم فی الامور، فهی آلام مجعوله و همیّه لا واقعیّه، و قد أکّد الاسلام بتصفیه النفس و التزکیه بالأخلاق الفاضله لدفع هذه الالام، و هو الهدف الأساسی من الرّضا و التسلیم الّذی جعل من وظائف الایمان القلبى فی غیر واحد من الأخبار، فکلّما یراه الانسان خلاف العدل و ینسبه إلى اللَّه بجهله فقد اتّهم اللَّه بما لا یکون منه حقیقه، فقال علیه السّلام: (العدل أن لا تتّهمه).

الترجمه

پرسش شد از توحید و عدل در پاسخ فرمود: حقیقت توحید اینست که خدا را برتر از وهم بدانى، و حقیقت عدل اینست که او را بهیچ بدى و ظلمى متّهم ندانى.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۹ صبحی صالح

۴۶۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَهْلِکُ فِیَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ مُفْرِطٌ وَ بَاهِتٌ مُفْتَرٍ

قال الرضی و هذا مثل قوله ( علیه ‏السلام  )هَلَکَ فِیَّ رَجُلَانِ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ قَال‏

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۵) و قال علیه السّلام: یهلک فیّ رجلان: محبّ مفرط، و باهت مفتر. قال الرّضیّ رحمه اللَّه: و هذا مثل قوله علیه السّلام: هلک فیّ رجلان [اثنان‏]: محبّ غال و مبغض قال.

اللغه

(أطرى) إطراء فلانا: أحسن الثناء علیه و بالغ فی مدحه فکأنه جعله غضّا-  المنجد- .

المعنى

الاطراء هو المبالغه فی الثناء، و هی فی حقّه القول بربوبیّته کما صدر عن الغالین، فانّ کلّ ثناء علیه دونه لیس مبالغه فی مدحه، و الباهت المفترى من أنکر حقه اللّائق به و أقلّه إنکار وصایته عن النبی صلّى اللَّه علیه و آله و إنکار امامته بعده فیشمل غیر الشیعه، لأنّ کلّهم بهتوا فی أمره و تاهوا فی منزلته الّتی نصّ علیها النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله بقوله: «یا علی أنت منّی بمنزله هارون من موسى إلّا أنه لا نبیّ بعدی» و لا اشکال فی أنّ کلّ هذه الفرق قد افترى علیه ما لیس من شأنه، و أضلّهم الخوارج الّذین افتروا علیه بالکفر.

الترجمه

فرمود: دو کس در باره من بهلاکت رسیدند: دوستى که ستایش مرا از حد گزراند و مرا خدا خواند، و دشمنى که در درک مقامم درماند و بمن ناروا گفت.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)پیشگویی وپیش بینی

  حکمت ۴۶۸ صبحی صالح

۴۶۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَأْتِی عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ یَعَضُّ الْمُوسِرُ فِیهِ عَلَى مَا فِی یَدَیْهِ وَ لَمْ یُؤْمَرْ بِذَلِکَ قَالَ اللَّهُ‏ سُبْحَانَهُ وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ‏ تَنْهَدُ فِیهِ الْأَشْرَارُ وَ تُسْتَذَلُّ الْأَخْیَارُ وَ یُبَایِعُ الْمُضْطَرُّونَ وَ قَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ( صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله ‏وسلم  )عَنْ بَیْعِ الْمُضْطَرِّینَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۴) و قال علیه السّلام: یأتی على النّاس زمان عضوض یعضّ الموسر فیه على ما فی یدیه و لم یؤمر بذلک، قال اللَّه سبحانه: «وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَیْنَکُمْ»-  ۲۳۷-  البقره» تنهد فیه الأشرار، و تستذلّ فیه الأخیار، و یبایع المضطرّون، و قد نهى رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله عن بیع المضطرّین.

اللغه

(عضوض): کلب على الناس کأنه یعضّهم و فعول للمبالغه، عضّ فلان على مافی یدیه أى بخل و أمسک (تهد) أى ترتفع و تعلو.

المعنى

هذه الحکمه من ملاحمه علیه السّلام و تنبأته عن المستقبل، و هی غیر قلیله فی خطبه و حکمه یخبر فیها عن زمان یقرب من زمانه إلى هذه العصور و یعلمه بخمس علامات:

۱-  زمان الضیق و الشدّه على أهله من جهه ضیق المعاش و تنوّع الملاذّ و کثره القوانین و الحدود الموضوعه من الظلمه و الجبّارین على الضّعفاء و المساکین و غیر ذلک.

۲-  إمساک الأثریاء على أموالهم و منع الحقوق الواجبه و الانفاق على ذوی الحاجه.

۳-  نهوض الأشرار إلى تصدّی الولایات و الرئاسات و تسلّطهم على الامور و ارتفاع أقدارهم فی الدّنیا.

۴-  استذلال أهل الایمان و الأبرار و عدم الاعتناء بهم فی الامور و مظانّ الاقتدار.

۵-  الاضطرار على المعامله من وجوه شتّى یبیع الناس نفوسهم للبیعه و الانتخاب و یضطرّون إلى بیع أموالهم من ذوى النفوذ و السلطه و الاقتدار.

الترجمه

فرمود: زمانى بر مردم رسد گزنده و آزار دهنده، توانگران بر آنچه دارند دندان نهند و از خود جدا نکنند با این که بدان دستور ندارند، و خداوند سبحان فرماید: «احسان میان خود را فراموش مکنید-  ۲۳۷-  البقره» بدمنشان در آن زمان سرورى یابند و نیکان بخوارى گرایند، و از روى ضرورت و بیچاره‏ گى خرید و فروش شود با این که رسول خدا صلّى اللَّه علیه و آله از فروش بیچاره‏ها غدقن فرموده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۶۷ صبحی صالح

۴۶۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )فِی کَلَامٍ لَهُ وَ وَلِیَهُمْ وَالٍ فَأَقَامَ وَ اسْتَقَامَ حَتَّى ضَرَبَ الدِّینُ بِجِرَانِه‏

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۳) و قال علیه السّلام فی کلام له: و ولیهم وال فأقام و استقام حتّى ضرب الدّین بجرانه.

اللغه

(الجران): مقدّم عنق البعیر یجعله على الأرض إذا برک و استقرّ، و هو کنایه عن الاستقرار و الثبات.

المعنى

هذه حکمه من خطبه طویله له علیه السّلام فی أیام خلافته یذکر فیها قربه من النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله و اختصاصه له و إفضائه بأسراره إلیه حتّى قال فیها: «فاختار المسلمون بعده بارائهم رجلا منهم، فقارب و سدّد حسب استطاعته على ضعف و عجز کانا فیه ثمّ ولیهم بعده وال فأقام و استقام حتّى ضرب الدّین بجرانه على عسف و عجز کانا فیه ثمّ استخلفوا ثالثا لم یکن یملک أمر نفسه شیئا غلب علیه أهله فقادوه إلى أهوائهم کما یقود الولیده البعیر المحطوم».

 

أقول: قد بیّن علیه السّلام ضعف أمر الخلفاء و عدم صلاحیتهم بوجه بلیغ نلخّصه فیما یلی: کان ولایه الأوّل باختیار المسلمین حسب، لا باذن من اللَّه و لا نصّ عن رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله، و لم یصب اختیارهم الحقّ و الرجل اللّائق لأنّ فی مختارهم ضعف و الضعیف لا یحقّ الخلافه على المسلمین، و ثمره ضعفه نفوذ بنى امیه فی أیامه و تسلّطهم على المناصب الهامه و تمکّنهم لما فعلوه بعد ذلک من المظالم و المفاسد فی الاسلام إلى أن وهن العظم و صار المسلمون شیعا و فرقا یقاتل بعضهم بعضا و أما الثانی فوصفه بالعسف و العجز معا و کفى بهما دلیلا على عدم لیاقته، مع أنّ ولایته لم تکن باختیار المسلمین بل بالعهد من الأوّل رغما علیهم و أمّا الثالث فوصفه بما لا یحتاج إلى مزید شرح و بیان.

الترجمه

فرمود: یک والى بر مسلمانان برآمد که برپا شد و برجا ماند تا دین اسلام در معموره جهان مستقر گردید.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۶ صبحی صالح

۴۶۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْعَیْنُ وِکَاءُ السَّهِ‏

قال الرضی و هذه من الاستعارات العجیبه کأنه یشبه السه بالوعاء و العین بالوکاء فإذا أطلق الوکاء لم ینضبط الوعاء و هذا القول فی الأشهر الأظهر من کلام النبی ( صلى‏ الله‏ علیه ‏وآله‏ وسلم  ) و قد رواه قوم لأمیر المؤمنین ( علیه ‏السلام  ) و ذکر ذلک المبرد فی کتاب المقتضب فی باب اللفظ بالحروف و قد تکلمنا على هذه الاستعاره فی کتابنا الموسوم بمجازات الآثار النبویه

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۲) و قال علیه السّلام: العین وکاء السّته.

قال الرّضیّ رحمه اللَّه: و هذه من الاستعارات العجیبه کأنه شبّه السّته بالوعاء و العین بالوکاء فاذا أطلق الوکاء لم ینضبط الوعاء، و هذا القول فی الأشهر الأظهر من کلام النّبیّ صلّى اللَّه علیه و آله، و قد رواه قوم لأمیر المؤمنین علیه السّلام و ذکر ذلک المبرّد فی الکتاب «المقتضب» فی باب اللّفظ بالحروف [المعروف‏]، و قد تکلّمنا على هذه الاستعاره فی کتابنا الموسوم بمجازات الاثار النّبویّه.

 

اللغه

السّته: الاست و یعبّر عنه بما تحت.

قال الشارح المعتزلی: و قد جاء فی تمام الخبر فی بعض الروایات: «فاذا نامت العینان استطلق الوکاء» و الوکاء رباط القربه فجعل العینین وکاء-  و المراد الیقظه للسّته کالوکاء للقربه انتهى.

أقول: یرید أنّ الیقظه توجب التوجّه إلى حفظ النفس و ضبط الأریاح عن الخروج، فاذا نام الانسان لا یقدر على ضبط نفسه و یعذر عمّا یخرج منه.

الترجمه

فرمود: چشم سر، بند ما تحت است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۵ صبحی صالح

۴۶۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )فِی مَدْحِ الْأَنْصَارِ هُمْ وَ اللَّهِ رَبَّوُا الْإِسْلَامَ کَمَا یُرَبَّى الْفِلْوُ مَعَ غَنَائِهِمْ بِأَیْدِیهِمُ السِّبَاطِ وَ أَلْسِنَتِهِمُ السِّلَاطِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۱) و قال علیه السّلام فی مدح الأنصار: هم و اللَّه ربّوا الإسلام کما یربّى الفلوّ مع غنائهم بأیدیهم السّباط و ألسنتهم السّلاط.

اللغه

(الفلو): المهر (السباط): السّماح و یقال للحاذق فی الطعن: إنه لسبط الیدین یرید أنه ثقیف فیه (السلاط): الحدید الفصیح.

الاعراب

بأیدیهم متعلّق بغنائهم و الباء سببیّه أو بقوله: ربّوا، و یجوز تعلّقه بهما على وجه التنازع و هو أکمل معنا.

المعنى

کلامه هذا بلیغ فی مدح الأنصار من وجوه:

 

۱-  اخلاصهم فی الدّین و ایمانهم باللّه و رسوله عن یقین و تفادیهم فیه، لأنّه شبّه حبّهم و تربیتهم للاسلام بحبّ الفلو و المهر الذی کان عزیزا عند العرب إلى الغایه.

۲-  وصفهم بالشجاعه بقوله (أیدیهم السباط) بل و السماحه، لدلاله اللّفظ على کلتا الصّفتین.

۳-  وصفهم بالفصاحه و حسن البیان، و قد وصفهم رسول اللَّه بقوله صلّى اللَّه علیه و آله: «انکم لتکثرون عند الفزع و تقلّون عند الطمع» و کفى به فخرا.

الترجمه

در مدح أنصار فرمود: هم ایشان بخدا سوگند اسلام را بمانند کرّه اسب عزیزى پرورش دادند با این که طمعی و نیازى نداشتند، زیرا دستشان باز بود و زبانشان شیوا و دراز.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۴۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۴ صبحی صالح

۴۶۴-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ لِبَنِی أُمَیَّهَ مِرْوَداً یَجْرُونَ فِیهِ وَ لَوْ قَدِ اخْتَلَفُوا فِیمَا بَیْنَهُمْ ثُمَّ کَادَتْهُمُ الضِّبَاعُ لَغَلَبَتْهُمْ‏

قال الرضی و المرود هنا مفعل من الإرواد و هو الإمهال و الإظهار و هذا من أفصح الکلام و أغربه فکأنه ( علیه‏السلام  ) شبه المهله التی هم فیها بالمضمار الذی یجرون فیه إلى الغایه فإذا بلغوا منقطعها انتقض نظامهم بعدها

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الاربعون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۴۰) و قال علیه السّلام: إنّ لبنی أمیّه مرودا یجرون فیه، و لو قد اختلفوا فیما بینهم ثمّ کادتهم الضّباع لغلبتهم. قال الرّضی: و المرود ههنا مفعل من الإرواد، و هو الإمهال و الإنظار، و هذا من أفصح الکلام و أغربه، فکأنه علیه السّلام شبّه المهله الّتى هم فیها بالمضمار الّذی یجرون فیه إلى الغایه، فإذا بلغوا منقطعها انتقض نظامهم بعدها.

اللغه

(کأد) کأداء: کئب، کادتهم الضّباع أى اجتمعت علیهم الضّباع.

 

المعنى

قال الشارح المعتزلی: هذا إخبار عن غیب صریح، و قال ابن میثم: فانّ دولتهم لم تزل على الاستقامه إلى حین اختلافهم، و ذلک حین ولی الولید بن الیزید فخرج علیه یزید بن الولید فخرج علیه إبراهیم بن الولید و قامت حینئذ دعاه بنی العباس بخراسان، و أقبل مروان بن محمّد من الجزیره یطلب الخلافه فخلع إبراهیم بن الولید و قتل قوما من بنی امیّه، و اضطرب أمر دولتهم و کان زوالها على ید أبی مسلم و کان فی بدو أمره أضعف خلق اللَّه و أشدّهم فقرا، و فی ذلک تصدیق قوله (ثمّ کادتهم الضّباع لغلبتهم) و لفظ الضباع قد یستعار للأراذل و الضعفاء، و هذا من کراماته علیه السّلام.

الترجمه

فرمود: بنى امیه را مى‏ دانست که در آن دوانند و اگر باختلاف گرایند و دسته کفتار بر آنها فشار آرند از میانشان بردارند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۳ صبحی صالح

۴۶۳-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۹) و قال علیه السّلام: الدّنیا خلقت لغیرها، و لم تخلق لنفسها.

المعنى

حکمته علیه السّلام هذه فلسفیه حکمیه و ارشادیه تفید الموعظه لأنّ الدّنیا مادیّه منصرمه و متغیره من حال إلى حال حتى تنتهى إلى الزوال، فلیست مخلوقه لنفسها تبقى إلى الأبد، و بیان لأنّ الانسان فیها فی عبر إلى الاخره، فلا بدّ من التزوّد و التهیّؤ فیها، لما بعدها.

الترجمه

فرمود: دنیا آفریده شده براى عالم دیگرى، و براى خود آفریده نشده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۲ صبحی صالح

۴۶۲-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )رُبَّ مَفْتُونٍ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۸) و قال علیه السّلام: ربّ مفتون بحسن القول فیه.

المعنى

استماع المدح و الثناء و حسن القول و الصیّت یجرّ البلاء و الفتنه على الممدوح من نواح کثیره یعجبه بنفسه و یجلب إلیه الکسل فی عمله و یحرّضه إلى أعمال فوق شأنه، و قد مرّت هذه الحکمه سابقا و کأنّ المصنّف رحمه اللَّه اختتم کتابه به تذکره لنفسه، ففى الشرح المعتزلی ما یلی: و اعلم أنّ الرّضیّ رحمه اللَّه قطع کتاب نهج البلاغه على هذا الفصل، و هکذا وجدت النسخه بخطّه و قال: «هذا حین انتهاء الغایه بنا إلى قطع المنتزع من کلام أمیر المؤمنین علیه السّلام حامدین للّه سبحانه على ما منّ به من توفیقنا لضمّ ما انتشر من أطرافه، و تقریب ما بعد من أقطاره، مقرّرین العزم کما شرطنا أوّلا على تفضیل أوراق من البیاض فی آخر کلّ باب من الأبواب لیکون لاقتناص الشّارد و استلحاق الوارد، و ما عساه أن یظهر لنا بعد الغموض، و یقع إلینا بعد الشذوذ، و ما توفیقنا إلّا باللّه علیه توکّلنا و هو حسبنا و نعم الوکیل، نعم المولى و نعم النّصیر».

ثمّ وجدنا نسخا کثیره فیها زیادات بعد هذا الکلام قیل: إنها وجدت فی نسخه کتبت فی حیاه الرّضی رحمه اللَّه و قرأت علیه فأمضاها و أذن فی إلحاقها بالکتاب و نحن نذکرها.

 

الترجمه

بسیار کسى که مغرور شود بواسطه ستایش بروى.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۶۱ صبحی صالح

۴۶۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْغِیبَهُ جُهْدُ الْعَاجِزِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۷) و قال علیه السّلام: الغیبه جهد العاجز.

المعنى

الغیبه ذکر مساوى الغائب و الانتقاص منه وراء ظهره، و قد شدّد الشرع الاسلامى فی النّهی عن غیبه الأخ المؤمن فقال تعالى: «وَ لا یَغْتَبْ بَعْضُکُمْ بَعْضاً أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً»-  ۱۲-  الحجرات» و کفى بهذه الایه ذمّا و تأکیدا فی التحریم، و فیها إشاره إلى ما قاله علیه السّلام من الغیبه عمل العاجز و جهد الجبون عن المقابله مع المغتاب حیث عبّرت عنها بأنها کأکل لحم المیّت الغیر القادر على الدفاع.

الترجمه

فرمود: غیبت و بدگوئى پشت سر تلاش ناتوانست.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۶۰ صبحی صالح

۴۶۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْحِلْمُ وَ الْأَنَاهُ تَوْأَمَانِ یُنْتِجُهُمَا عُلُوُّ الْهِمَّهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۶) و قال علیه السّلام: الحلم و الأناه توأمان ینتجهما علوّ الهمّه.

المعنى

الأناه هو التأخیر و الإمهال فی مجازات و معادات الخاطئ و المذنب الناتج من الحلم تجاه سفاهه السفیه، فیقول علیه السّلام: إنّ الحلم و الأناه نتیجه علوّ الهمّه و الکرامه و یقابلهما الطیش و العجله و التهوّر الناشی من الخفّه و حقاره النفس.

الترجمه

فرمود: بردباری و مهلت دوقلو باشند که از همّت والا زائیده شوند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۵۹ صبحی صالح

۴۵۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )یَغْلِبُ الْمِقْدَارُ عَلَى التَّقْدِیرِ حَتَّى تَکُونَ الْآفَهُ فِی التَّدْبِیرِ

قال الرضی و قد مضى هذا المعنى فیما تقدم بروایه تخالف هذه الألفاظ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۵) و قال علیه السّلام: یغلب المقدار على التّقدیر، حتّى تکون الافه فی التّدبیر.

 المعنى

المقدار کالمثقال ما قدّر للانسان بقضاء اللَّه و قدره، و التقدیر فی کلامه ما یقدّره الانسان لنفسه و تدبیره، فیقول علیه السّلام: إنّ القدر غالب على البشر و على ما یقدّر لنفسه من الخیر و الشرّ بحیث یصیر تدبیر الانسان موجبا للافه و البلا، قال الرضیّ: و قد مضى هذا المعنى فیما تقدم بروایه تخالف بعض هذه الألفاظ.

الترجمه

فرمود: قدر بر تقدیر انسان غالب است تا آنجا که تدبیر بشر آفت ‏آور مى‏ شود.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۵۸ صبحی صالح

۴۵۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْإِیمَانُ أَنْ تُؤْثِرَ الصِّدْقَ حَیْثُ یَضُرُّکَ عَلَى الْکَذِبِ حَیْثُ یَنْفَعُکَ وَ أَلَّا یَکُونَ فِی حَدِیثِکَ فَضْلٌ عَنْ عَمَلِکَ وَ أَنْ تَتَّقِیَ اللَّهَ فِی حَدِیثِ غَیْرِک‏

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۴) و قال علیه السّلام: علامه الإیمان أن تؤثر الصّدق حیث یضرّک على الکذب حیث ینفعک، و أن لا یکون فی حدیثک فضل عن علمک [عملک‏] و أن تتّقى اللَّه فی حدیث غیرک.

المعنى

مقتضى الایمان باللّه و أنه هو الضارّ النافع أن لا یتوسّل فی جلب النفع إلى ما هو مخالف لحکم اللَّه، و حیث إنّ اللَّه نهى عن الکذب مطلقا فمن یؤمن باللّه تعالى لا یکذب لجلب النفع بل یلازم الصدق و إن فات عنه هذا النفع المتوقع من الکذب کما إذا اختصّ عطیّه أو نذر للفقراء فیسأل عنه أنت فقیر أو غنىّ و کان غنیا فلو قال: أنا فقیر لجلب النفع آثر الکذب النافع على الصّدق الضارّ أى المفوّت لهذا النفع فعلامه الایمان ترک الکذب لجلب النفع و ملازمه الصدق، کما أنّ المؤمن یقیّد کلامه بما یعلمه و لا یحدّث بما لا یعلم خصوصا فی الامور الدّینیه و الأحکام الشرعیه و لا یحدّث عن الغیر إلّا بما یجوز الحدیث عنه و یروی حدیثه بلا نقصان و تحریف.

الترجمه

فرمود: نشانه ایمان اینست که راستگوئى را در آنجا که زیانت دارد بر دروغى که سودت بخشد برگزینی، و بیش از آنچه مى ‏دانى نگوئى، و در حدیث از دیگران تقوى از خدا را منظور دارى.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۵۶ صبحی صالح

۴۵۶-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )أَلَا حُرٌّ یَدَعُ هَذِهِ اللُّمَاظَهَ لِأَهْلِهَا إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّهَ فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۳) و قال علیه السّلام: ألا حرّ یدع هذه اللّماظه لأهلها إنّه لیس لانفسکم ثمن إلّا الجنّه، فلا تبیعوها إلّا بها.

اللغه

(اللّماظه) بضم اللّام: ما یبقى فی الفم من الطعام، و قال فی الشرح المعتزلی: اللّماظه بفتح اللّام: ما تبقى فی الفم من الطعام قال یصف الدّنیا: لماظه أیّام کأحلام نائم.

و لمظ الرجل یلمظ بالفم لمظا إذا تتبّع بلسانه بقیّه الطعام فی فمه و أخرج لسانه فمسح به شفتیه.

الاعراب

ألا حرّ، مبتدأ و خبره محذوف أى فی الوجود، و ألا، حرف التنبیه.

المعنى

شبّه علیه السّلام الدّنیا بما فیها من المتاع و المشتهیات بما یبقى من الطعام فی الفم و کفى بهذا التشبیه بیانا لحقارتها و إظهارا للتنفّر عنها، ثمّ عظّم نفس الانسان إلى حیث لا ثمن لها إلّا الجنّه و أنه لا ینبغی بیعها بما فی الدنیا من المال و الجاه کما قال اللَّه تعالى: «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّهَ»-  ۱۱۱-  التوبه».

الترجمه

فرمود: آیا آزاده ‏اى نیست که این بن دندانى را براى اهلش رها کند راستش اینست که براى جان شماها بهائى نیست مگر بهشت، آنرا نفروشید مگر ببهشت.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۵۵ صبحی صالح

۴۵۵- وَ سُئِلَ مَنْ أَشْعَرُ الشُّعَرَاءِ فَقَالَ ( علیه ‏السلام  )  إِنَّ الْقَوْمَ لَمْ یَجْرُوا فِی حَلْبَهٍ تُعْرَفُ الْغَایَهُ عِنْدَ قَصَبَتِهَا فَإِنْ کَانَ وَ لَا بُدَّ فَالْمَلِکُ الضِّلِّیلُ‏

یرید إمرأ القیس

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۲) و سئل علیه السّلام عن أشعر الشعراء فقال علیه السّلام: إنّ القوم لم یجروا فی حلبه تعرف الغایه عند قصبتها، فإن کان و لا بدّ فالملک الضّلّیل. «یرید امرأ القیس».

اللغه

(الحلبه): القطعه من الخیل یقرن للسباق للطریقه الواحده. (الغایه): الرایه.

 

و (القصبه) ما توضع فی آخر المدى، فمن سبق إلیها و أخذها فاز بالسبق.

المعنى

للشعر عند العرب مقاصد عدیده من الحماسه، و المدح، و الذم، و النسیب و الرثاء، و بیان قصّه، أو حکایه، و له بحور تزید على خمسه عشر، و أوزان تزید على السّتین، فالمفاضله بین الشعراء تتحقق إذا نظموا الشعر فی مقصد واحد و على وزن مخصوص مثلا و لکن شعراء العرب نظموا الشعر فی مقاصد شتّى و أکثر کلّ واحد منهم فی بعضها و اختار کلّ واحد منهم أوزانا خاصه تلائم ذوقه، فیصعب القضاوه و الحکم فی المفاضله بینهم و تشخیص الأشعر منهم، فانّ بعضهم أشعر من بعض فی مقصد أو فی وزن کما قیل: أشعر العرب امرء القیس إذا رکب، و الأعشى إذا رغب، و النابغه إذا رهب، و قد مال علیه السّلام الى الجواب بترجیح امرء القیس صاحب المعلّقه المعروفه الّذی ابتدأ معلّقته بقوله:

         قفا نبک من ذکرى حبیب و منزل            بسقط اللّوى بین الدخول فحومل‏

 بحسب ضروره الجواب على هذا السئوال، و یظهر منه علیه السّلام الکراهه للبحث عن الشعر و الشاعر الجاهلی خصوصا فی مجلسه المنعقد للارشاد الدّینی کما حکى قال الشارح المعتزلی نقلا عن أمالى ابن درید مسندا إلى ابن عراده قال: کان علیّ ابن أبی طالب علیه السّلام یعشّی الناس فی شهر رمضان باللّحم و لا یتعشّى معهم فاذا فرغوا خطبهم و وعظهم، فأفاضوا لیله فی الشعراء و هم على عشائهم فلمّا فرغوا خطبهم علیه السّلام و قال فی خطبته: اعلموا أنّ ملاک أمرکم الدّین، و عصمتکم التقوى، و زینتکم الأدب و حصون أعراضکم الحلم-  إلخ.

الترجمه

پرسش شد از أشعر شعراء عرب در پاسخ فرمود: شاعران عرب در میدان مسابقه شعر یک راه را تا نشانه طى نکرده ‏اند که پیشتاز آنها شناخته شود، و اگر بناچار باید جواب گفت أشعر آنان همان پادشاه گمراه است که مقصود امرء القیس است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۵۲ صبحی صالح

۴۵۲-و قال ( علیه‏ السلام  )الْغِنَى وَ الْفَقْرُ بَعْدَ الْعَرْضِ عَلَى اللَّهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۱) و قال علیه السّلام: الغنى و الفقر بعد العرض على اللَّه.

المعنى

یرید علیه السّلام فی کلامه هذا أنّ غنى الدّنیا و فقرها أمران عرضیّان یزولان بسرعه و لا یتمیّزان على وجه الدّقه، فانّ فقیر المال غنیّ من نواح شتّى، و غنیّ المال فقیر إلى غیر واحد من الأشیاء، فالغنى و الفقر یمتازان بعد العرض على اللَّه.

الترجمه

فرمود: توانگرى و بینوائى پس از عرضه مردم بدرگاه خدا معلوم میشوند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۳۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۵۴ صبحی صالح

۴۵۴-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مَا لِابْنِ آدَمَ وَ الْفَخْرِ أَوَّلُهُ نُطْفَهٌ وَ آخِرُهُ جِیفَهٌ وَ لَا یَرْزُقُ نَفْسَهُ وَ لَا یَدْفَعُ حَتْفَهُ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثلاثون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۳۰) و قال علیه السّلام: ما لابن آدم و الفخر: أوّله نطفه، و آخره جیفه، و لا یرزق نفسه، و لا یدفع حتفه.

المعنى

الفخر إمّا بمظاهر جسمانیّه من القوّه و الجمال، و إمّا بقوى معنویّه من‏ القدره و الکمال، فنبّه علیه السّلام إلى أنّ ابن آدم مسلوب الفخر من الجهتین: أمّا من جهه جسمه فأوّله نطفه قذره لا قوّه فیها و لا جمال، و آخره جیفه نتنه عفنه یفرّ منها، و أمّا من جهه القوى المعنویّه فانّه لا یقدر على رزق نفسه فضلا عن غیره فهو عبد کلّ على مولاه، و لا یقدر على حفظ نفسه من الموت و الفناء فمن أین له الفخر.

الترجمه

فرمود: فخر کجا و آدمیزاده کجا آغازش نطفه است و انجامش مردار گندیده، روزى‏ ده خود نیست، و مرگ خود را دفع نتواند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۵۱ صبحی صالح

۴۵۱-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )زُهْدُکَ فِی رَاغِبٍ فِیکَ نُقْصَانُ حَظٍّ وَ رَغْبَتُکَ فِی زَاهِدٍ فِیکَ ذُلُّ نَفْسٍ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۹) و قال علیه السّلام: زهدک فی راغب فیک نقصان حظّ، و رغبتک فی زاهد فیک ذلّ نفس.

المعنى

الرغبه هى حقیقه إظهار الحاجه و التّقاضا، فاذا رغب القلب الى شی‏ء مدّ الید إلیه و تحرّک اللّسان باظهار الحاجه لدیه، فمن المروّه إجابه هذه الرّغبه و اغتنام هذه المحبّه فانّها توجب الصداقه و تحکیم الاخوّه، و النیل بالمقاصد من شتّى النواحی، فالزهد فی الرّاغب إلى الشخص یوجب نقص الحظّ، کما أنّ الرغبه فیمن یزهد فی الرّاغب إظهار حاجه لدى من یردّها، و هو ذلّ و هوان.

الترجمه

فرمود: کناره‏ گیرى از کسى که دل بتو دهد مایه کمبود حظ و بهره است و دلدادن تو بکسى که از تو کناره گیرد خوارى نفس است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)مزاح وشوخی

  حکمت ۴۵۰ صبحی صالح

۴۵۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَا مَزَحَ امْرُؤٌ مَزْحَهً إِلَّا مَجَّ مِنْ عَقْلِهِ مَجَّهً

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۸) و قال علیه السّلام: ما مزح امرء مزحه إلّا مجّ من عقله مجّه.

اللغه

(مجّ) مجّا الشراب أو الشی‏ء من فمه: رمى به.

المعنى

المزاح قول أو عمل یصدر لا على وجه الجدّ و الغرض العقلانى، و لا یصدر المزاح من المازح إلّا و قد نزّل نفسه منزله صبیّ أو سفیه، و هذا هو سرّ عدم الاعتناء به و عدم مسئولیه المازح عند العقلاء، لأنّ کلامه أو عمله ینزل منزله کلام أو عمل من لا تکلیف علیه، و یعدّ فی من وضع عنهم القلم، و هذا هو مجّ العقل و طرده عینا.

 

الترجمه

فرمود: هیچ مردى یک شوخى نکند جز این که از خردش از دهانش پرانده است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۴۹ صبحی صالح

۴۴۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنْ کَرُمَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَیْهِ شَهَوَاتُهُ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۷) و قال علیه السّلام: من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهواته.

المعنى

من نال شهوه فان کانت من حلال فقد نقص نشاطا و قوّه، و إن کانت من حرام فقد نقص مع ذلک مروّه و کرامه، فاتّباع الشهوات موجب للنقصان فی الجسم و المال فی الدنیا، و یتبعه العذاب و السخط فی الاخره إن کان على غیر وجه مشروع فمن یهتمّ بنفسه و یرید أن یحفظ کرامتها فیهون علیه شهوته و یردع عنها.

الترجمه

فرمود: هر که خویش را ارجمند دارد شهوتش را خوار شمارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۴۸ صبحی صالح

۴۴۸-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )مَنْ عَظَّمَ صِغَارَ الْمَصَائِبِ ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِکِبَارِهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۶) و قال علیه السّلام: من عظّم صغار المصائب ابتلاه اللَّه بکبارها.

المعنى

لعلّ سرّه أنّ من حکم نزول البلا تأدیب العبد على الصّبر و حصول ملکه الصبر له بالمقاومه تجاه البلا، فاذا عظّم المصیبه الصغیره یظهر منه الجزع فیبتلیه اللَّه بکبیرتها لیرضى بصغیرتها و یصبر علیها، کما حکى أنّ رجلا رکب البحر مع عبد له فشرع العبد یجزع عن أهوال البحر و أحوالها و هو یسلّیه و لا یفید، فعرض حاله على حکیم معه فی السفینه فقال: ألقه فی البحر ثمّ خذه، ففعل فسکت العبد بعد ذلک و اطمأنّ.

 

الترجمه

فرمود: هر که مصیبت کوچک را بزرگ شمارد خداوندش بمصیبتهاى بزرگ گرفتار کند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۴۷ صبحی صالح

۴۴۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنِ اتَّجَرَ بِغَیْرِ فِقْهٍ فَقَدِ ارْتَطَمَ فِی الرِّبَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۵) و قال علیه السّلام: من اتّجر بغیر فقه فقد ارتطم فی الرّبا.

اللغه

(ارتطم) فی الوحل و نحوه: وقع فیه فلم یمکنه الخلاص یقال: تجر فلان و اتّجر فهو تاجر.

المعنى

الربا یقع على وجهین:

۱-  ربا البیع و هو مبادله جنس بمثله مع الزیاده.

۲-  ربا القرض و هو اقراض شی‏ء مع اشتراط الزیاده فی ردّه، و فی کلّ منهما مسائل دقیقه لا یمیّزها إلّا الفقیه الماهر، حتّى أنّ العظماء من الفقهاء قد اشتبه علیهم الأمر فی بعض الفروع و اختلفوا فیها أشدّ الاختلاف کبیع لحم البقر بلحم الغنم متفاضلا، و کذا لبنهما و جلودهما و غیر ذلک.

الترجمه

فرمود: هر کس نادان بمسائل کسب معامله کند در منجلاب ربا فرو افتد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۴۶ صبحی صالح

۴۴۶- وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  ) لِغَالِبِ بْنِ صَعْصَعَهَ أَبِی الْفَرَزْدَقِ فِی کَلَامٍ دَارَ بَیْنَهُمَا مَا فَعَلَتْ إِبِلُکَ الْکَثِیرَهُ قَالَ دَغْدَغَتْهَا الْحُقُوقُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ فَقَالَ ( علیه‏ السلام  )ذَلِکَ أَحْمَدُ سُبُلِهَا

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۴) و قال علیه السّلام لغالب بن صعصعه أبی الفرزدق فی کلام دار بینهما: ما فعلت إبلک الکثیره قال: ذعذعتها الحقوق یا أمیر المؤمنین، فقال علیه السّلام: ذلک أحمد سبلها.

اللغه

(ذعذعتها) بالذال المعجمه: فرّقتها، الذعاذع: الفرق المتفرّقه.

المعنى

فی الشرح المعتزلی: دخل غالب بن صعصعه بن ناجیه بن عقال المجاشعى على أمیر المؤمنین علیه السّلام أیام خلافته، و غالب شیخ کبیر، و معه ابنه همام الفرزدق و هو غلام یومئذ، فقال له أمیر المؤمنین علیه السّلام: من الشیخ قال: أنا غالب بن صعصعه قال: ذو الابل الکثیره قال: نعم، قال: ما فعلت ابلک قال: ذعذعتها الحقوق و أذهبت الحمالات و النوائب، قال: ذاک أحمد سبلها من هذا الغلام معک قال: هذا ابنى قال: ما اسمه قال: همام، و قد رویته الشعر یا أمیر المؤمنین و کلام العرب و یوشک أن یکون شاعرا مجیدا فقال: لو أقرأته القرآن فهو خیر له… أقول: واجه علیّ علیه السّلام هذا الشیخ الطاعن فی السنّ الشاغل مع الاسراب من الابل المنهمک فیها فکانه لا یفهم من الحیاه غیرها، فسأله علیه السّلام عنها فلم یملک نفسه إذ شکى إلیه ممّا اخذ منه من زکاتها فعزاه بقوله: ذاک أحمد سبلها و وصّاه فی ابنه فرزدق بتعلیم القرآن إیّاه، فصار ذلک غایه مناه.

الترجمه

بغالب بن صعصعه پدر فرزدق در گفتگوئى که به آن حضرت داشت فرمود: شتران فراوانت چه کردند در پاسخ گفت: یا امیر المؤمنین حقوق آنها را پراکند، در پاسخش فرمود: این بهترین راه مصرف آنها بود.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۴۵ صبحی صالح

۴۴۵-وَ قَالَ ( علیه‏السلام )إِذَا کَانَ فِی رَجُلٍ خَلَّهٌ رَائِقَهٌ فَانْتَظِرُوا أَخَوَاتِهَا

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۳) و قال علیه السّلام: إذا کان فی رجل [الرّجل‏] خلّه رائقه فانتظروا أخواتها.

اللغه

(الرائقه): المعجبه.

المعنى

مصدر الصفات البارزه فی الانسان ملکات نفسانیه و استعدادات عقلیه کامنه، فانّ الانسان یکون کالمعدن العمیق باطنه و ما یصدر منه من الأقوال و الأفعال و الخلال مظاهر لکمونه و انفجار لعیونه المستوره فی وجوده، فکما أنّ ظهور قطعه من حجر الذهب فی جبل یدلّ على أنّ الجبل ذهب، و خروج شربه ماء من عین یدلّ على ما یخزن فیه من الماء العذب أو المرّ، فکذلک ظهور خلّه من الانسان نموذج عمّا فی وجوده و کمونه من الخلال المشابهه لها فیستدلّ بها علیها.

الترجمه

چون در مردى صفت برجسته ‏اى باشد از او انتظار همانندهایش را داشته باشید.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۴۴ صبحی صالح

۴۴۴-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )قَلِیلٌ مَدُومٌ عَلَیْهِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثانیه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۲) و قال علیه السّلام: قلیل مدوم علیه خیر من کثیر مملول منه.

 

قال الشارح المعتزلی فی شرح الحکمه السابقه: یقال: إنّ الرّضی ختم کتاب نهج البلاغه بهذا الفصل و کتبت به نسخ متعدّده، ثمّ زاد علیه إلى أن و فی الزیادات الّتی نذکرها فیما بعد.

أقول: قد سبق هذه الحکمه و علّقنا علیها شرحا موجزا فلا نطیل بالاعاده

الترجمه

اندک کار خیرى که بر آن مداومت شود به از بسیاریست که باعث ملال گردد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)وصف مالک اشتر

 حکمت ۴۴۳ صبحی صالح

۴۴۳- وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  ) وَ قَدْ جَاءَهُ نَعْیُ الْأَشْتَرِ رَحِمَهُ اللَّهُمَالِکٌ وَ مَا مَالِکٌ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ جَبَلًا لَکَانَ فِنْداً وَ لَوْ کَانَ حَجَراً لَکَانَ صَلْداً لَا یَرْتَقِیهِ الْحَافِرُ وَ لَا یُوفِی عَلَیْهِ الطَّائِرُ

قال الرضی و الفند المنفرد من الجبال

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه و العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۱) و قال علیه السّلام و قد جاءه نعى الأشتر رحمه اللَّه: مالک و ما مالک، و اللَّه لو کان جبلا لکان فندا، [و لو کان حجرا لکان صلدا]: لا یرتقیه الحافر، و لا یوفی علیه الطائر. قال الرّضیّ رحمه اللَّه: و الفند المنفرد من الجبال.

الاعراب

مالک، مبتدأ أو فاعل أى مات مالک، و ما استفهامیّه فی معرض التّعجب من مالک و قوّته فی الدین.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: الفند قطعه الجبل طولا و لیس الفند القطعه من الجبل کیفما کانت و لذلک قال علیه السّلام: (لا یرتقیه الحافر) إلى أن قال-  ثمّ وصف تلک القطعه بالعلوّ العظیم فقال (و لا یوفی علیه الطائر) أی لا یصعد علیه، یقال: أوفى فلان على الجبل: أشرف.

أقول: الجملتان بعد الفنذ صفتان له، و قد جعلهما هذا الشارح توضیحا له و فیه نظر.

الترجمه

چون خبر مرگ اشتر را باو دادند فرمود: مالک درگذشت وه چه مالکى بود اگر کوهى بحساب آید یکتا کوهى بود که نه سم‏دارى را توان برآمدن بر آن بود، و نه پرنده ‏اى را نیروى پرواز بر سر آن.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۲۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

  حکمت ۴۴۲ صبحی صالح

۴۴۲-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لَیْسَ بَلَدٌ بِأَحَقَّ بِکَ مِنْ بَلَدٍ خَیْرُ الْبِلَادِ مَا حَمَلَکَ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

العشرون بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۲۰) و قال علیه السّلام: لیس بلد بأحقّ بک من بلد، خیر البلاد ما حملک.

المعنى

کثیرا ما یضیق حال الانسان فی وطنه المألوف و بلده المأنوس، فیضطرّ إلى الرّحله إلى بلاد اخرى، و من ذلک مهم الهجره الّتی شرعت بعد هجره النبیّ صلّى اللَّه علیه و آله وجوبا و تعقبها هجره المسلمین وراء الجهاد و الفتوح الاسلامى إلى بلاد شاسعه، و الهجره من مشاق التکالیف و مفارقه البلد صعب على أکثر النفوس، فجاء کلامه علیه السّلام تسلیه للمهاجرین من الأوطان و بیّن أنّ خیر البلاد ما حمل الانسان و وافقه فی سنن معاشه و التهیّه لمعاده.

الترجمه

شهرى براى تو سزاوارتر از شهر دیگر نیست، بهترین شهرها شهریست که از تو پذیرائى کند

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۴۰ صبحی صالح

۴۴۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

 

التاسعه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۹) و قال علیه السّلام: ما أنقض النّوم لعزائم الیوم.

الاعراب

ما أنقض النوم فعل التعجب مع مفعوله.

المعنى

صدر کلامه علیه السّلام کمثل سائر لنقض العزم و التّصمیم بالتوانى و الکسل فکثیرا ما یعزم الانسان على أمر یعمله غدا فینام علیه ثمّ یندم و ینصرف عنه.

الترجمه

وه چه بسیار شده که خواب شب تصمیمات روز را درهم شکسته و گسسته.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۴۱ صبحی صالح

۴۴۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْوِلَایَاتُ مَضَامِیرُ الرِّجَال‏

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثامنه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۸) و قال علیه السّلام: الولایات مضامیر الرّجال.

اللغه

(المضامیر) جمع مضمار و هى الأمکنه الّتی یقرن فیها الخیل للسباق و یطلق على مدّه السباق أیضا.

المعنى

نبّه علیه السّلام إلى أنّه کما یعرف جوده الفرس و جوهره فی میدان المسابقه، یعرف کفایه الرّجل و جوهره بتصدّیه للولایه على شعب أو صقع من حیث صحّه تدبیره فی إداره الامور و عدمها و قوّه رأیه و عزمه و ضعفه و من حیث عدله و ظلمه و من نواح اخر یرتبط بالولایه و الحکم.

الترجمه

فرمود: حکمرانى میدان مسابقه مردان جهانست.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۸

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)معنى زهد

 حکمت ۴۳۹ صبحی صالح

۴۳۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ کَلِمَتَیْنِ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ‏ وَ مَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَى الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۷) و قال علیه السّلام: الزّهد کلّه بین کلمتین من القرآن قال اللَّه سبحانه «لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلى‏ ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ»-  ۲۳-  الحدید» و من لم یأس على الماضی و لم یفرح بالاتی فقد أخذ الزّهد بطرفیه.

 

اللغه

(الأسى): الحزن.

المعنى

الزهد هو عدم الرغبه إلى شی‏ء کما قال اللَّه تعالى: «وَ شَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَهٍ وَ کانُوا فِیهِ مِنَ الزَّاهِدِینَ»-  ۲۰-  یوسف» و دلیل عدم الرغبه فی الدّنیا عدم الحزن على ما فات منها و عدم الفرح بما یأتی منها، فیساوی عند الزاهد وجدان الدنیا و فقدانها، و هذا تعریض على من تظاهر بالزهد بترک العمل و لبس الخشن.

الترجمه

فرمود: تمام معنى زهد در دو کلمه از قرآن قرار دارد خدای سبحان فرماید «تا اندوه نخورند بر آنچه از دست آنها رفته، و شاد نشوند بدانچه بدست آنها آید ۲۳-  الحدید» و کسى که بر گذشته اندوه نخورد و به آینده شاد نشود زهد را از دو سو بدست آورده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۶ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۸ صبحی صالح

۴۳۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )النَّاسُ أَعْدَاءُ مَا جَهِلُوا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السادسه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۶) و قال علیه السّلام: النّاس أعداء ما جهلوا.

المعنى

العداوه نفور بین المتعادیین ینشأ من عدم توافقهما فی محیط وجودهما، فلا عداوه أبین ممّا بین الوجود و العدم، و العلم و الجهل.

الترجمه

آنچه را مردم ندانند دشمن آنند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۵ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۷ صبحی صالح

۴۳۷-وَ سُئِلَ ( علیه ‏السلام  )أَیُّهُمَا أَفْضَلُ الْعَدْلُ أَوِ الْجُودُ فَقَالَ ( علیه‏السلام  )الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا وَ الْجُودُ یُخْرِجُهَا مِنْ جِهَتِهَا وَ الْعَدْلُ سَائِسٌ عَامٌّ وَ الْجُودُ عَارِضٌ خَاصٌّ فَالْعَدْلُ أَشْرَفُهُمَا وَ أَفْضَلُهُمَا

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الخامسه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۵) و سئل منه علیه السّلام أیّما أفضل العدل أو الجود فقال علیه السّلام: العدل یضع الأمور مواضعها، و الجود یخرجها من جهتها، و العدل سائس عامّ، و الجود عارض خاصّ، فالعدل أشرفهما و أفضلهما.

المعنى

العدل هو الاستقامه فی جمیع شئون الحیاه و التساوی فی الحقوق و المبادلات فرجل عادل یعمل بوظیفته فی جمیع اموره و منها الکسب لمعاشه و رفع حاجته بیده، و جامعه عادله تعطى کلّ ذى حق حقها، فلا یوجد فیها أحد یکفّ نفسه عن العمل لحیاته و یعیش من کدّ ید غیره، و لا یوجد فیها عمل بلا اجره عادله و لا احتکار للثروه و استثمار للأیادی الضعیفه فلا مورد فی الجامعه العادله التی تضع کلّ شی‏ء فی موضعها للجود، فانّه بذل بلا عوض لمن یسئل أو لا یسئل، فانّ المعطی إن أعطى ما احتاج إلیه فی نفسه و عیاله فقد أخرج المال فی غیر جهته، و إن أعطى من فاضل معاشه فقد أخرجه من جهه ادّخاره و جمعه، فانّ جمع المال من الحلال یحاسب علیه و من الحرام موجب للعقاب، و الاخذ إن أخذه لحاجته فقد قصّر فی تحصیل معاشه أو لم یساعده الاجتماع علیه لعدم عدالته، و إن أخذه مزیدا على الحاجه فقد ابتلى بالحرص و الطمع فالجود إخراج للامور عن جهتها العادله مضافا إلى أنّه یدعو إلى الکسل و الافتقار إلى الجواد.

و العدل إذا عمّ و تمّ یسوس النّاس جمیعا فی جمیع الشئون الحیویّه، فلا یبقى‏ذو حاجه للانفاق علیه، و الجود بذل خاص لأفراد خاصّه و عارض مفارق من الاجتماع فقد یکون و قد لا یکون، فلا یصحّ الاعتماد علیه فی إداره الامور.

الترجمه

از آن حضرت پرسش شد که عدالت بهتر است یا جود و سخاوت در پاسخ فرمود: عدالت هر چیزى را در جاى خود قرار مى ‏دهد و نظم اقتصادى و اجتماعى کامل فراهم میکند، ولى جود و بخشش کارها را از مجاری طبیعى خود بیرون مى‏ برد و نظم را برهم مى ‏زند، عدالت سیاست عموم و تدبیر زندگانى براى همه است، ولى جود عارضه مخصوصى است که شامل حال بعضى مى‏ شود پس عدالت أشرف و أفضل است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۱۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۴ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۳۵ صبحی صالح

۴۳۵-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَا کَانَ اللَّهُ لِیَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الشُّکْرِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الزِّیَادَهِ وَ لَا لِیَفْتَحَ عَلَى عَبْدٍ بَابَ الدُّعَاءِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْإِجَابَهِ وَ لَا لِیَفْتَحَ لِعَبْدٍ بَابَ التَّوْبَهِ وَ یُغْلِقَ عَنْهُ بَابَ الْمَغْفِرَهِ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الرابعه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۴) و قال علیه السّلام: ما کان اللَّه لیفتح على عبد باب الشّکر و یغلق عنه باب الزّیاده، و لا لیفتح على عبد باب الدّعاء و یغلق عنه باب الإجابه، و لا لیفتح على عبد باب التّوبه و یغلق عنه باب المغفره.

المعنى

من أهمّ وسائل السعادیه المعنویه و ألطاف اللَّه الخفیّه للانسان بشارات توحى إلیه باثاره همّته نحو الطاعه و الانابه إلى اللَّه، و قد بیّن علیه السّلام فی هذه الحکمه ثلاث بشارات فیها إشارات:

۱-  توجیه اللَّه، قلب عبده نحو شکر نعمته بصرفه فی رضا اللَّه و فیما ینبغی صرفها فیه من الانفاق فی سبیل الخیرات، فانه یؤذن بمزید النعم و دوامه کما تقدّم.

۲-  إقبال القلب إلى الدّعاء و طلب الحاجه من اللَّه، فانه یؤذن بالاجابه و قضاء الحاجه.

۳-  التنبّه للانابه إلى اللَّه و التوبه عن المعاصی، فانّه یؤذن بالمغفره و البراءه من الذّنوب.

الترجمه

فرمود: نباشد که خدا در شکرگزارى را بر بنده بگشاید و در مزید نعمت را بر او ببندد، و نه این که در دعا و نیاز را برویش بگشاید و در اجابت را بروى ببندد، و نه این که در توبه را برویش بگشاید و در آمرزش را بر وى ببندد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۳ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۴ صبحی صالح

۴۳۴-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )اخْبُرْ تَقْلِهِ

قال الرضی و من الناس من یروی هذا للرسول ( صلى‏الله‏علیه‏وآله‏وسلم  ) و مما یقوی أنه من کلام أمیر المؤمنین ( علیه‏السلام  ) ما حکاه ثعلب عن ابن الأعرابی قال المأمون لو لا أن علیا قال اخبر تقله لقلت اقله تخبر

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الثالثه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۳) و قال علیه السّلام: اخبر تقله. قال الرّضیّ: و من النّاس من یروی هذا لرسول اللَّه، صلّى اللَّه علیه و آله، و ممّا یقوی أنه من کلام أمیر المؤمنین، علیه السّلام، ما حکاه ثعلب عن ابن الأعرابی قال: قال المأمون: لولا أنّ علیّا علیه السّلام قال: اخبر تقله، لقلت أنا: اقله تخبر.

اللغه

(قلى) یقلی «من باب ضرب» و قلی یقلى «من باب علم» قلى و قلاء: أبغضه.

الاعراب

اخبر، فعل أمر من خبر یخبر، تقله، مخاطب المضارع من تقلى مجزوم فی جواب الأمر، و الهاء مزیده للسکت و الوقف.

المعنى

قال الشارح المعتزلی: معناه أنّه اختبر النّاس و جرّبهم تبغضهم، فانّ التجربه تکشف عن مساویهم و سوء أخلاقهم، فضرب مثلا لمن یظنّ به الخیر و لیس هناک فأما قول المأمون «لولا أنّ علیّا قاله لقلت: أقله تخبر» فلیس المراد حقیقه القلى و هو البغض، بل المراد الهجر و القطیعه: یقول قاطع أخاک مجرّبا-  إلخ.

و قال ابن میثم: و ما نقل عن المأمون من العکس، یرید به أنّ إظهار البغض للشخص یکشف عن باطنه لأنّه إما أن یقابل بمثل ذلک أو یترک فیعرف خیره من شرّه.

أقول: کلامه علیه السّلام کنایه عن اختلال ظاهر حال المسلمین من الدلاله على‏ حسن باطنهم و الاعتماد علیهم فی الامور کما یتوقّع من مسلم سالم بل إنسان سالم و کلام المأمون کنایه عن بلوغ حال النّاس من السّوء إلى أنّه صار ظاهر حالهم الفساد فینبغی بغضهم و التجنب عنهم إلّا بعد التجربه و کشف حسن الحال و طیب السریره و کلاهما حسن فی ما یناسبها من العصور و أحوال الشعوب و الأقوام.

الترجمه

فرمود: خبر گیر تا دشمن شوى.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۲ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۳ صبحی صالح

۴۳۳-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )اذْکُرُوا انْقِطَاعَ اللَّذَّاتِ وَ بَقَاءَ التَّبِعَاتِ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

 الثانیه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۲) و قال علیه السّلام: اذکروا انقطاع اللّذّات، و بقاء التّبعات.

 

الترجمه

یادآور باشید که کامجوئیها مى‏ روند، و مسئولیّت آنها بگردن شما مى‏ ماند.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

 

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۱ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۲ صبحی صالح

۴۳۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )إِنَّ أَوْلِیَاءَ اللَّهِ هُمُ الَّذِینَ نَظَرُوا إِلَى بَاطِنِ الدُّنْیَا إِذَا نَظَرَ النَّاسُ إِلَى ظَاهِرِهَا وَ اشْتَغَلُوا بِآجِلِهَا إِذَا اشْتَغَلَ النَّاسُ بِعَاجِلِهَا فَأَمَاتُوا مِنْهَا مَا خَشُوا أَنْ یُمِیتَهُمْ وَ تَرَکُوا مِنْهَا مَا عَلِمُوا أَنَّهُ سَیَتْرُکُهُمْ وَ رَأَوُا اسْتِکْثَارَ غَیْرِهِمْ مِنْهَا اسْتِقْلَالًا وَ دَرَکَهُمْ لَهَا فَوْتاً

أَعْدَاءُ مَا سَالَمَ النَّاسُ وَ سَلْمُ مَا عَادَى النَّاسُ

بِهِمْ عُلِمَ الْکِتَابُ وَ بِهِ عَلِمُوا وَ بِهِمْ قَامَ الْکِتَابُ وَ بِهِ قَامُوا

لَا یَرَوْنَ مَرْجُوّاً فَوْقَ مَا یَرْجُونَ وَ لَا مَخُوفاً فَوْقَ مَا یَخَافُونَ

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

الحادیه عشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۱) و قال علیه السّلام: إنّ أولیاء اللَّه هم الّذین نظروا إلى باطن الدّنیا إذا نظر النّاس إلى ظاهرها، و اشتغلوا باجلها إذا اشتغل النّاس بعاجلها، فأماتوا منها ما خشوا أن یمیتهم، و ترکوا منها ما علموا أنّه سیترکهم، و رأوا استکثار غیرهم منها استقلالا، و درکهم لها فوتا، أعداء ما سالم النّاس، و سلم ما عادى النّاس، بهم علم الکتاب و به علموا، و بهم قام الکتاب و [هم‏] به قاموا، لا یرون مرجوّا فوق ما یرجون، و لا مخوفا فوق ما یخافون.

 

المعنى

قال الشارح المعتزلی: هذا یصلح أن تجعله الامامیه شرح حال الأئمه المعصومین على مذهبهم لقوله: فوق ما یرجون بهم علم الکتاب و به علموا، و أمّا نحن فنجعله حال العلماء العارفین.. أقول: ما تبادر إلى فکره من إمام کلامه علیه السّلام إلى شرح حال الأئمه المعصومین علیهم السّلام حق لا یصحّ العدول عنه، و هو معترف بوجود هذه الصفات و الألقاب فیهم علیهم السّلام فیا لیت عرّف أعیان و أشخاص بعض العارفین و الأولیاء غیرهم علیهم السّلام ممّن حازوا هذه الصّفات حتّى نعرفهم و ندرس حالهم، و لو کان قد عرفهم لعرّفهم و لم یکتف بوصفهم العام و ذکرهم على وجه الابهام، و أین اولئک و کم عددهم

الترجمه

فرمود: براستى أولیاء خدا هم آن کسانند که درون دنیا را نگرانند در آن گاه که مردم بظاهر فریبایش چشم دارند، و به آینده و سرانجام مشغولند در حالى که مردم بنقد دنیا سرگرم و در تلاشند، اولیاء حق آنچه از دنیا را که مایه هلاک آنها است چون نفس أمّاره و هوا نابود مى‏ سازند و خود را رها مى‏ نمایند، و آنچه از دنیا که از آنها جدا میشوند وامى‏نهند و بدان زهد مى ‏ورزند و مى‏ دانند هر آنچه از دنیا را که دنیاطلبان فزون مى‏ دانند و افزون مى‏ خواهند اندک و ناچیز است، و رسیدن بدان فوت سعادت و نجاتست، اولیاء خدا دشمن آنچه هستند که مردم دنیاطلب با آن در سازشند و سازگارند با هر که دشمن مردم دنیادار است، بوجود آنها قرآن خدا دانسته شود و بنشانه‏ هاى قرآنى آنها شناخته شوند، کتاب خداى تعالى بوجود آنان برپا است و آنها هستند که بأحکام آن قیام کنند، امیدوارترى از امید مقدّس آنان نیست و بیمناکترى از آنچه در بیم آنند وجود ندارد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۲۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۰ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۳۱ صبحی صالح

۴۳۱-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الرِّزْقُ رِزْقَانِ طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ فَمَنْ طَلَبَ الدُّنْیَا طَلَبَهُ الْمَوْتُ حَتَّى یُخْرِجَهُ عَنْهَا وَ مَنْ طَلَبَ الْآخِرَهَ طَلَبَتْهُ الدُّنْیَا حَتَّى یَسْتَوْفِیَ رِزْقَهُ مِنْهَا

  شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

العاشره بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۱۰) و قال علیه السّلام: الرّزق رزقان: طالب، و مطلوب، فمن طلب الدّنیا طلبه الموت حتّى یخرجه عنها، و من طلب الاخره طلبته الدّنیا حتّى یستوفى رزقه منها.

 

المعنى

تقسیم الرزق إلى قسمین باعتبار حال المرزوق، فالرزق الطالب لمن صرف همّه فی أمر آخرته و لا یتوجّه إلى تحصیل الدّنیا لعلوّ همّته، فالرزق المقدّر له یطلبه حتّى یصل إلیه و الکسب بمقدار تحصیل القوت لنفسه و عیاله الواجبى النفقه من طلب الاخره أیضا.

و الرزق المطلوب لمن طلب الدّنیا و لم یهتمّ بالاخره، و هو الذی یطلبه الموت حتّى یخرجه من الدّنیا.

الترجمه

فرمود: روزى دو تا است: یکى جویاى روزی خور است و یکى را جویند، هر کس بدنبال دنیا رود مرگ در دنبال او باشد تا از دنیاش بیرون برد، و هر کس دنبال آخرت رود دنیا بدنبال او باشد تا همه روزى او را بوى بپردازد.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۹ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۳۰ صبحی صالح

۴۳۰-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )إِنَّ أَخْسَرَ النَّاسِ صَفْقَهً وَ أَخْیَبَهُمْ سَعْیاً رَجُلٌ أَخْلَقَ بَدَنَهُ فِی طَلَبِ مَالِهِ وَ لَمْ تُسَاعِدْهُ الْمَقَادِیرُ عَلَى إِرَادَتِهِ فَخَرَجَ مِنَ الدُّنْیَا بِحَسْرَتِهِ وَ قَدِمَ عَلَى الْآخِرَهِ بِتَبِعَتِهِ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

التاسعه بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۰۹) و قال علیه السّلام: إنّ أخسر النّاس صفقه و أخیبهم سعیا رجل أخلق بدنه فی طلب [آ]ماله، و لم تساعده المقادیر على إرادته، فخرج من الدّنیا بحسرته، و قدم على الاخره بتبعته.

اللغه

(الصّفقه): المتاع الّذی یکون موردا للمبایعه و ینسب إلیها الخساره و الربح.

المعنى

کان طالب الدّنیا هذا باع نفسه بهذا المال الذی اکتسبه لصرفه فیما یریده من آماله، و لکن القدر لم یساعده على حصول الأمل فخسر فی معاملته.

الترجمه

فرمود: زیانمندتر مردم در معامله خود و نومیدتر همه در تلاشش کسی است که تنش در کسب مالى فرسوده کرده و مقدّراتش یار نشده تا کامى برآرد و با افسوس از دنیا رفته و وزر مالش را باخرت برده.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۸ (شرح میر حبیب الله خوئی)

 حکمت ۴۲۹ صبحی صالح

۴۲۹-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )إِنَّ أَعْظَمَ الْحَسَرَاتِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ حَسْرَهُ رَجُلٍ کَسَبَ مَالًا فِی غَیْرِ طَاعَهِ اللَّهِ فَوَرِثَهُ رَجُلٌ فَأَنْفَقَهُ فِی طَاعَهِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَدَخَلَ بِهِ الْجَنَّهَ وَ دَخَلَ الْأَوَّلُ بِهِ النَّارَ

 شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱ 

الثامنه بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۰۸) و قال علیه السّلام: إنّ أعظم الحسرات یوم القیامه حسره رجل کسب مالا فی غیر طاعه اللَّه، فورثه رجل فأنفقه فی طاعه اللَّه سبحانه، فدخل به الجنّه و دخل الأوّل به النّار.

المعنى

کلامه هذا یحتمل وجهین: الأوّل-  أنّه کسب المال من وجه محرّم و لکن وصل إلى الوارث بوجه محلّل کالمأخوذ بالربا فانّه إذا اختلط بالمال و مات آخذه یحلّ لوارثه، و کما إذا لم یعلم الوارث بحرمته أصلا أو خمسه فیما یتعلّق به الخمس من المشتبه بالحرام أو ارتکب الخلاف فی الکسب و لم یسر إلى حرمه المأخوذ به کما فی الغش و النجش.

الثانی-  أنّه کسبه لماله کان حلالا و لکنّه عصى اللَّه فی سائر اموره لکونه تارک الصّلاه و الصّوم مثلا، و له أمثاله کثیره فی کلّ عصر.

الترجمه

بزرگترین افسوس در روز قیامت افسوس کسی است که مالى در غیر طاعت‏ خدا بدست آورده و مردى مالش را بارث برده و آنرا در طاعت خداوند سبحان صرف کرده و ببهشت رفته و آن أوّلى بدوزخ رفته.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۷ (شرح میر حبیب الله خوئی)

حکمت ۴۲۸ صبحی صالح

۴۲۸-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )فِی بَعْضِ الْأَعْیَادِ إِنَّمَا هُوَ عِیدٌ لِمَنْ قَبِلَ اللَّهُ صِیَامَهُ وَ شَکَرَ قِیَامَهُ وَ کُلُّ یَوْمٍ لَا یُعْصَى اللَّهُ فِیهِ فَهُوَ عِیدٌ

شرح میر حبیب الله خوئی ج۲۱

السابعه بعد أربعمائه من حکمه علیه السّلام

(۴۰۷) و قال علیه السّلام فی بعض الأعیاد: إنّما هو عید لمن قبل اللَّه صیامه، و شکر قیامه، و کلّ یوم لا یعصى اللَّه فیه فهو یوم عید.

المعنى

العید یوم موضوع لتزاور الأحباب و تبادل الأفراح و إقامه حفلات السرور و لبس الثیاب الفاخره و المظاهره بالمفاخر و الماثر الشعبیّه، و قد جعل اللَّه یوم الفطر عیدا لاحتفال النّاس بالصلاه و الدّعاء و یوم الأضحى لاقامه الشعائر فی المشاعر فقال علیه السّلام: مغزى الأعیاد الاسلامیّه التقرّب إلى اللَّه تعالى فمن قبل صیامه و قیامه فقد فاز بالعید و کان عیده سعیدا، و بهذا الاعتبار کلّ یوم لا یرتکب المؤمن معصیه فهو عید له و سعید علیه.

الترجمه

در یکى از اعیاد فرمود: همانا عید است براى کسى که روزه‏اش قبول و شب بیداریش مشکور باشد، و هر روز خداوند در آن معصیت نشود عید است.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی

بازدیدها: ۳