نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۹ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۱۱ صبحی صالح

۴۱۱-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَى مَنْ أَنْطَقَکَ وَ بَلَاغَهَ قَوْلِکَ عَلَى مَنْ سَدَّدَک‏

حکمت ۴۱۹ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۹ وَ قَالَ ع: لَا تَجْعَلَنَّ ذَرَبَ لِسَانِکَ عَلَى مَنْ أَنْطَقَکَ-  وَ بَلَاغَهَ قَوْلِکَ عَلَى مَنْ سَدَّدَکَ یقول لا شبهه أن الله تعالى هو الذی أنطقک-  و سدد لفظک و علمک البیان کما قال سبحانه-  خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ-  فقبیح أن یجعل الإنسان ذرب لسانه-  و فصاحه منطقه-  على من أنطقه و أقدره على العباده-  و قبیح أن یجعل الإنسان بلاغه قوله-  على من سدد قوله-  و جعله بلیغا حسن التعبیر على المعانی التی فی نفسه-  و هذا کمن ینعم على إنسان بسیف-  فإنه یقبح منه أن یقتله بذلک السیف ظلما-  قبحا زائدا على ما لو قتله بغیر ذلک السیف-  و ما أحسن قول المتنبی فی سیف الدوله-

و لما کسا کعبا ثیابا طغوا بها
رمى کل ثوب من سنان بخارق‏

و ما یوجع الحرمان من کف حازم‏
کما یوجع الحرمان من کف رازق‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۹)

لا تجعلن ذرب لسانک على من انطقک، و بلاغه قولک على من سدّدک.

«تیزى زبان خودت را براى آن کس که تو را به سخن آورده قرار مده و رسایى گفتارت را براى آن کس که تو را استوار کرد قرار مده.» مى ‏فرماید: شبهه ‏اى در این نیست که خداوند تو را به سخن آورده است و سخن تو را استوار فرموده است و بیان را به تو آموخته است، همچنان که خداوند سبحان فرموده‏ است: «آدمى را آفرید و بیان را به او آموخت.» بنابراین بسیار زشت است که آدمى تیززبانى و فصاحت خود را براى ستیز با کسى قرار دهد که او را به سخن آورده و به عبادت توانا ساخته است و همچنین زشت است که بلاغت خود را براى کسى قرار دهد که او را بلیغ فرموده تا بتواند معنیهاى درونى خود را بیان کند، و این مثل آن است که کسى به دیگرى شمشیرى دهد و او با آن شمشیر با ظلم و ستم آن شخص را بکشد و زشتى این کار فزون بر آن است که او را با شمشیر دیگرى بکشد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۶۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۸ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۱۰ صبحی صالح

۴۱۰-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )التُّقَى رَئِیسُ الْأَخْلَاقِ

حکمت ۴۱۸ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۸ وَ قَالَ ع: التُّقَى رَئِیسُ الْأَخْلَاقِ یعنی رئیس الأخلاق الدینیه-  لأن الأخلاق الحمیده-  کالجود و الشجاعه و الحلم و العفه و غیر ذلک-  لو قدرنا انتفاء التکالیف العقلیه و الشرعیه-  لم یکن التقى رئیسا لها-  و إنما رئاسه التقى لها مع ثبوت التکلیف-  لا سیما الشرعی-  و التقى فی الشرع هو الورع و الخوف من الله-  و إذا حصل حصلت الطاعات کلها-  و انتفت القبائح کلها فصار الإنسان معصوما-  و تلک طبقه عالیه-  و هی أشرف من جمیع الطبقات التی یمدح بها الإنسان-  نحو قولنا جواد أو شجاع أو نحوهما-  لأنها طبقه ینتقل الإنسان منها-  إلى الجنه و دار الثواب الدائم-  و هذه مزیه عظیمه-  یفضل بها على سائر طبقات الأخلاق

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۸)

التقى رئیس الاخلاق.

«پرهیزگارى مهتر خلقهاست.»

یعنى مهتر و سر اخلاق دینى، و این بدان سبب است که اخلاق پسندیده همچون جود و بردبارى و شجاعت و عفت، در صورتى که فرض کنیم تکالیف عقلى و شرعى هم وجود نداشته باشد، پسندیده است و تقوى نمى‏تواند مهتر آنها باشد و ریاست و مهترى پرهیزگارى فقط با ثبوت تکالیف به ویژه تکالیف شرعى است، تقوى در شریعت عبارت از ترس و بیم از خداوند است و اگر تقوى فراهم آمد همه طاعات فراهم مى‏ آید و همه زشتیها از میان مى ‏رود و انسان معصوم مى ‏شود که عصمت برترین طبقه رشد آدمى است و برتر از همه صفاتى است که آدم به آن ستوده مى ‏شود از قبیل شجاعت و بخشندگى و دیگر صفات پسندیده. عصمت و تقوى چنان فضیلتى است که آدمى با آن به بهشت و سراى پاداش جاودانه منتقل مى ‏شود و این خود بزرگترین مزیتى است که بر همه طبقات دیگر اخلاق برترى دارد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۱۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۷ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۹ صبحی صالح

۴۰۹-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ

حکمت ۴۱۷ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۷ وَ قَالَ ع: الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَرِ هذا مثل

قول الشاعر

تخبرنی العینان ما القلب کاتم
و ما جن بالبغضاء و النظر الشزر

یقول ع- کما أن الإنسان إذا نظر فی المصحف قرأ ما فیه- کذلک إذا أبصر الإنسان صاحبه- فإنه یرى قلبه بوساطه رؤیه وجهه- ثم یعلم ما فی قلبه- من حب و بغض و غیرهما- کما یعلم برؤیه الخط الذی فی المصحف- ما یدل الخط علیه- .

و قال الشاعر

إن العیون لتبدی فی تقلبها
ما فی الضمائر من ود و من حنق‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۷)

و قال علیه السّلام: القلب مصحف البصر.

«و فرموده است: دل مصحف دیده است.»

یعنى همان گونه که چون آدمى در مصحف مى‏ نگرد آنچه را که در آن است مى‏ خواند هرگاه به دوست خود مى ‏نگرد با دیدن چهره او آنچه را که در دل اوست مى‏ بیند و مى‏ داند که در دل او چه محبت یا چه کینه ‏اى است، همان‏گونه که با دیدن خط مصحف آنچه را که خط به آن دلالت مى‏ کند مى‏ فهمد، شاعرى در این مورد چنین‏ سروده است: «چشمها در گردش خود آنچه از دوستى و کینه را که در دلهاست آشکار مى‏ سازد.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۲۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۶ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۸ صبحی صالح

۴۰۸-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )مَنْ صَارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ

حکمت ۴۱۶ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۶ وَ قَالَ ع: مَنْ صَارَعَ الْحَقَّ صَرَعَهُ هذا مثل قوله فی موضع آخر-  من أبدى صفحته للحق هلک-  و نحو هذا قول الطائی-

و من قامر الأیام عن ثمراتها
فأحج بها أن تنجلی و لها القمر

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۶)

من صارع الحق صرعه.

«هر کس با حق در آویخت حق هم با او در آویخت.» یا «هر که بیندازد حق را، حق او را بیفکند.»

نظیر سخن دیگر آن حضرت است که فرموده است: «هر کس ستیز خود را با حق آشکار سازد هلاک مى ‏شود.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۱۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۵ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۷ صبحی صالح

۴۰۷-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَا اسْتَوْدَعَ اللَّهُ امْرَأً عَقْلًا إِلَّا اسْتَنْقَذَهُ بِهِ یَوْماً مَا

حکمت ۴۱۵ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۵ قَالَ ع: مَا اسْتَوْدَعَ اللَّهُ امْرَأً عَقْلًا إِلَّا لِیَسْتَنْقِذَهُ بِهِ یَوْماً مَا لا بد أن یکون للبارئ تعالى فی إیداع العقل-  قلب زید مثلا غرض-  و لا غرض إلا أن یستدل به على ما فیه نجاته و خلاصه-  و ذلک هو التکلیف-  فإن قصر فی النظر و جهل و أخطأ الصواب-  فلا بد أن ینقذه عقله-  من ورطه من ورطات الدنیا-  و لیس یخلو أحد عن ذلک أصلا-  لأن کل عاقل لا بد أن یتخلص من مضره-  سبیلها أن تنال بإعمال فکرته-  و عقله فی الخلاص منها-  فالحاصل أن العقل إما أن ینقذ الإنقاذ الدینی-  و هو الفلاح و النجاح على الحقیقه-  أو ینقذ من بعض مهالک الدنیا و آفاتها-  و على کل حال فقد صح قول أمیر المؤمنین ع-  و قد رویت هذه الکلمه مرفوعه-  و رویت إلا استنقذه به یوما ما- . وعنه ص العقل نور فی القلب-  یفرق به بین الحق و الباطل- .

وعن أنس قال سئل رسول الله ص عن الرجل-  یکون حسن العقل کثیر الذنوب-  فقال ما من بشر-  إلا و له ذنوب و خطایا یقترفها-  فمن کانت سجیته العقل و غریزته الیقین-  لم تضره ذنوبه-  قیل کیف ذلک یا رسول الله قال-کلما أخطأ لم یلبث أن یتدارک ذلک بتوبه و ندامه-  على ما فرط منه-  فیمحو ذنوبه و یبقى له فضل یدخل به الجنه

نکت فی مدح العقل و ما قیل فیه

و قد تقدم من قولنا فی العقل-  و ما ذکر فیه ما فیه کفایه-  و نحن نذکر هاهنا شیئا آخر-  کان یقال-  العاقل یروی ثم یروی و یخبر ثم یخبر- . و قال عبد الله بن المعتز-  ما أبین وجوه الخیر و الشر فی مرآه العقل- .

لقمان یا بنی شاور من جرب الأمور-  فإنه یعطیک من رأیه ما قام علیه بالغلاء-  و تأخذه أنت بالمجان- . أردشیر بن بابک-  أربعه تحتاج إلى أربعه-  الحسب إلى الأدب و السرور إلى الأمن-  و القرابه إلى الموده و العقل إلى التجربه- . الإسکندر لا تحتقر الرأی الجزیل من الحقیر-  فإن الدره لا یستهان بها لهوان غائصها- . مسلمه بن عبد الملک-  ما ابتدأت أمرا قط بحزم-  فرجعت على نفسی بلائمه-  و إن کانت العاقبه علی-  و لا أضعت الحزم فسررت و إن کانت العاقبه لی- .

وصف رجل عضد الدوله بن بویه-  فقال لو رأیته-  لرأیت رجلا له وجه فیه ألف عین-  و فم فیه ألف لسان و صدر فیه ألف قلب- . أثنى قوم من الصحابه-  على رجل عند رسول الله ص-  بالصلاه و العباده و خصال الخیر حتى بالغوافقال ص کیف عقله قالوا یا رسول الله-نخبرک باجتهاده فی العباده و ضروب الخیر-  و تسأل عن عقله-  فقال إن الأحمق لیصیب بحمقه-  أعظم مما یصیبه الفاجر بفجوره-  و إنما ترتفع العباد غدا فی درجاتهم-  و ینالون من الزلفى من ربهم على قدر عقولهم- .

الریحانی العقل ملک و الخصال رعیته-  فإذا ضعف عن القیام علیها-  وصل الخلل إلیها-  و سمع هذا الکلام أعرابی فقال هذا کلام یقطر عسله- . قال معن بن زائده-  ما رأیت قفا رجل إلا عرفت عقله-  قیل فإن رأیت وجهه-  قال ذا کتاب یقرأ- . بعض الفلاسفه-  عقل الغریزه مسلم إلى عقل التجربه- .

بعضهم-  کل شی‏ء إذا کثر رخص إلا العقل-  فإنه إذا کثر غلا- . قالوا فی قوله تعالى-  لِیُنْذِرَ مَنْ کانَ حَیًّا-  أی من کان عاقلا- . و من کلامهم-  العاقل بخشونه العیش مع العقلاء-  آنس منه بلین العیش مع السفهاء- . أعرابی-  لو صور العقل أظلمت معه الشمس-  و لو صور الحمق لأضاء معه اللیل- . قیل لحکیم متى عقلت قال حین ولدت-  فأنکروا ذلک فقال أما أنا فقد بکیت حین جعت-  و طلبت الثدی حین احتجت-  و سکت حین أعطیت-  یرید أن من عرف مقادیر حاجته فهو عاقل- . المأمون-  إذا أنکرت من عقلک شیئا فاقدحه بعاقل- .

بزرجمهر-  العاقل الحازم إذا أشکل علیه الرأی-  بمنزله من أضل لؤلؤه-  فجمع ما حول مسقطها من التراب-  ثم التمسها حتى وجدها-  و کذلک العاقل-  یجمع وجوه‏ الرأی فی الأمر المشکل-  ثم یضرب بعضها فی بعض-  حتى یستخلص الرأی الأصوب- . کان یقال-  هجین عاقل خیر من هجان جاهل- . کان بعضهم إذا استشیر قال لمشاوره-  أنظرنی حتى أصقل عقلی بنومه- . إذا نزلت المقادیر نزلت التدابیر-  من نظر فی المغاب ظفر بالمحاب-  من استدت عزائمه اشتدت دعائمه-  الرأی السدید أجدى من الأید الشدید- . بعضهم-

و ما ألف مطرور السنان مشدد
یعارض یوم الروع رأیا مسددا

أبو الطیب-

الرأی قبل شجاعه الشجعان
هو أول وهى المحل الثانی‏

فإذا هما اجتمعا لنفس حره
بلغت من العلیاء کل مکان‏

و لربما طعن الفتى أقرانه
بالرأی قبل تطاعن الأقران‏

لو لا العقول لکان أدنى ضیغم‏
أدنى إلى شرف من الإنسان‏

و لما تفاضلت النفوس و دبرت
أیدی الکماه عوالی المران‏

ذکر المأمون ولد علی ع-  فقال خصوا بتدبیر الآخره-  و حرموا تدبیر الدنیا- . کان یقال-  إذا کان الهوى مقهورا تحت ید العقل-  و العقل مسلط علیه-  صرفت مساوئ صاحبه إلى المحاسن-  فعدت بلادته حلما و حدته ذکاء-  و حذره بلاغه و عیه صمتا-  و جبنه حذرا و إسرافه جودا- .

و ذکر هذا الکلام عند بعضهم-  فقال هذه خصیصه الحظ-  نقلها مرتب هذا الکلام إلى العقل- . سمع محمد بن یزداد کاتب المأمون قول الشاعر-

إذا کنت ذا رأی فکن ذا عزیمه
فإن فساد الرأی أن تترددا

فأضاف إلیه

و إن کنت ذا عزم فأنفذه عاجلا
فإن فساد العزم أن یتفندا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۵)

قال علیه السّلام: ما استودع الله امرأ عقلا الا لیستنقذه به یوما ما.

و آن حضرت فرمود: «خداوند عقل را پیش کسى به ودیعت ننهاد مگر براى اینکه او را روزى به یارى آن برهاند.»

ابن ابى الحدید ضمن شرح این سخن روایات و نکته‏ هایى در فضیلت عقل آورده است که به ترجمه چند مورد از آن بسنده مى‏ شود.

از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نقل است که فرموده است: «عقل نورى در دل است که با آن میان حق و باطل فرق گذاشته مى ‏شود.» انس گوید: از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم درباره مردى که داراى عقل پسندیده و گناهان بسیار باشد پرسیده شد، فرمود: هیچ بشرى نیست مگر اینکه مرتکب خطاها و گناهانى مى‏ شود، هرگاه خوى کسى عقل و غریزه‏ اش یقین باشد، گناهانش او را زیانى نمى رساند. گفته شد: اى رسول خدا چگونه است فرمود: هرگاه خطایى کند چیزى نمى‏ گذرد که آن را با توبه و پشیمانى جبران مى‏ کند و بدین گونه گناهانش پاک مى‏ شود و فضیلتى براى او باقى مى‏ ماند که او را به بهشت مى‏ برد.

گفته شده است: عاقل نخست سیراب مى‏ شود و سپس سیراب مى ‏کند و نخست آگاه مى‏ شود و سپس آگاه مى‏ سازد.

عبد الله بن معتز گفته است: چهره ‏هاى بدى و نیکى در آینه عقل چه آشکار و ظاهر است.

اردشیر بابکان گوید: چهار چیز محتاج چهار چیز است، حسب نیازمند ادب است و شادى نیازمند امنیت و نزدیکى نیازمند دوستى و عقل نیازمند تجربه است.

اسکندر گوید: رأى پسندیده را از شخص کوچک، کوچک مشمار که ارزش مروارید به سبب خوارى غواص آن، زبون نمى‏ شود.

گروهى از اصحاب در حضور رسول خدا مردى را از لحاظ انجام دادن عبادت و نمازگزاردن و صفات خیر ستایش کردند و چون در آن مورد زیاده‏ روى کردند، پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: عقل او چگونه است گفتند: اى رسول خدا ما از کوشش او در عبادت و کارهاى خیر مى‏ گوییم و شما از عقل او مى‏ پرسید. فرمود: آرى، احمق با حماقت خود به زیان بزرگترى مى ‏رسد تا تبهکار به تبهکاری هایش، و همانا فرداى قیامت مردم به درجات مقرب به خداوند خود به میزان عقلهاى خود مى‏ رسند.

یکى از حکیمان گفته است: هر چیز چون فراوان شود ارزان مى‏شود، غیر از عقل که چون فزون شود گرانتر مى‏ شود.

در تفسیر این گفتار خداوند که فرموده است: «تا هر که را زنده است بیم دهد.»، گفته‏ اند یعنى کسى را که عاقل باشد.

دیگر از سخنان حکیمان این است، که خردمند با زندگى سخت همراه خردمندان خشنودتر از زندگى مرفه همراه سفلگان است.

عربى بیابان نشین گفته است: اگر صورت عقل کشیده و مجسم شود، خورشید در قبال آن تاریک مى‏شود و اگر چهره حماقت تصویر شود شب در قبال آن نورانى به نظر مى‏رسد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۶۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۴ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۶ صبحی صالح

۴۰۶-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ اتِّکَالًا عَلَى اللَّه‏

حکمت ۴۱۴ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۴ وَ قَالَ ع: مَا أَحْسَنَ تَوَاضُعَ الْأَغْنِیَاءِ لِلْفُقَرَاءِ طَلَباً لِمَا عِنْدَ اللَّهِ-  وَ أَحْسَنُ مِنْهُ تِیهُ الْفُقَرَاءِ عَلَى الْأَغْنِیَاءِ-  اتِّکَالًا عَلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ قد تقدم شرح مثل هذه الکلمه مرارا- .

و قال الشاعر

قنعت فأعتقت نفسی و لن
أملک ذا ثروه رقها

و نزهتها عن سؤال الرجال‏
و منه من لا یرى حقها

و إن القناعه کنز اللبیب
إذا ارتتقت فتقت رتقها

سیبعث رزق الشفاه الغراث‏
و خمص البطون الذی شقها

فما فارقت مهجه جسمها
لعمرک أو وفیت رزقها

مواعید ربک مصدوقه
إذا غیرها ففقدت صدقها

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۴)

و قال علیه السّلام: ما احسن تواضع الاغنیاء للفقراء طلبا لما عند الله، و احسن منه تیه الفقراء على الاغنیاء اتکالا على الله سبحانه.

و آن حضرت فرمود: «فروتنى توانگران در برابر بینوایان، براى جستجوى آنچه پیش خداوند است چه نیکوست، و نیکوتر از آن بزرگ منشى، بینوایان بر توانگران است براى توکل به خداوند سبحان.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۲۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۳ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۵ صبحی صالح

۴۰۵-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ وَ قَدْ سَمِعَهُ یُرَاجِعُ الْمُغِیرَهَ بْنَ شُعْبَهَ کَلَاماً دَعْهُ یَا عَمَّارُ فَإِنَّهُ لَمْ یَأْخُذْ مِنَ الدِّینِ إِلَّا مَا قَارَبَهُ مِنَ الدُّنْیَا وَ عَلَى عَمْدٍ لَبَسَ عَلَى نَفْسِهِ لِیَجْعَلَ الشُّبُهَاتِ عَاذِراً لِسَقَطَاتِهِ

حکمت ۴۱۳ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۳: وَ قَالَ ع لِعَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى-  وَ قَدْ سَمِعَهُ یُرَاجِعُ الْمُغِیرَهَ بْنَ شُعْبَهَ کَلَاماً-  دَعْهُ یَا عَمَّارُ-  فَإِنَّهُ لَنْ یَأْخُذَ مِنَ الدِّینِ إِلَّا مَا قَارَبَهُ مِنَ الدُّنْیَا-  وَ عَلَى عَمْدٍ لَبَّسَ عَلَى نَفْسِهِ-  لِیَجْعَلَ الشُّبُهَاتِ عَاذِراً لِسَقَطَاتِهِ

المغیره بن شعبه

أصحابنا غیر متفقین على السکوت على المغیره-  بل أکثر البغدادیین یفسقونه-  و یقولون فیه ما یقال فی الفاسق-  و لما جاء عروه بن مسعود الثقفی-  إلى رسول الله ص عام الحدیبیه-  نظر إلیه قائما على رأس رسول الله ص مقلدا سیفا-  فقیل من هذا قیل ابن أخیک المغیره-  قال و أنت هاهنا یا غدر-  و الله إنی إلى الآن ما غسلت سوءتک- . و کان إسلام المغیره من غیر اعتقاد صحیح-  و لا إنابه و نیه جمیله-  کان قد صحب قوما فی بعض الطرق فاستغفلهم و هم نیام-  فقتلهم و أخذ أموالهم و هرب-  خوفا أن یلحق فیقتل أو یؤخذ ما فاز به من أموالهم-  فقدم المدینه فأظهر الإسلام-  و کان رسول الله‏ ص لا یرد على أحد إسلامه-  أسلم عن عله أو عن إخلاص-  فامتنع بالإسلام و اعتصم و حمی جانبه- . ذکر حدیثه أبو الفرج علی بن الحسین الأصفهانی-  فی کتاب الأغانی-  قال کان المغیره یحدث حدیث إسلامه-  قال خرجت مع قوم من بنی مالک-  و نحن على دین الجاهلیه إلى المقوقس ملک مصر-  فدخلنا إلى الإسکندریه-  و أهدینا للملک هدایا کانت معنا-  فکنت أهون أصحابی علیه-  و قبض هدایا القوم و أمر لهم بجوائز-  و فضل بعضهم على بعض-  و قصر بی فأعطانی شیئا قلیلا لا ذکر له و خرجنا-  فأقبلت بنو مالک یشترون هدایا لأهلهم و هم مسرورون-  و لم یعرض أحد منهم علی مواساه-  فلما خرجوا حملوا معهم خمرا-  فکانوا یشربون منها فأشرب معهم-  و نفسی تأبى أن تدعنی معهم-  و قلت ینصرفون إلى الطائف بما أصابوا-  و ما حباهم به الملک-  و یخبرون قومی بتقصیره بی و ازدرائه إیای-  فأجمعت على قتلهم فقلت إنی أجد صداعا-  فوضعوا شرابهم و دعونی-  فقلت رأسی یصدع و لکن اجلسوا فأسقیکم-  فلم ینکروا من أمری شیئا-  فجلست أسقیهم و أشرب القدح بعد القدح-  فلما دبت الکأس فیهم اشتهوا الشراب-  فجعلت أصرف لهم و أترع الکأس-  فیشربون و لا یدرون-  فأهمدتهم الخمر حتى ناموا ما یعقلون-  فوثبت إلیهم فقتلتهم جمیعا-  و أخذت جمیع ما کان معهم- .

و قدمت المدینه فوجدت النبی ص بالمسجد-  و عنده أبو بکر و کان بی عارفا-  فلما رآنی قال ابن أخی عروه قلت نعم-  قد جئت أشهد أن لا إله إلا الله و أن محمدا رسول الله-  فقال رسول الله ص الحمد لله-  فقال أبو بکر من مصر أقبلت قلت نعم-  قال فما فعل المالکیون الذین کانوا معک-  قلت کان‏ بینی و بینهم بعض ما یکون بین العرب-  و نحن على دین الشرک فقتلتهم و أخذت أسلابهم-  و جئت بها إلى رسول الله ص لیخمسها-  و یرى فیها رأیه فإنها غنیمه من المشرکین-  فقال رسول الله أما إسلامک فقد قبلته-  و لا نأخذ من أموالهم شیئا و لا نخمسها-  لأن هذا غدر و الغدر لا خیر فیه-  فأخذنی ما قرب و ما بعد-  فقلت یا رسول الله إنما قتلتهم و أنا على دین قومی-  ثم أسلمت حین دخلت إلیک الساعه-  فقال ع الإسلام یجب ما قبله-  قال و کان قتل منهم ثلاثه عشر إنسانا-  و احتوى ما معهم-  فبلغ ذلک ثقیفا بالطائف فتداعوا للقتال-  ثم اصطلحوا-  على أن حمل عمی عروه بن مسعود ثلاث عشره دیه- .

قال فذلک معنى قول عروه یوم الحدیبیه-  یا غدر أنا إلى الأمس أغسل سوءتک-  فلا أستطیع أن أغسلها-  فلهذا قال أصحابنا البغدادیون-  من کان إسلامه على هذا الوجه-  و کانت خاتمته ما قد تواتر الخبر به-  من لعن علی ع على المنابر إلى أن مات على هذا الفعل-  و کان المتوسط من عمره الفسق و الفجور-  و إعطاء البطن و الفرج سؤالهما و ممالأه الفاسقین-  و صرف الوقت إلى غیر طاعه الله-  کیف نتولاه و أی عذر لنا فی الإمساک عنه-  و ألا نکشف للناس فسقه

إیراد کلام لأبی المعالی الجوینی فی أمر الصحابه و الرد علیه

و حضرت عند النقیب-  أبی جعفر یحیى بن محمد العلوی البصری-  فی سنه إحدى عشره و ستمائه ببغداد-  و عنده جماعه و أحدهم یقرأ فی الأغانی لأبی الفرج-  فمر ذکر المغیره بن شعبه و خاض القوم-  فذمه بعضهم و أثنى علیه بعضهم و أمسک عنه آخرون-  فقال‏ بعض فقهاء الشیعه-  ممن کان یشتغل بطرف من علم الکلام على رأی الأشعری-  الواجب الکف و الإمساک عن الصحابه-  و عما شجر بینهم-  فقد قال أبو المعالی الجوینی-  إن رسول الله ص نهى عن ذلک-  وقال إیاکم و ما شجر بین صحابتی وقال دعوا لی أصحابی فلو أنفق أحدکم مثل أحد ذهبا-  لما بلغ مد أحدهم و لا نصیفه و قال أصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم –  وقال خیرکم القرن الذی أنا فیه ثم الذی یلیه-  ثم الذی یلیه ثم الذی یلیه-  و قد ورد فی القرآن-  الثناء على الصحابه و على التابعین-  وقال رسول الله ص و ما یدریک لعل الله اطلع على أهل بدر فقال-  اعملوا ما شئتم فقد غفرت لکم-

و قد روی عن الحسن البصری-  أنه ذکر عنده الجمل و صفین فقال-  تلک دماء طهر الله منها أسیافنا-  فلا نلطخ بها ألسنتنا- . ثم إن تلک الأحوال قد غابت عنا-  و بعدت أخبارها على حقائقها-  فلا یلیق بنا أن نخوض فیها-  و لو کان واحد من هؤلاء قد أخطأ-  لوجب أن یحفظ رسول الله ص فیه-  و من المروءه أن یحفظ رسول الله ص فی عائشه زوجته-  و فی الزبیر ابن عمته و فی طلحه الذی وقاه بیده-  ثم ما الذی ألزمنا و أوجب علینا-  أن نلعن أحدا من المسلمین أو نبرأ منه-  و أی ثواب فی اللعنه و البراءه-  إن الله تعالى لا یقول یوم القیامه للمکلف-  لم لم تلعن بل قد یقول له لم لعنت-  و لو أن إنسانا عاش عمره کله-  لم یلعن إبلیس لم یکن عاصیا و لا آثما-  و إذا جعل الإنسان عوض اللعنه أستغفر الله کان خیرا له-  ثم کیف یجوز للعامه أن تدخل أنفسها فی أمور الخاصه-  و أولئک قوم کانوا أمراء هذه الأمه و قادتها-  و نحن الیوم فی طبقه سافله جدا عنهم-  فکیف یحسن بنا التعرض لذکرهم-  أ لیس یقبح من الرعیه-  أن تخوض فی دقائق أمور الملک و أحواله و شئونه-  التی تجری بینه و بین أهله و بنی عمه و نسائه و سراریه-  و قد کان‏ رسول الله ص صهرا لمعاویه-  و أخته أم حبیبه تحته-  فالأدب أن تحفظ أم حبیبه و هی أم المؤمنین فی أخیها- .

و کیف یجوز-  أن یلعن من جعل الله تعالى بینه و بین رسوله موده-  أ لیس المفسرون کلهم قالوا-  هذه الآیه أنزلت فی أبی سفیان و آله و هی قوله تعالى-  عَسَى اللَّهُ أَنْ یَجْعَلَ بَیْنَکُمْ-  وَ بَیْنَ الَّذِینَ عادَیْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّهً-  فکان ذلک مصاهره رسول الله ص-  أبا سفیان و تزویجه ابنته-  على أن جمیع ما تنقله الشیعه-  من الاختلاف بینهم و المشاجره لم یثبت-  و ما کان القوم إلا کبنی أم واحده-  و لم یتکدر باطن أحد منهم على صاحبه قط-  و لا وقع بینهم اختلاف و لا نزاع- .

فقال أبو جعفر رحمه الله-  قد کنت منذ أیام علقت بخطی کلاما-  وجدته لبعض الزیدیه فی هذا المعنى نقضا و ردا-  على أبی المعالی الجوینی-  فیما اختاره لنفسه من هذا الرأی-  و أنا أخرجه إلیکم-  لأستغنی بتأمله عن الحدیث على ما قاله هذا الفقیه-  فإنی أجد ألما یمنعنی من الإطاله فی الحدیث-  لا سیما إذا خرج مخرج الجدل و مقاومه الخصوم-  ثم أخرج من بین کتبه کراسا قرأناه فی ذلک المجلس-  و استحسنه الحاضرون-  و أنا أذکر هاهنا خلاصته- .

قال لو لا أن الله تعالى أوجب معاداه أعدائه-  کما أوجب موالاه أولیائه-  و ضیق على المسلمین ترکها إذا دل العقل علیها-  أو صح الخبر عنها بقوله سبحانه-  لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ-  یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ-  وَ لَوْ کانُوا آباءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ-  و بقوله تعالى وَ لَوْ کانُوا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ النَّبِیِّ وَ ما أُنْزِلَ إِلَیْهِ-  مَا اتَّخَذُوهُمْ أَوْلِیاءَ-  و بقوله سبحانه لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ-  و لإجماع المسلمین على أن الله تعالى فرض-  عداوه أعدائه و ولایه أولیائه-  و على أن البغض فی الله واجب و الحب فی الله واجب-  لما تعرضنا لمعاداه أحد من الناس فی الدین-  و لا البراءه منه-  و لکانت عداوتنا للقوم تکلفا-  و لو ظننا أن الله عز و جل یعذرنا إذا قلنا-  یا رب غاب أمرهم عنا-  فلم یکن لخوضنا فی أمر قد غاب عنا معنى-  لاعتمدنا على هذا العذر و والیناهم-  و لکنا نخاف أن یقول سبحانه لنا-  إن کان أمرهم قد غاب عن أبصارکم-  فلم یغب عن قلوبکم و أسماعکم-  قد أتتکم به الأخبار الصحیحه-  التی بمثلها ألزمتم أنفسکم الإقرار بالنبی ص-  و موالاه من صدقه و معاداه من عصاه و جحده-  و أمرتم بتدبر القرآن و ما جاء به الرسول-  فهلا حذرتم من أن تکونوا من أهل هذه الآیه غدا-  رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَ کُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِیلَا- .

فأما لفظه اللعن فقد أمر الله تعالى بها و أوجبها-  أ لا ترى إلى قوله-  أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ-  فهو إخبار معناه الأمر کقوله-  وَ الْمُطَلَّقاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَهَ قُرُوءٍ-  و قد لعن الله تعالى العاصین بقوله-  لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ عَلى‏ لِسانِ داوُدَ-  و قوله إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ-  وَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِیناً-  و قوله مَلْعُونِینَ أَیْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِیلًا-  و قال الله تعالى لإبلیس-  وَ إِنَّ عَلَیْکَ لَعْنَتِی إِلى‏ یَوْمِ الدِّینِ-  و قال إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْکافِرِینَ وَ أَعَدَّ لَهُمْ سَعِیراً- .

فأما قول من یقول أی ثواب فی اللعن-  و إن الله تعالى لا یقول للمکلف لم لم تلعن-  بل قد یقول له لم لعنت-  و أنه لو جعل مکان لعن الله فلانا اللهم اغفر لی لکان خیرا له-  و لو أن إنسانا عاش عمره کله-  لم یلعن إبلیس لم یؤاخذ بذلک-  فکلام جاهل لا یدری ما یقول-  اللعن طاعه و یستحق علیها الثواب-  إذا فعلت على وجه ها-  و هو أن یلعن مستحق اللعن لله و فی الله-  لا فی العصبیه و الهوى-  أ لا ترى أن الشرع قد ورد بها فی نفی الولد-  و نطق بها القرآن-  و هو أن یقول الزوج فی الخامسه-  أَنَّ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَیْهِ إِنْ کانَ مِنَ الْکاذِبِینَ-  فلو لم یکن الله تعالى یرید-  أن یتلفظ عباده بهذه اللفظه و أنه قد تعبدهم بها-  لما جعلها من معالم الشرع-  و لما کررها فی کثیر من کتابه العزیز-  و لما قال فی حق القاتل وَ غَضِبَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ لَعَنَهُ-  و لیس المراد من قوله وَ لَعَنَهُ إلا الأمر لنا بأن نلعنه-  و لو لم یکن المراد بها ذلک لکان لنا أن نلعنه-  لأن الله تعالى قد لعنه-  أ فیلعن الله تعالى إنسانا و لا یکون لنا أن نلعنه-  هذا ما لا یسوغ فی العقل-  کما لا یجوز أن یمدح الله إنسانا إلا و لنا أن نمدحه-  و لا یذمه إلا و لنا أن نذمه-  و قال تعالى-  هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکَ مَثُوبَهً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ-  و قال رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَیْنِ مِنَ الْعَذابِ وَ الْعَنْهُمْ لَعْناً کَبِیراً-  و قال عز و جل وَ قالَتِ الْیَهُودُ یَدُ اللَّهِ مَغْلُولَهٌ-  غُلَّتْ أَیْدِیهِمْ وَ لُعِنُوا بِما قالُوا-  و کیف یقول القائل-  إن الله تعالى لا یقول للمکلف لم لم تلعن-  أ لا یعلم هذا القائل أن الله تعالى أمر بولایه أولیائه-  و أمر بعداوه أعدائه-  فکما یسأل عن التولی یسأل عن التبری-  أ لا ترى أن الیهودی إذا أسلم یطالب بأن یقال له-  تلفظ بکلمه الشهادتین-  ثم قل برئت‏من کل دین یخالف دین الإسلام-  فلا بد من البراءه لأن بها یتم العمل-  أ لم یسمع هذا القائل قول الشاعر-

تود عدوی ثم تزعم أننی
صدیقک إن الرأی عنک لعازب‏

فموده العدو خروج عن ولایه الولی-  و إذا بطلت الموده لم یبق إلا البراءه-  لأنه لا یجوز أن یکون الإنسان فی درجه متوسطه-  مع أعداء الله تعالى و عصاته بألا یودهم و لا یبرأ منهم-  بإجماع المسلمین على نفی هذه الواسطه- . و أما قوله-  لو جعل عوض اللعنه أستغفر الله لکان خیرا له-  فإنه لو استغفر من غیر أن یلعن أو یعتقد وجوب اللعن-  لما نفعه استغفاره و لا قبل منه-  لأنه یکون عاصیا لله تعالى مخالفا أمره-  فی إمساکه عمن أوجب الله تعالى علیه البراءه منه-  و إظهار البراءه-  و المصر على بعض المعاصی لا تقبل توبته-  و استغفاره عن البعض الآخر-  و أما من یعیش عمره و لا یلعن إبلیس-  فإن کان لا یعتقد وجوب لعنه فهو کافر-  و إن کان یعتقد وجوب لعنه و لا یلعنه فهو مخطئ-  على أن الفرق بینه-  و بین ترک لعنه رءوس الضلال فی هذه الأمه-  کمعاویه و المغیره و أمثالهما-  أن أحدا من المسلمین لا یورث عنده الإمساک عن لعن إبلیس-  شبهه فی أمر إبلیس-  و الإمساک عن لعن هؤلاء و أضرابهم-  یثیر شبهه عند کثیر من المسلمین فی أمرهم-  و تجنب ما یورث الشبهه فی الدین واجب-  فلهذا لم یکن الإمساک عن لعن إبلیس-  نظیرا للإمساک عن أمر هؤلاء- .

قال ثم یقال للمخالفین أ رأیتم لو قال قائل-  قد غاب عنا أمر یزید بن معاویه و الحجاج بن یوسف-  فلیس ینبغی أن نخوض فی قصتهما-  و لا أن نلعنهما و نعادیهما و نبرأ منهما-  هل کان هذا إلا کقولکم-  قد غاب عنا أمر معاویه و المغیره بن‏ شعبه و أضرابهما-  فلیس لخوضنا فی قصتهم معنى- .

و بعد فکیف أدخلتم أیها العامه-  و الحشویه و أهل الحدیث أنفسکم-  فی أمر عثمان و خضتم فیه و قد غاب عنکم-  و برئتم من قتلته و لعنتموهم-  و کیف لم تحفظوا أبا بکر الصدیق فی محمد ابنه-  فإنکم لعنتموه و فسقتموه-  و لا حفظتم عائشه أم المؤمنین فی أخیها محمد المذکور-  و منعتمونا أن نخوض و ندخل أنفسنا-  فی أمر علی و الحسن و الحسین و معاویه الظالم له و لهما-  المتغلب على حقه و حقوقهما-  و کیف صار لعن ظالم عثمان من السنه عندکم-  و لعن ظالم علی و الحسن و الحسین تکلفا-  و کیف أدخلت العامه أنفسها فی أمر عائشه-  و برئت ممن نظر إلیها و من القائل لها یا حمیراء-  أو إنما هی حمیراء و لعنته بکشفه سترها-  و منعتنا نحن عن الحدیث فی أمر فاطمه-  و ما جرى لها بعد وفاه أبیها- . فإن قلتم إن بیت فاطمه إنما دخل-  و سترها إنما کشف-  حفظا لنظام الإسلام و کیلا ینتشر الأمر-  و یخرج قوم من المسلمین أعناقهم من ربقه الطاعه-  و لزوم الجماعه- .

قیل لکم و کذلک ستر عائشه إنما کشف-  و هودجها إنما هتک لأنها نشرت حبل الطاعه-  و شقت عصا المسلمین و أراقت دماء المسلمین-  من قبل وصول علی بن أبی طالب ع إلى البصره-  و جرى لها مع عثمان بن حنیف و حکیم بن جبله-  و من کان معهما من المسلمین الصالحین-  من القتل و سفک الدماء ما تنطق به کتب التواریخ و السیر-  فإذا جاز دخول بیت فاطمه لأمر لم یقع بعد-  جاز کشف ستر عائشه على ما قد وقع و تحقق-  فکیف صار هتک ستر عائشه من الکبائر-  التی یجب معها التخلید فی النار-و البراءه من فاعله و من أوکد عرى الإیمان-  و صار کشف بیت فاطمه و الدخول علیها منزلها-  و جمع حطب ببابها و تهددها بالتحریق-  من أوکد عرى الدین و أثبت دعائم الإسلام-  و مما أعز الله به المسلمین و أطفأ به نار الفتنه-  و الحرمتان واحده و الستران واحد-  و ما نحب أن نقول لکم أن حرمه فاطمه أعظم-  و مکانها أرفع و صیانتها لأجل رسول الله ص أولى-  فإنها بضعه منه و جزء من لحمه و دمه-  و لیست کالزوجه الأجنبیه التی لا نسب بینها و بین الزوج-  و إنما هی وصله مستعاره-  و عقد یجری مجرى إجاره المنفعه-  و کما یملک رق الأمه بالبیع و الشراء-  و لهذا قال الفرضیون أسباب التوارث ثلاثه-  سبب و نسب و ولاء-  فالنسب القرابه و السبب النکاح و الولاء ولاء العتق-  فجعلوا النکاح خارجا عن النسب-  و لو کانت الزوجه ذات نسب-  لجعلوا الأقسام الثلاثه قسمین- . و کیف تکون عائشه أو غیرها فی منزله فاطمه-  و قد أجمع المسلمون کلهم من یحبها و من لا یحبها منهم-  أنها سیده نساء العالمین- .

قال و کیف یلزمنا الیوم حفظ رسول الله ص فی زوجته-  و حفظ أم حبیبه فی أخیها-  و لم تلزم الصحابه أنفسها-  حفظ رسول الله ص فی أهل بیته-  و لا ألزمت الصحابه أنفسها-  حفظ رسول الله ص فی صهره و ابن عمه ابن عفان-  و قد قتلوهم و لعنوهم-  و لقد کان کثیر من الصحابه یلعن عثمان و هو خلیفه-  منهم عائشه کانت تقول-  اقتلوا نعثلا لعن الله نعثلا-  و منهم عبد الله بن مسعود-  و قد لعن معاویه علی بن أبی طالب-  و ابنیه حسنا و حسینا و هم أحیاء یرزقون بالعراق-  و هو یلعنهم بالشام على المنابر-  و یقنت علیهم فی الصلوات-  و قد لعن أبو بکر و عمر سعد بن عباده و هو حی-  و برءا منه و أخرجاه من المدینه إلى الشام-  و لعن عمرخالد بن الولید لما قتل مالک بن نویره-  و ما زال اللعن فاشیا فی المسلمین-  إذا عرفوا من الإنسان معصیه تقتضی اللعن و البراءه- .

قال و لو کان هذا أمرا معتبرا-  و هو أن یحفظ زید لأجل عمرو فلا یلعن-  لوجب أن تحفظ الصحابه فی أولادهم-  فلا یلعنوا لأجل آبائهم-  فکان یجب أن یحفظ سعد بن أبی وقاص-  فلا یلعن ابنه عمر بن سعد قاتل الحسین-  و أن یحفظ معاویه فلا یلعن یزید-  صاحب وقعه الحره و قاتل الحسین-  و مخیف المسجد الحرام بمکه-  و أن یحفظ عمر بن الخطاب فی عبید الله ابنه قاتل الهرمزان-  و المحارب علیا ع فی صفین- .

قال على أنه لو کان الإمساک عن عداوه من عادى الله-  من أصحاب رسول الله ص من حفظ رسول الله ص فی أصحابه-  و رعایه عهده و عقده لم نعادهم-  و لو ضربت رقابنا بالسیوف-  و لکن محبه رسول الله ص لأصحابه لیست کمحبه الجهال-  الذین یصنع أحدهم محبته لصاحبه موضع العصبیه-  و إنما أوجب الله رسول الله ص محبه أصحابه لطاعتهم لله-  فإذا عصوا الله و ترکوا ما أوجب محبتهم-  فلیس عند رسول الله ص محاباه-  فی ترک لزوم ما کان علیه من محبتهم-  و لا تغطرس فی العدول عن التمسک بموالاتهم-  فلقد کان ص یحب أن یعادی أعداء الله و لو کانوا عترته-  کما یحب أن یوالی أولیاء الله-  و لو کانوا أبعد الخلق نسبا منه-  و الشاهد على ذلک إجماع الأمه-  على أن الله تعالى قد أوجب عداوه من ارتد بعد الإسلام-  و عداوه من نافق و إن کان من أصحاب رسول الله ص-  و أن رسول الله ص هو الذی أمر بذلک و دعا إلیه-و ذلک أنه ص قد أوجب قطع السارق و ضرب القاذف-  و جلد البکر إذا زنى-  و إن کان من المهاجرین أو الأنصار-  أ لا ترىأنه قال لو سرقت فاطمه لقطعتها فهذه ابنته الجاریه مجرى نفسه-  لم یحابها فی دین الله و لا راقبها فی حدود الله-  و قد جلد أصحاب الإفک و منهم مسطح بن أثاثه-  و کان من أهل بدر- .

قال و بعد فلو کان محل أصحاب رسول الله ص-  محل من لا یعادی إذا عصى الله سبحانه و لا یذکر بالقبیح-  بل یجب أن یراقب لأجل اسم الصحبه-  و یغضى عن عیوبه و ذنوبه-  لکان کذلک صاحب موسى المسطور ثناؤه فی القرآن-  لما اتبع هواه فانسلخ مما أوتی من الآیات و غوى-  قال سبحانه-  وَ اتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخَ مِنْها-  فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطانُ فَکانَ مِنَ الْغاوِینَ-  و لکان ینبغی أن یکون محل عبده العجل من أصحاب موسى-  هذا المحل-  لأن هؤلاء کلهم قد صحبوا رسولا جلیلا-  من رسل الله سبحانه- .

قال و لو کانت الصحابه عند أنفسها بهذه المنزله-  لعلمت ذلک من حال أنفسها-  لأنهم أعرف بمحلهم من عوام أهل دهرنا-  و إذا قدرت أفعال بعضهم ببعض دلتک على أن القصه-  کانت على خلاف ما قد سبق إلى قلوب الناس الیوم-  هذا علی و عمار و أبو الهیثم بن التیهان-  و خزیمه بن ثابت و جمیع من کان مع علی ع-  من المهاجرین و الأنصار-  لم یروا أن یتغافلوا عن طلحه و الزبیر-  حتى فعلوا بهما و بمن معهما ما یفعل بالشراه فی عصرنا-  و هذا طلحه و الزبیر و عائشه و من کان معهم و فی جانبهم-  لم یروا أن یمسکوا عن علی-  حتى قصدوا له کما یقصد للمتغلبین فی زماننا-  و هذا معاویه و عمرو لم یریا علیا بالعین-  التی یرى بها العامی صدیقه أو جاره-  و لم یقصرا دون ضرب وجهه بالسیف-  و لعنه و لعن أولاده و کل من کان حیا من أهله-  و قتل أصحابه-  و قد لعنهما هو أیضا فی الصلوات المفروضات-  و لعن معهما أبا الأعور السلمی و أبا موسى الأشعری-  و کلاهما من الصحابه-  و هذا سعد بن أبی وقاص و محمد بن مسلمه-  و أسامه بن زید و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل-  و عبد الله بن عمر و حسان بن ثابت و أنس بن مالک-  لم یروا أن یقلدوا علیا فی حرب طلحه-  و لا طلحه فی حرب علی-  و طلحه و الزبیر بإجماع المسلمین أفضل-  من هؤلاء المعدودین-  لأنهم زعموا أنهم قد خافوا-  أن یکون علی قد غلط و زل فی حربهما-  و خافوا أن یکونا قد غلطا و زلا فی حرب علی-  و هذا عثمان قد نفى أبا ذر إلى الربذه-  کما یفعل بأهل الخنا و الریب-  و هذا عمار و ابن مسعود تلقیا عثمان-  بما تلقیاه به لما ظهر لهما بزعمهما منه-  ما وعظاه لأجله-  ثم فعل بهما عثمان ما تناهى إلیکم-  ثم فعل القوم بعثمان ما قد علمتم و علم الناس کلهم-  و هذا عمر یقول فی قصه الزبیر بن العوام-  لما استأذنه فی الغزو-  ها إنی ممسک بباب هذا الشعب-  أن یتفرق أصحاب محمد فی الناس فیضلوهم-  و زعم أنه و أبو بکر کانا یقولان-  إن علیا و العباس فی قصه المیراث-  زعماهما کاذبین ظالمین فاجرین-  و ما رأینا علیا و العباس اعتذرا و لا تنصلا-  و لا نقل أحد من أصحاب الحدیث ذلک-  و لا رأینا أصحاب رسول الله ص أنکروا علیهما-  ما حکاه عمر عنهما و نسبه إلیهما-  و لا أنکروا أیضا على عمر قوله فی أصحاب رسول الله ص-  إنهم یریدون إضلال الناس و یهمون به-  و لا أنکروا على عثمان دوس بطن عمار-  و لا کسر ضلع ابن مسعود-  و لا على عمار و ابن مسعود ما تلقیا به عثمان-  کإنکار العامه الیوم الخوض فی حدیث الصحابه-  و لا اعتقدت الصحابه فی أنفسها ما یعتقده العامه فیها-  اللهم إلا أن یزعموا أنهم أعرف بحق القوم منهم-  و هذا علی و فاطمه و العباس-  ما زالوا على کلمه واحده یکذبون الروایه-  نحن معاشر الأنبیاء لا نورث و یقولون إنها مختلفه- .

قالوا و کیف کان النبی ص-  یعرف هذا الحکم غیرنا و یکتمه عنا-  و نحن الورثه و نحن أولى الناس-  بأن یؤدى هذا الحکم إلیه-  و هذا عمر بن الخطاب یشهد لأهل الشورى-  أنهم النفر الذین توفی رسول الله ص و هو عنهم راض-  ثم یأمر بضرب أعناقهم إن أخروا فصل حال الإمامه-  هذا بعد أن ثلبهم-  و قال فی حقهم ما لو سمعته العامه الیوم من قائل-  لوضعت ثوبه فی عنقه سحبا إلى السلطان-  ثم شهدت علیه بالرفض و استحلت دمه-  فإن کان الطعن على بعض الصحابه رفضا-  فعمر بن الخطاب أرفض الناس و إمام الروافض کلهم-  ثم ما شاع و اشتهر من قول عمر کانت بیعه أبی بکر فلته وقى الله شرها-  فمن عاد إلى مثلها فاقتلوه-  و هذا طعن فی العقد و قدح فی البیعه الأصلیه- .

ثم ما نقل عنه من ذکر أبی بکر فی صلاته-  و قوله عن عبد الرحمن ابنه-  دویبه سوء و لهو خیر من أبیه-  ثم عمر القائل فی سعد بن عباده-  و هو رئیس الأنصار و سیدها-  اقتلوا سعدا قتل الله سعدا اقتلوه فإنه منافق-  و قد شتم أبا هریره و طعن فی روایته-  و شتم خالد بن الولید و طعن فی دینه-  و حکم بفسقه و بوجوب قتله-  و خون عمرو بن العاص و معاویه بن أبی سفیان-  و نسبهما إلى سرقه مال الفی‏ء و اقتطاعه-  و کان سریعا إلى المساءه-  کثیر الجبه و الشتم و السب لکل أحد-  و قل أن یکون فی الصحابه-  من سلم من معره لسانه أو یده-  و لذلک أبغضوه و ملوا أیامه مع کثره الفتوح فیها-  فهلا احترم عمر الصحابه کما تحترمهم العامه-  إما أن یکون عمر مخطئا-  و إما أن تکون العامه على الخطإ- .

فإن قالوا عمر ما شتم و لا ضرب و لا أساء-  إلا إلى عاص مستحق لذلک-  قیل لهم فکأنا نحن نقول-  إنا نرید أن نبرأ و نعادی-  من لا یستحق البراءه و المعاداه-  کلا ما قلنا هذا و لا یقول هذا مسلم و لا عاقل-  و إنما غرضنا الذی إلیه نجری بکلامنا هذا-  أن نوضح أن الصحابه قوم من الناس لهم ما للناس-  و علیهم ما علیهم من أساء منهم ذممناه-  و من أحسن منهم حمدناه-  و لیس لهم على غیرهم من المسلمین کبیر فضل-  إلا بمشاهده الرسول و معاصرته لا غیر-  بل ربما کانت ذنوبهم أفحش من ذنوب غیرهم-  لأنهم شاهدوا الأعلام و المعجزات-  فقربت اعتقاداتهم من الضروره-  و نحن لم نشاهد ذلک فکانت عقائدنا محض النظر و الفکر-  و بعرضیه الشبه و الشکوک-  فمعاصینا أخف لأنا أعذر- .

ثم نعود إلى ما کنا فیه فنقول-  و هذه عائشه أم المؤمنین-  خرجت بقمیص رسول الله ص فقالت للناس-  هذا قمیص رسول الله لم یبل-  و عثمان قد أبلى سنته-  ثم تقول اقتلوا نعثلا قتل الله نعثلا-  ثم لم ترض بذلک حتى قالت-  أشهد أن عثمان جیفه على الصراط غدا-  فمن الناس من یقول روت فی ذلک خبرا-  و من الناس من یقول هو موقوف علیها-  و بدون هذا لو قاله إنسان الیوم-  یکون عند العامه زندیقا-  ثم قد حصر عثمان حصرته أعیان الصحابه-  فما کان أحد ینکر ذلک-  و لا یعظمه و لا یسعى فی إزالته-  و إنما أنکروا على من أنکر على المحاصرین له-  و هو رجل کما علمتم من وجوه أصحاب رسول الله ص-  ثم من أشرافهم ثم هو أقرب إلیه من أبی بکر و عمر-  و هو مع ذلک إمام المسلمین و المختار منهم للخلافه-  و للإمام حق على رعیته عظیم-  فإن کان القوم قد أصابوا-  فإذن لیست الصحابه فی الموضع الذی وضعتها به العامه-  و إن کانوا ما أصابوا فهذا هو الذی نقول-  من أن الخطأ جائز على‏ آحاد الصحابه-  کما یجوز على آحادنا الیوم-  و لسنا نقدح فی الإجماع-  و لا ندعی إجماعا حقیقیا على قتل عثمان-  و إنما نقول إن کثیرا من المسلمین فعلوا ذلک-  و الخصم یسلم أن ذلک کان خطأ و معصیه-  فقد سلم أن الصحابی یجوز أن یخطئ و یعصی-  و هو المطلوب- .

و هذا المغیره بن شعبه و هو من الصحابه-  ادعى علیه الزنا و شهد علیه قوم بذلک-  فلم ینکر ذلک عمر و لا قال هذا محال و باطل-  لأن هذا صحابی من صحابه رسول الله ص لا یجوز علیه الزنا-  و هلا أنکر عمر على الشهود و قال لهم-  ویحکم هلا تغافلتم عنه لما رأیتموه یفعل ذلک-  فإن الله تعالى قد أوجب الإمساک-  عن مساوئ أصحاب رسول الله ص-  و أوجب الستر علیهم-  و هلا ترکتموه لرسول الله ص فی قوله دعوا لی أصحابی-  ما رأینا عمر إلا قد انتصب لسماع الدعوى-  و إقامه الشهاده و أقبل یقول للمغیره-  یا مغیره ذهب ربعک یا مغیره ذهب نصفک-  یا مغیره ذهب ثلاثه أرباعک-  حتى اضطرب الرابع فجلد الثلاثه-  و هلا قال المغیره لعمر-  کیف تسمع فی قول هؤلاء-  و لیسوا من الصحابه و أنا من الصحابه-  ورسول الله ص قد قال أصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم –  ما رأیناه قال ذلک بل استسلم لحکم الله تعالى-  و هاهنا من هو أمثل من المغیره و أفضل قدامه بن مظعون-  لما شرب الخمر فی أیام عمر فأقام علیه الحد-  و هو رجل من علیه الصحابه و من أهل بدر-  و المشهود لهم بالجنه-  فلم یرد عمر الشهاده و لا درأ عنه الحد لعله أنه بدری-  و لا قال قد نهى رسول الله ص عن ذکر مساوئ الصحابه-  و قد ضرب عمر أیضا ابنه حدا فمات-  و کان ممن عاصر رسول الله ص و لم تمنع معاصرته له من إقامه الحد علیه- . و هذا علی ع یقول ما حدثنی أحد بحدیث عن رسول الله ص‏ إلا استحلفته علیه أ لیس هذا اتهاما لهم بالکذب-  و ما استثنى أحدا من المسلمین إلا أبا بکر على ما ورد فی الخبر-  و قد صرح غیر مره بتکذیب أبی هریره وقال لا أحد أکذب من هذا الدوسی على رسول الله ص و قال أبو بکر فی مرضه الذی مات فیه وددت أنی لم أکشف بیت فاطمه-  و لو کان أغلق على حرب-  فندم و الندم لا یکون إلا عن ذنب- .

ثم ینبغی للعاقل-  أن یفکر فی تأخر علی ع-  عن بیعه أبی بکر سته أشهر-  إلى أن ماتت فاطمه فإن کان مصیبا-  فأبو بکر على الخطإ فی انتصابه فی الخلافه-  و إن کان أبو بکر مصیبا-  فعلی على الخطإ فی تأخره عن البیعه و حضور المسجد-  ثم قال أبو بکر فی مرض موته أیضا للصحابه-  فلما استخلفت علیکم خیرکم فی نفسی-  یعنی عمر فکلکم ورم لذلک أنفه-  یرید أن یکون الأمر له-  لما رأیتم الدنیا قد جاءت-  أما و الله لتتخذن ستائر الدیباج و نضائد الحریر-  أ لیس هذا طعنا فی الصحابه-  و تصریحا بأنه قد نسبهم إلى الحسد لعمر-  لما نص علیه بالعهد-  و لقد قال له طلحه لما ذکر عمر للأمر-  ما ذا تقول لربک إذا سألک عن عباده-  و قد ولیت علیهم فظا غلیظا-  فقال أبو بکر-  أجلسونی أجلسونی بالله تخوفنی-  إذا سألنی قلت ولیت علیهم خیر أهلک-  ثم شتمه بکلام کثیر منقول-  فهل قول طلحه إلا طعن فی عمر-  و هل قول أبی بکر إلا طعن فی طلحه- . ثم الذی کان بین أبی بن کعب و عبد الله بن مسعود-  من السباب حتى نفى کل واحد منهما الآخر عن أبیه-  و کلمه أبی بن کعب مشهوره منقوله-  ما زالت هذه الأمه مکبوبه على وجهها منذ فقدوا نبیهم-  و قوله ألا هلک أهل العقیده-  و الله ما آسى علیهم إنما آسى على من یضلون من الناس- .

ثم قول عبد الرحمن بن عوف-  ما کنت أرى أن أعیش-  حتى یقول لی عثمان یا منافق و قوله-  لو استقبلت من أمری-  ما استدبرت ما ولیت عثمان شسع نعلی و قوله-  اللهم إن عثمان قد أبى أن یقیم کتابک فافعل به و افعل- . و قال عثمان لعلی ع فی کلام دار بینهما-  أبو بکر و عمر خیر منک-  فقال علی کذبت أنا خیر منک و منهما-  عبدت الله قبلهما و عبدته بعدهما- . و روى سفیان بن عینیه عن عمرو بن دینار-  قال کنت عند عروه بن الزبیر-  فتذاکرناکم أقام النبی بمکه بعد الوحی-  فقال عروه أقام عشرا-  فقلت کان ابن عباس یقول ثلاث عشره-  فقال کذب ابن عباس-  و قال ابن عباس المتعه حلال-  فقال له جبیر بن مطعم کان عمر ینهى عنها-  فقال یا عدی نفسه من هاهنا ضللتم-  أحدثکم عن رسول الله ص و تحدثنی عن عمر- .

وجاء فی الخبر عن علی ع لو لا ما فعل عمر بن الخطاب فی المتعه ما زنى إلا شقی و قیل ما زنى إلا شفا أی قلیلا-  فأما سبب بعضهم بعضا-  و قدح بعضهم فی بعض فی المسائل الفقهیه-  فأکثر من أن یحصى-  مثل قول ابن عباس-  و هو یرد على زید مذهبه القول فی الفرائض-  إن شاء أو قال من شاء باهلته-  إن الذی أحصى رمل عالج عددا-  أعدل من أن یجعل فی مال نصفا و نصفا و ثلثا-  هذان النصفان قد ذهبا بالمال-  فأین موضع الثلث- .

و مثل قول أبی بن کعب فی القرآن-  لقد قرأت القرآن و زید هذا غلام ذو ذؤابتین-  یلعب بین صبیان الیهود فی المکتب- . وقال علی ع فی أمهات الأولاد و هو على المنبر-  کان رأیی و رأی عمر ألا یبعن-  و أنا أرى الآن بیعهن-  فقام إلیه عبیده السلمانی-  فقال رأیک فی الجماعه أحب إلینا من رأیک فی الفرقه- .

و کان أبو بکر یرى التسویه فی قسم الغنائم-  و خالفه عمر و أنکر فعله- . و أنکرت عائشه على أبی سلمه بن عبد الرحمن خلافه-  على ابن عباس فی عده المتوفى عنها زوجها و هی حامل-  و قالت فروج یصقع مع الدیکه- . و أنکرت الصحابه على ابن عباس قوله فی الصرف-  و سفهوا رأیه حتى قیل إنه تاب من ذلک عند موته- . و اختلفوا فی حد شارب الخمر-  حتى خطأ بعضهم بعضا- .

وروى بعض الصحابه عن النبی ص أنه قال الشؤم فی ثلاثه المرأه و الدار و الفرس-  فأنکرت عائشه ذلک و کذبت الراوی-  و قالت إنه إنما قال ع ذلک حکایه عن غیره- . وروى بعض الصحابه عنه ع أنه قال التاجر فاجر-  فأنکرت عائشه ذلک و کذبت الراوی-  و قالت إنما قاله ع فی تاجر دلس- . و أنکر قوم من الأنصار روایه أبی بکر الأئمه من قریش –  و نسبوه إلى افتعال هذه الکلمه- .

و کان أبو بکر یقضی بالقضاء-  فینقضه علیه أصاغر الصحابه کبلال و صهیب و نحوهما-  قد روی ذلک فی عده قضایا- . و قیل لابن عباس-  إن عبد الله بن الزبیر یزعم أن موسى صاحب الخضر-  لیس موسى بنی إسرائیل-  فقال کذب عدو الله أخبرنی أبی بن کعب-  قال خطبنا رسول الله ص و ذکر کذا-  بکلام یدل على أن موسى صاحب الخضر هو موسى بنی إسرائیل- . و باع معاویه أوانی ذهب و فضه بأکثر من وزنها-  فقال له أبو الدرداء-  سمعت رسول الله ص ینهى عن ذلک-  فقال معاویه أما أنا فلا أرى به بأسا-  فقال أبو الدرداء من عذیری من معاویه-  أخبره عن الرسول ص و هو یخبرنی عن رأیه-  و الله لا أساکنک بأرض أبدا- .

و طعن ابن عباس فی أبی هریره-عن رسول الله ص إذا استیقظ أحدکم من نومه-  فلا یدخلن یده فی الإناء حتى یتوضأ-  و قال فما نصنع بالمهراس- . وقال علی ع لعمر-  و قد أفتاه الصحابه فی مسأله و أجمعوا علیها-  إن کانوا راقبوک فقد غشوک-  و إن کان هذا جهد رأیهم فقد أخطئوا- . و قال ابن عباس-  أ لا یتقی الله زید بن ثابت-  یجعل ابن الابن ابنا-  و لا یجعل أب الأب أبا- . و قالت عائشه أخبروا زید بن أرقم-  أنه قد أحبط جهاده مع رسول الله ص- .

و أنکرت الصحابه على أبی موسى قوله-  إن النوم لا ینقض الوضوء-  و نسبته إلى الغفله و قله التحصیل-  و کذلک أنکرت على أبی طلحه الأنصاری قوله-  إن أکل البرد لا یفطر الصائم-  و هزئت به و نسبته إلى الجهل- . و سمع عمر عبد الله بن مسعود و أبی بن کعب-  یختلفان فی صلاه الرجل فی الثوب الواحد-  فصعد المنبر-  و قال إذا اختلف اثنان من أصحاب رسول الله ص-  فعن أی فتیاکم یصدر المسلمون-  لا أسمع رجلین یختلفان بعد مقامی هذا إلا فعلت و صنعت- .

وقال جریر بن کلیب رأیت عمر ینهى عن المتعه-  و علی ع یأمر بها-  فقلت إن بینکما لشرا-  فقال علی ع لیس بیننا إلا الخیر-  و لکن خیرنا أتبعنا لهذا الدین- . قال هذا المتکلم-  و کیف یصح أن یقول رسول الله ص-  أصحابی کالنجوم بأیهم اقتدیتم اهتدیتم-  لا شبهه أن هذا یوجب أن یکون أهل الشام فی صفین على هدى-  و أن یکون أهل العراق أیضا على هدى-  و أن یکون قاتل عمار بن یاسر مهتدیا-  و قد صح الخبر الصحیح أنه قال له تقتلک الفئه الباغیه –  و قال فی القرآن فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِی‏ءَ إِلى‏ أَمْرِ اللَّهِ-  فدل على أنها ما دامت موصوفه بالمقام على البغی مفارقه لأمر الله-  و من یفارق أمر الله لا یکون مهتدیا- .

و کان یجب أن یکون بسر بن أبی أرطاه-  الذی ذبح ولدی عبید الله بن عباس الصغیرین مهتدیا-  لأن بسرا من الصحابه أیضا-  و کان یجب أن یکون عمرو بن العاص و معاویه-  اللذان کانا یلعنان علیا أدبار الصلاه و ولدیه مهتدیین-  و قد کان فی الصحابه من یزنی-  و من یشرب الخمر کأبی محجن الثقفی-  و من یرتد عن الإسلام کطلیحه بن خویلد-  فیجب أن یکون کل من اقتدى بهؤلاء فی أفعالهم مهدیا- .

قال و إنما هذا من موضوعات متعصبه الأمویه-  فإن لهم من ینصرهم بلسانه و بوضعه الأحادیث-  إذا عجز عن نصرهم بالسیف- . و کذا القول فی الحدیث الآخر-  و هو قوله القرن الذی أنا فیه-  و مما یدل على بطلانه-  أن القرن الذی جاء بعده بخمسین سنه شر قرون الدنیا-  و هو أحد القرون التی ذکرها فی النص-  و کان ذلک القرن هو القرن الذی قتل فیه الحسین-  و أوقع بالمدینه و حوصرت مکه-  و نقضت الکعبه-  و شربت خلفاؤه و القائمون مقامه-  و المنتصبون فی منصب النبوه الخمور-  و ارتکبوا الفجور-  کما جرى لیزید بن معاویه-  و لیزید بن عاتکه و للولید بن یزید-  و أریقت الدماء الحرام-  و قتل المسلمون و سبی الحریم-  و استعبد أبناء المهاجرین و الأنصار-  و نقش على أیدیهم کما ینقش على أیدی الروم-  و ذلک فی خلافه عبد الملک و إمره الحجاج-  و إذا تأملت کتب التواریخ-  وجدت الخمسین الثانیه شرا کلها لا خیر فیها-  و لا فی رؤسائها و أمرائها-  و الناس برؤسائهم و أمرائهم-  و القرن خمسون سنه فکیف یصح هذا الخبر- .

قال فأما ما ورد فی القرآن من قوله تعالى-  لَقَدْ رَضِیَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ-  و قوله مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ- . وقول النبی ص إن الله اطلع على أهل بدر-  إن کان الخبر صحیحا فکله مشروط بسلامه العاقبه-  و لا یجوز أن یخبر الحکیم مکلفا غیر معصوم-  بأنه لا عقاب علیه فلیفعل ما شاء- . قال هذا المتکلم-  و من أنصف و تأمل أحوال الصحابه وجدهم مثلنا-  یجوز علیهم ما یجوز علینا-  و لا فرق بیننا و بینهم إلا بالصحبه لا غیر-  فإن لها منزله و شرفا-و لکن لا إلى حد یمتنع على کل من رأى الرسول أو صحبه-  یوما أو شهرا أو أکثر من ذلک أن یخطئ و یزل-  و لو کان هذا صحیحا-  ما احتاجت عائشه إلى نزول براءتها من السماء-  بل کان رسول الله ص من أول یوم یعلم کذب أهل الإفک-  لأنها زوجته و صحبتها له آکد من صحبه غیرها-  و صفوان بن المعطل أیضا کان من الصحابه-  فکان ینبغی ألا یضیق صدر رسول الله ص-  و لا یحمل ذلک الهم و الغم الشدیدین اللذین حملهما-  و یقول صفوان من الصحابه-  و عائشه من الصحابه و المعصیه علیهما ممتنعه- .

و أمثال هذا کثیر و أکثر من الکثیر-  لمن أراد أن یستقرئ أحوال القوم-  و قد کان التابعون یسلکون بالصحابه هذا المسلک-  و یقولون فی العصاه منهم مثل هذا القول-  و إنما اتخذهم العامه أربابا بعد ذلک- . قال و من الذی یجترئ على القول-  بأن أصحاب محمد لا تجوز البراءه من أحد منهم-  و إن أساء و عصى بعد قول الله تعالى للذی شرفوا برؤیته-  لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَیَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ-  وَ لَتَکُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِینَ-  بعد قوله قُلْ إِنِّی أَخافُ إِنْ عَصَیْتُ رَبِّی عَذابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ-  و بعد قوله فَاحْکُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ-  وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوى‏ فَیُضِلَّکَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ-  إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدِیدٌ-  إلا من لا فهم له و لا نظر معه و لا تمییز عنده- .

قال و من أحب أن ینظر إلى اختلاف الصحابه-  و طعن بعضهم فی بعض و رد بعضهم على بعض-  و ما رد به التابعون علیهم و اعترضوا به أقوالهم-  و اختلاف التابعین أیضا فیما بینهم-  و قدح بعضهم فی بعض-  فلینظر فی کتاب النظام قال الجاحظ-  کان النظام‏ أشد الناس إنکارا على الرافضه لطعنهم على الصحابه-  حتى إذا ذکر الفتیا و تنقل الصحابه فیها-  و قضایاهم بالأمور المختلفه-  و قول من استعمل الرأی فی دین الله-  انتظم مطاعن الرافضه و غیرها و زاد علیها-  و قال فی الصحابه أضعاف قولها- .

قال و قال بعض رؤساء المعتزله-  غلط أبی حنیفه فی الأحکام عظیم-  لأنه أضل خلقا و غلط حماد أعظم من غلط أبی حنیفه-  لأن حمادا أصل أبی حنیفه الذی منه تفرع-  و غلط إبراهیم أغلظ و أعظم من غلط حماد-  لأنه أصل حماد و غلط علقمه-  و الأسود أعظم من غلط إبراهیم-  لأنهما أصله الذی علیه اعتمد-  و غلط ابن مسعود أعظم من غلط هؤلاء جمیعا-  لأنه أول من بدر إلى وضع الأدیان برأیه-  و هو الذی قال أقول فیها برأیی-  فإن یکن صوابا فمن الله و إن یکن خطأ فمنی- . قال و استأذن أصحاب الحدیث على ثمامه بخراسان-  حیث کان مع الرشید بن المهدی-  فسألوه کتابه الذی صنفه على أبی حنیفه فی اجتهاد الرأی-  فقال لست على أبی حنیفه کتبت ذلک الکتاب-  و إنما کتبته على علقمه و الأسود و عبد الله بن مسعود-  لأنهم الذین قالوا بالرأی قبل أبی حنیفه- . قال و کان بعض المعتزله أیضا-  إذا ذکر ابن عباس استصغره-  و قال صاحب الذؤابه یقول فی دین الله برأیه- .

و ذکر الجاحظ فی کتابه المعروف بکتاب التوحید-  أن أبا هریره لیس بثقه فی الروایه عن رسول الله ص-  قال و لم یکن علی ع یوثقه فی الروایه-  بل یتهمه و یقدح فیه و کذلک عمر و عائشه- .

و کان الجاحظ یفسق عمر بن عبد العزیز-  و یستهزئ به و یکفره-  و عمر بن العزیز و إن لم یکن من الصحابه-  فأکثر العامه یرى له من الفضل-  ما یراه لواحد من الصحابه- . و کیف یجوز أن نحکم حکما جزما-  أن کل واحد من الصحابه عدل-  و من جمله الصحابه الحکم بن أبی العاص-  و کفاک به عدوا مبغضا لرسول الله ص-  و من الصحابه الولید بن عقبه الفاسق بنص الکتاب-  و منهم حبیب بن مسلمه-  الذی فعل ما فعل بالمسلمین فی دوله معاویه-  و بشر بن أبی أرطاه عدو الله و عدو رسوله-  و فی الصحابه کثیر من المنافقین لا یعرفهم الناس-  و قال کثیر من المسلمین-  مات رسول الله ص-  و لم یعرفه الله سبحانه کل المنافقین بأعیانهم-  و إنما کان یعرف قوما منهم-  و لم یعلم بهم أحدا إلا حذیفه فیما زعموا-  فکیف یجوز أن نحکم حکما جزما-  أن کل واحد ممن صحب رسول الله-  أو رآه أو عاصره عدل مأمون-  لا یقع منه خطأ و لا معصیه-  و من الذی یمکنه أن یتحجر واسعا کهذا التحجر-  أو یحکم هذا الحکم-  قال و العجب من الحشویه و أصحاب الحدیث-  إذ یجادلون على معاصی الأنبیاء-  و یثبتون أنهم عصوا الله تعالى-  و ینکرون على من ینکر ذلک و یطعنون فیه-  و یقولون قدری معتزلی و ربما قالوا-  ملحد مخالف لنص الکتاب-  و قد رأینا منهم الواحد و المائه و الألف یجادل فی هذا الباب-  فتاره یقولون إن یوسف قعد من امرأه العزیز مقعد الرجل من المرأه-  و تاره یقولون إن داود قتل أوریا لینکح امرأته-  و تاره یقولون إن رسول الله کان کافرا ضالا قبل النبوه-  و ربما ذکروا زینب بنت جحش و قصه الفداء یوم بدر- .

فأما قدحهم فی آدم ع-  و إثباتهم معصیته و مناظرتهم من یذکر ذلک- فهو دأبهم و دیدنهم-  فإذا تکلم واحد فی عمرو بن العاص أو فی معاویه-  و أمثالهما و نسبهم إلى المعصیه و فعل القبیح-  احمرت وجوههم و طالت أعناقهم و تخازرت أعینهم-  و قالوا مبتدع رافضی-  یسب الصحابه و یشتم السلف-  فإن قالوا إنما اتبعنا فی ذکر معاصی الأنبیاء نصوص الکتاب-  قیل لهم فاتبعوا فی البراءه من جمیع العصاه نصوص الکتاب-  فإنه تعالى قال لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ-  یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ-  و قال فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى‏-  فَقاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّى تَفِی‏ءَ إِلى‏ أَمْرِ اللَّهِ-  و قال أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ- .

ثم یسألون عن بیعه علی ع-  هل هی صحیحه لازمه لکل الناس فلا بد من بلى-  فیقال لهم فإذا خرج على الإمام الحق خارج-  أ لیس یجب على المسلمین قتاله حتى یعود إلى الطاعه-  فهل یکون هذا القتال إلا البراءه التی نذکرها-  لأنه لا فرق بین الأمرین-  و إنما برئنا منهم لأنا لسنا فی زمانهم-  فیمکننا أن نقاتل بأیدینا-  فقصارى أمرنا الآن أن نبرأ منهم و نلعنهم-  و لیکون ذلک عوضا عن القتال الذی لا سبیل لنا إلیه- . قال هذا المتکلم-  على أن النظام و أصحابه ذهبوا إلى أنه لا حجه فی الإجماع-  و أنه یجوز أن تجتمع الأمه على الخطإ و المعصیه-  و على الفسق بل على الرده-  و له کتاب موضوع فی الإجماع یطعن فیه فی أدله الفقهاء-  و یقول إنها ألفاظ غیر صریحه فی کون الإجماع حجه-  نحو قوله جَعَلْناکُمْ أُمَّهً وَسَطاً-  و قوله کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ-  و قوله وَ یَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ- .

و أما الخبر الذی صورته-لا تجتمع أمتی على الخطإ فخبر واحد-  و أمثل دلیل للفقهاء قولهم-  إن الهمم المختلفه و الآراء المتباینه-  إذا کان أربابها کثیره عظیمه-  فإنه یستحیل اجتماعهم على الخطإ-  و هذا باطل بالیهود و النصارى و غیرهم من فرق الضلال- . هذه خلاصه ما کان النقیب أبو جعفر-  علقه بخطه من الجزء الذی أقرأناه- .

و نحن نقول أما إجماع المسلمین فحجه-  و لسنا نرتضی ما ذکره عنا-  من أنه أمثل دلیل لنا أن الهمم المختلفه و الآراء المتباینه-  یستحیل أن تتفق على غیر الصواب-  و من نظر فی کتبنا الأصولیه-  علم وثاقه أدلتنا على صحه الإجماع-  و کونه صوابا و حجه تحریم مخالفته-  و قد تکلمت فی اعتبار الذریعه للمرتضى-  على ما طعن به المرتضى فی أدله الإجماع- . و أما ذکره من الهجوم على دار فاطمه-  و جمع الحطب لتحریقها فهو خبر واحد غیر موثوق به-  و لا معول علیه فی حق الصحابه-  بل و لا فی حق أحد من المسلمین ممن ظهرت عدالته- . و أما عائشه و الزبیر و طلحه فمذهبنا أنهم أخطئوا-  ثم تابوا و أنهم من أهل الجنه-  و أن علیا ع شهد لهم بالجنه بعد حرب الجمل- .

و أما طعن الصحابه بعضهم فی بعض-  فإن الخلاف الذی کان بینهم فی مسائل الاجتهاد لا یوجب إثما-  لأن کل مجتهد مصیب-  و هذا أمر مذکور فی کتب أصول الفقه-  و ما کان من الخلاف خارجا عن ذلک-  فالکثیر من الأخبار الوارده فیه غیر موثوق بها-  و ما جاء من جهه صحیحه نظر فیه-  و رجح جانب أحد الصحابیین على قدر منزلته فی الإسلام-  کما یروى عن عمر و أبی هریره- .

فأما علی ع فإنه عندنا بمنزله الرسول ص-  فی تصویب قوله و الاحتجاج بفعله و وجوب طاعته-  و متى صح عنه أنه قد برئ من أحد من الناس-  برئنا منه کائنا من کان-  و لکن الشأن فی تصحیح ما یروى عنه ع-  فقد أکثر الکذب علیه و ولدت العصبیه أحادیث لا أصل لها- .

فأما براءته ع من المغیره و عمرو بن العاص و معاویه-  فهو عندنا معلوم جار مجرى الأخبار المتواتره-  فلذلک لا یتولاهم أصحابنا و لا یثنون علیهم-  و هم عند المعتزله فی مقام غیر محمود-  و حاش لله أن یکون ع ذکر من سلف-  من شیوخ المهاجرین إلا بالجمیل و الذکر الحسن-  بموجب ما تقتضیه رئاسته فی الدین-  و إخلاصه فی طاعه رب العالمین-  و من أحب تتبع ما روی عنه مما یوهم فی الظاهر خلاف ذلک-  فلیراجع هذا الکتاب أعنی شرح نهج البلاغه-  فأنا لم نترک موضعا یوهم خلاف مذهبنا إلا و أوضحناه-  و فسرناه على وجه یوافق الحق و بالله التوفیق

عمار بن یاسر و طرف من أخباره

فأما عمار بن یاسر رحمه الله-  فنحن نذکر نسبه و طرفا من حاله-  مما ذکره ابن عبد البر فی کتاب الإستیعاب-  قال أبو عمر بن عبد البر رحمه الله-  هو عمار بن یاسر بن عامر بن مالک-  بن کنانه بن قیس بن حصین بن لوذ بن ثعلبه-  بن عوف بن حارثه بن عامر بن نام بن عنس بالنون-  بن مالک بن أدد العنسی المذحجی یکنى أبا الیقظان-  حلیف لبنی مخزوم کذا قال ابن شهاب و غیره- .

و قال موسى بن عقبه-  و ممن شهد بدرا عمار بن یاسر حلیف لبنی مخزوم بن یقظه- . و قال الواقدی و طائفه من أهل العلم-  إن یاسرا والد عمار بن یاسر عربی قحطانی-  من عنس من مذحج-  إلا أن ابنه عمارا مولى لبنی مخزوم-  لأن أباه یاسرا تزوج أمه لبعض بنی مخزوم فأولدها عمارا-  و ذلک أن یاسر قدم مکه مع أخوین له-  یقال لهما الحارث و مالک فی طلب أخ لهم رابع-  فرجع الحارث و مالک إلى الیمن-  و أقام یاسر بمکه-  فحالف أبا حذیفه بن المغیره-  بن عبد الله بن عمر بن مخزوم-  فزوجه أبو حذیفه أمه له یقال لها سمیه بنت خیاط-  فولدت له عمارا فأعتقه أبو حذیفه-  فصار ولاؤه لبنی مخزوم-  و للحلف و الولاء الذی بین بنی مخزوم-  و عمار بن یاسر کان اجتماع بنی مخزوم إلى عثمان-  حین نال من عمار غلمان عثمان ما نالوا من الضرب-  حتى انفتق له فتق فی بطنه و کسروا ضلعا من أضلاعه-  فاجتمعت بنو مخزوم-  و قالوا و الله لئن مات لا قتلنا به أحدا غیر عثمان- .

قال أبو عمر-  و أسلم عمار و عبد الله أخوه و یاسر أبوهما و سمیه أمهما-  و کان إسلامهم قدیما فی أول الإسلام-  فعذبوا فی الله عذابا عظیما-  وکان رسول الله ص یمر بهم و هم یعذبون فیقول صبرا یا آل یاسر فإن موعدکم الجنه-  و یقول لهم أیضا صبرا یا آل یاسر اللهم اغفر لآل یاسر و قد فعلت- .

قال أبو عمر-  و لم یزل عمار مع أبی حذیفه بن المغیره-  حتى مات و جاء الله بالإسلام- . فأما سمیه فقتلها أبو جهل-  طعنها بحربه فی قبلها فماتت-  و کانت من الخیرات‏ الفاضلات-  و هی أول شهیده فی الإسلام-  و قد کانت قریش أخذت یاسرا و سمیه و ابنیهما-  و بلالا و خبابا و صهیبا فألبسوهم أدراع الحدید-  و صهروهم فی الشمس حتى بلغ الجهد منهم کل مبلغ-  فأعطوهم ما سألوا من الکفر و سب النبی ص-  ثم جاء إلى کل واحد منهم قومه-  بأنطاع الأدم فیها الماء فألقوهم فیها-  ثم حملوا بجوانبها-  فلما کان العشی جاء أبو جهل-  فجعل یشتم سمیه و یرفث-  ثم وجأها بحربه فی قبلها فقتلها-  فهی أول من استشهد فی الإسلام-  فقال عمار للنبی ص-  یا رسول الله بلغ العذاب من أمی کل مبلغ-  فقال صبرا یا أبا الیقظان-  اللهم لا تعذب أحدا من آل یاسر بالنار-  قال أبو عمر و فیهم أنزل-  إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ- .

قال و هاجر عمار إلى أرض الحبشه و صلى القبلتین-  و شهد بدرا و المشاهد کلها و أبلى بلاء حسنا-  ثم شهد الیمامه فأبلى فیها أیضا-  و یومئذ قطعت أذنه- . قال و ذکر الواقدی عن عبد الله بن نافع-  عن أبیه عن عبد الله بن عمر-  قال رأیت عمار بن یاسر یوم الیمامه على صخره-  و قد أشرف یصیح-  یا معشر المسلمین أ من الجنه تفرون-  أنا عمار بن یاسر هلموا إلی-  و أنا أنظر إلى أذنه قد قطعت-  فهی تذبذب و هو یقاتل أشد القتال- . قال أبو عمر و کان عمار طویلا أشهل-  بعید ما بین المنکبین-  قال و قد قیل فی صفته-  کان آدم طوالا مضطربا أشهل العینین-  بعید ما بین المنکبین رجلا لا یغیر شیبه- .

قال و کان عمار یقول-  أنا ترب رسول الله ص-  لم یکن أحد أقرب إلیه سنا منی- . قال و قتل عمار و هو ابن ثلاث و تسعین سنه-  والخبر المرفوع مشهور فی حقه تقتلک الفئه الباغیهو هو من دلائل نبوه رسول الله ص-  لأنه إخبار عن غیب- . وقال رسول الله ص فی عمار ملئ إیمانا إلى مشاشه-  و یروى إلى أخمص قدمیه- . و فضائل عمار کثیره-  و قد تقدم القول فی ذکر عمار و أخباره-  و ما ورد فی حقه

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۳)

و قال علیه السّلام لعمّار بن یاسر رحمه الله تعالى و قد سمعه یراجع المغیره ابن شعبه کلاما: دعه یا عمّار، فانه لم یأخذ من الدین الا ما قاربه من الدنیا، و على عمد لبّس على نفسه، لیجعل الشبهات عاذرا لسقطاته.

«و آن حضرت چون بگو و مگوى عمار بن یاسر رحمه الله تعالى را با مغیره بن شعبه شنید، فرمود: اى عمار او را واگذار، که او چیزى از دین جز آنچه او را به دنیا نزدیک مى‏سازد، نگرفته است و به عمد خود را به شبهه‏ها درافکنده است تا شبهه‏ها را عذرخواه و بهانه لغزشهاى خود قرار دهد.»

مغیره بن شعبه

یاران معتزلى ما در مورد سکوت و خاموشى از بیان احوال مغیره متفق نیستند، بلکه بیشتر معتزله بغداد او را تفسیق مى‏ کنند و درباره او همان چیزى را مى‏ گویند که درباره فاسق بر زبان مى ‏آورند. هنگامى که به سال حدیبیه عروه بن مسعود ثقفى به حضور پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم رسید، مغیره را در حالى که شمشیر به دوش آویخته بود کنار پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم ایستاده دید، پرسید: این کیست گفتند: برادرزاده ‏ات مغیره است.

عروه به او نگریست و گفت: اى حیله گر تو این جایى به خدا سوگند من تاکنون نتوانسته ‏ام بدیهاى تو را بشویم. اسلام آوردن مغیره بدون اعتقاد صحیح و بدون نیت پسندیده و بازگشت به حق بوده است. او در یکى از راهها با گروهى همسفر بود آنان را در حالى که خواب بودند غافلگیر ساخت و کشت و اموالشان را برداشت و از بیم آنکه به او نرسند و او را بکشند یا اموالى را که از آنان به چنگ آورده بود بگیرند، گریخت و به مدینه آمد و به ظاهر مسلمان شد. پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم اسلام هیچ کس را بر او رد نمى ‏فرمود، چه با اخلاص مسلمان مى‏ شد و چه به سببى دیگر، بدین گونه مغیره خود را در پناه و حمایت اسلام قرار داد و در امان قرار گرفت.

داستان مسلمان شدن مغیره را ابو الفرج على بن حسین اصفهانى در کتاب الاغانى چنین آورده است: مغیره خود داستان اسلام خویش را چنین نقل مى‏ کرد که همراه گروهى از بنى مالک که همگان بر آیین جاهلى بودیم، براى رفتن پیش مقوقس پادشاه مصر بیرون آمدیم، و وارد اسکندریه شدیم و هدایایى را که همراهمان بود به پادشاه تقدیم کردیم.

من در نظرش از همه یارانم زبونتر آمدم، او هدیه‏ ها را پذیرفت و براى آنان جوایزى تعیین کرد و برخى را فزونتر از برخى دیگر داد و در مورد من چنان کوتاهى کرد که فقط چیز اندکى که در خور گفتن نیست به من داد. چون از بارگاهش بیرون آمدیم، بنى مالک در حالى که شاد بودند به خریدن هدایایى براى زن و فرزند خود پرداختند و هیچ یک از ایشان در آن مورد با من مواسات نکرد. چون از مصر بیرون آمدند، شراب با خود برداشتند و میگسارى مى‏ کردند، من هم با آنان باده‏نوشى مى‏ کردم ولى نفس من مرا با آنان رها نمى‏ کرد و با خود گفتم اینان با این همه اموال و عطایا ملک به طایف برمى‏ گردند و کوتاهى کردن و زبون شمردن پادشاه را درباره من به قوم من خبر مى‏ دهند و تصمیم به کشتن ایشان گرفتم و گفتم سردردى را در خود احساس مى‏ کنم.

آنان بساط باده‏نوشى گستردند و مرا هم به شراب فرا خواندند، گفتم: درد سر دارم، بنشینید من ساقى شما خواهم بود. آنان به چیزى از رفتار من بدگمان نشدند و نشستم و پیاپى به آنان قدح مى‏ دادم، و چون باده در آنان اثر کرد بیشتر اشتها پیدا کردند و من همچنان پیاپى جام پر به آنان مى‏ دادم و مى‏ نوشیدند و نمى‏ فهمیدند. شراب سخت در آنان اثر گذاشت و ایشان را گیج کرد و بدون آنکه چیزى بفهمند خوابیدند، من برجستم و همگان را کشتم و همه چیزهایى که با آنان بود برگرفتم.

به مدینه آمدم و پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم را در مسجد یافتم، ابو بکر که با من آشنا بود، حضور داشت، همین که مرا دید گفت: برادرزاده عروه‏ اى گفتم: آرى و آمده‏ ام گواهى دهم که خدایى جز خداوند یکتا وجود ندارد و محمد فرستاده خداوند است. رسول خدا فرمود: سپاس خدا را. ابو بکر گفت: گویا از مصر مى ‏آیى گفتم: آرى. گفت: افراد بنى مالک که با تو بودند چه کردند گفتم: میان من و ایشان که همگى بر آیین شرک بودیم، یکى از مسائلى که میان اعراب اتفاق مى ‏افتد پیش آمد و من آنان را کشتم و جامه و سلاح و کالاهاى ایشان را گرفتم و اینک به حضور پیامبر آمده ‏ام تا خمس آن را بگیرد و رأى خویش را در آن مورد عمل کند که به هر حال اینها غنیمت مشرکان است.

پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: اسلامت را پذیرفتم، ولى از اموال آنان نه خمس و نه چیز دیگرى برنمى‏ داریم، که این کار تو حیله ‏گرى است و در غدر و مکر خیرى نیست. اندوه دور و نزدیک بر من فرود آمد، گفتم: اى رسول خدا من آنان را در حالى که بر آیین قوم خود بودم کشتم و اینک که پیش تو آمده ‏ام، مسلمان شدم.

فرمود: اسلام آنچه را پیش از آن بوده است، فرو مى‏ پوشاند. گوید: مغیره سیزده مرد از بنى مالک را کشته و اموالشان را متصرف شده بود، چون این خبر به طائف و قبیله ثقیف رسید، یکدیگر را به جنگ فرا خواندند و سپس بر این صلح کردند که عمویم عروه بن مسعود پرداخت سیزده خونبها را بر عهده بگیرد.

ابو الفرج مى ‏گوید: همین موضوع معنى سخن عروه به هنگام صلح حدیبیه است که به مغیره گفت: «اى حیله‏ گر تا دیروز زشتى و بدى تو را مى‏ شستم و هنوز هم نمى‏ توانم آن را بشویم.» ابن ابى الحدید مى‏ گوید: به همین سبب یاران معتزلى بغدادى ما گفته‏ اند، کسى که اسلام او بدین گونه بوده است و سرانجام کار او همچنان است که طبق اخبار متواتر على علیه السّلام را بر منبرها لعن مى ‏کرده است و بر همان حال هم مرده است و عمده عمر او چیزى جز تبهکاریها و نابکاریها و برآوردن خواسته‏ هاى شکم و زیر آن و یارى دادن تبهکاران و صرف وقت در نافرمانى خدا نبوده است، چگونه دوست بداریم و چه عذرى داریم که از بدگویى او خوددارى کنیم و براى مردم تبهکارى او را آشکار نسازیم.

سخنى از ابو المعالى جوینى درباره صحابه و پاسخ به آن

در سال ششصد و یازده در بغداد به حضور نقیب ابو جعفر یحیى بن محمد علوى بصرى رفتم، گروهى هم پیش او بودند، یکى از ایشان اغانى ابو الفرج را مى‏ خواند، سخن از مغیره بن شعبه به میان آمد و حاضران درباره او به گفتگو پرداختند. گروهى او را نکوهش و برخى او را ستایش کردند و گروهى هم از سخن گفتن درباره او خوددارى کردند. یکى از فقیهان شیعه که به آموختن اندکى از علم کلام به عقیده اشعریها سرگرم بود، گفت: واجب آن است که از گفتگو درباره صحابه خوددارى کرد و از بیان آنچه میان ایشان بروز کرده است، دست نگه داشت، که ابو المعالى جوینى گفته است: پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم از این کار نهى فرموده است: «از اختلافهایى که میان اصحاب من بروز مى‏ کند بر حذر باشید.» و نیز فرموده است: «یارانم را براى من رها کنید که اگر یکى از شما هم وزن کوه احد طلا انفاق کند، هرگز به یک چهارم ارزش یکى از صحابه بلکه به نیمه آن هم نمى ‏رسد.» و فرموده است: «یاران من چون ستارگان هستند به هر یک ایشان اقتداکنید هدایت مى‏ شوید.» همچنین فرموده است: «بهترین شما مردم قرنى هستند که من در آنم سپس قرن پس از آن و سپس قرن پس از آن.» وانگهى در قرآن ستایش صحابه و تابعین آمده است و پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده است: «چه مى ‏دانى شاید خداوند بر اهل بدر نظر افکنده و فرموده باشد هر چه مى ‏خواهید بکنید که شما را آمرزیده ‏ام.

» از حسن بصرى روایت شده که پیش او سخن از جنگ جمل و صفین شده است، گفته است: آنها خونهایى است که خداوند شمشیرهاى ما را از آن پاک نگهداشته است، زبانهاى خود را با یاد آن خون آلوده نکنیم. وانگهى این اخبار از ما پوشیده مانده است و از حقیقت آن دور شده است و سزاوار و شایسته ما نیست که در آنها خوض کنیم و بر فرض که یکى از صحابه به خطا کرده باشد، واجب است به جهت حرمت رسول خدا و هم به جهت مروت رعایت کرده شود. جوانمردى اقتضا مى ‏کند که حرمت رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم درباره همسرش عایشه و پسر عمه‏ اش زبیر و طلحه که دست خود را سپر بلاى آن حضرت ساخته است، نگه داشته شود.

وانگهى چه چیزى بر ما واجب و لازم کرده است که از مسلمانى تبرى جوییم یا لعن کنیم خداوند روز رستاخیز به مکلف نمى‏ گوید چرا لعن نکردى بلکه مى‏ پرسد چرا لعن کردى و اگر انسانى در تمام عمر خود ابلیس را لعن نکند، گنهکار و سرکش نیست و اگر آدمى به جاى لعن کردن استغفر الله بگوید براى او بهتر است. از این گذشته چگونه ممکن است براى عوام مردم دخالت در امور خواص جایز باشد و حال آنکه صحابه امیران و رهبران این امت بوده‏ اند و ما امروز به راستى در طبقه ‏اى به مراتب فروتر از آنانیم و چگونه ممکن است تعرض به نام و یادشان براى ما پسندیده باشد آیا ناپسند نیست که رعیت در دقایق امور پادشاه و احوال او و کارهایى که میان او و اهلش و پسر عموها و همسران و کنیزانش مى‏ گذرد، دخالت کند پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم شوهر خواهر معاویه است و ام حبیبه خواهر او همسر رسول خداست، لازمه ادب این است که حرمت ام حبیبه را در مورد برادرش نگه دارند.

چگونه جایز است کسى را که خداوند میان او و پیامبرش مودت قرار داده است، لعن کرد. مگر همه مفسران نگفته‏ اند که این آیه که خداوند متعال فرموده است: «شایدخداوند میان شما و میان کسانى از ایشان که با شما دشمنى کردند، مودت قرار دهد.» در مورد ابو سفیان و خاندان او نازل شده است. و ناظر به ازدواج پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم با دختر ابو سفیان است، وانگهى همه امورى که شیعه درباره بروز اختلاف و مشاجره میان اصحاب نقل کرده‏ اند ثابت نشده است، و آنان همچون فرزندان یک مادر بوده ‏اند و هرگز باطن یکى از ایشان نسبت به دیگرى مکدر نشده است و میان ایشان اختلاف و ستیزى صورت نگرفته است.

ابو جعفر که خدایش رحمت کناد، گفت: مدتى پیش به خط خودم مطالبى را که یکى از زیدیه در این مورد و رد و پاسخ سخنان ابو المعالى جوینى درباره این نظر نوشته است، نوشته‏ ام و اینک همان را براى شما بیرون مى‏ آورم که با تأمل در آن از گفتگو درباره آنچه این فقیه گفت بى‏ نیاز گردم که من احساس خستگى مى‏ کنم که مانع گفتگوى طولانى است به ویژه اگر جنبه جدال و پایدارى در قبال مدعى باشد. ابو جعفر از میان کتابهاى خویش جزوه ‏اى بیرون آورد که در همان مجلس آن را خواندیم و حاضران آن را پسندیدند و من-  ابن ابى الحدید-  خلاصه آن را در این جا مى ‏آورم.

گوید: اگر نه این است که خداوند متعال دشمن داشتن دشمنان خود را همچون دوست داشتن دوستان خویش بر مسلمانان واجب فرموده است و ترک کردن آن را به دلیل عقل و نقل سخت گرفته است و فرموده است: «کسانى را که به خدا و روز رستاخیز ایمان آورده ‏اند چنین نمى‏ یابى که کسانى را که با خدا و رسولش ستیز مى‏ کنند دوست بدارند، هر چند آنان پدران یا پسران یا برادران و خویشاوندان ایشان باشند.» و نیز فرموده است: «اگر به خدا و پیامبر و آنچه به او نازل شده است، ایمان آورده بودند آنان را دوستان نمى‏ گرفتند.» و نیز فرموده است: «قومى را که خداوند بر ایشان خشم گرفته است دوست مدارید.» وانگهى مسلمانان بر این موضوع اجماع دارند که خداوند متعال دشمنى دشمنانش و دوستى دوستانش را واجب فرموده است و حب و بغض در راه‏ خداوند واجب است. اگر اینها که گفتیم نمى ‏بود، متعرض ستیز با کسى در راه دین و تبرى جستن از او نمى‏ شدیم، و شاید در آن صورت دشمنى ما با آنان غیر لازم مى‏ بود.

اگر گمان کنیم که چون به خداوند متعال عرض کنیم چگونگى کار ایشان از ما پوشیده مانده و در روزگاران گذشته بوده است و براى خوض و بررسى ما در کارى که از ما نهان است، معنایى نیست و به این بهانه اعتماد کنیم و آنان را دوست بداریم، بیم آن داریم که خداوند سبحان بفرماید اگر کار آنان از دیده شما نهان و درگذشته بوده است از دل و گوش شما که نهان نمانده است و اخبار صحیحى به دست شما رسیده است که شما را موظف به اقرار به پیامبرى پیامبر و دوست داشتن کسانى که او را تصدیق کرده ‏اند و دشمنى با کسانى که او را انکار و با او ستیز کرده ‏اند مى ‏سازد.

وانگهى به شما فرمان داده شده است، درباره قرآن و آنچه رسول خدا آورده است، تدبر کنید، و اى کاش بر حذر مى ‏بودید که فرداى قیامت از افرادى نباشید که عرضه مى‏ دارند: «پروردگارا، ما سروران و بزرگان خود را اطاعت کردیم و آنان گمراهمان ساختند.» اما لفظ لعن چنان است که خداوند متعال به آن فرمان داده است و آن را واجب فرموده است، مگر نمى ‏بینى که فرموده است: «آن گروه را خداوند لعنت مى‏ کند و لعنت کنندگان هم لعنت مى‏ کنند.» و هر چند جمله اخبارى است ولى معنى آن امر است، نظیر این گفتار خداوند که مى‏ فرماید «طلاق داده‏ شدگان انتظار مى‏ برند به خود سه طهر را.» یعنى باید سه طهر را انتظار ببرند.

وانگهى خداوند متعال عاصیان را لعنت فرموده است، آن جا که مى‏ گوید: «کسانى از بنى اسرائیل که کافر شدند بر زبان داود لعنت کرده شدند.» و این گفتار خداوند که «همانا آنان که خدا و رسولش را آزار مى ‏دهند، خدایشان در دنیا و آخرت لعنت مى‏ کند و براى آنان عذابى خوارکننده آماده ساخته است». و هم فرموده است: «لعنت شدگان‏اند هر کجا یافته شوند، گرفته شوند و کشته شوند کشته شدنى.» و هم فرموده است: «خداوند کافران را لعنت کرده و آتش براى ایشان فراهم ساخته است.» و خداوند متعال خطاب به ابلیس فرموده است: «همانا تا روز دین لعنت من بر توست.» اما سخن آن کس که مى‏ گوید: «چه ثوابى در لعنت کردن است و خداوند به مکلف نمى ‏گوید چرا لعن نکردى بلکه مى‏ پرسد چرا لعن کردى و اگر به جاى لعن کردن فلان کس، بگوید خدایا مرا بیامرز براى او بهتر است، و اگر انسانى در تمام مدت عمر خود ابلیس را لعنت نکند مواخذه نمى ‏شود.» سخن شخص نادانى است که نمى‏ فهمد چه مى‏ گوید.

لعنت کردن اگر چنان که بایست صورت گیرد، اطاعت فرمان خداوند است و سزاوار پاداش، یعنى کسى که سزاوار لعنت است، در راه خدا و براى خدا لعن شود نه به پیروى از هواى نفس و تعصب. وانگهى نمى‏ بینى که در شریعت در مورد انکار فرزند، لعن وارد شده است آن هم به این صورت که شوهر بار پنجم بگوید: «همانا لعنت خدا بر او باد اگر از دروغگویان باشد.» و اگر خداوند اراده نفرموده بود که بندگانش این لفظ را بر زبان آورند آنان را مجبور به آن نمى‏ فرمود و این کلمه را از معالم شرع قرار نمى ‏داد، و این همه در کتاب عزیز خود آن را تکرار نمى ‏فرمود و درباره قاتل نمى‏ گفت: «و خداى بر او خشم مى‏ گیرد و او را لعنت مى‏ کند.

» و منظور از اینکه خداوند قاتل را لعنت مى‏ کند، فرمان به ماست که ما هم قاتل را لعنت کنیم و بر فرض که منظور هم این نباشد باز بر عهده ماست و حق داریم قاتل را لعنت کنیم که خداى متعال او را لعن کرده است. آیا وقتى که خداوند کسى را لعنت مى‏ کند ما حق نداریم او را لعنت کنیم، این چیزى است که خرد آن را نمى ‏پذیرد، همچنان که چون خداوند کسى را ستایش و دیگرى را نکوهش کند، حق ماست که یکى را ستایش و دیگرى را نکوهش کنیم. خداوند مى‏ فرماید: «آیا خبر دهم شما را به بدتر از آن از لحاظ پاداش پیش خدا، کسى که خدایش لعنت کناد.» و هم فرموده است: «بار خدایا آنان را دو چندان از عذاب برسان و آنان را لعنت فرماى، لعنتى بزرگ.» و نیز خداى عز و جل فرموده است: «یهودیان گفتند دست خداى بسته است، دستهاى ایشان بسته شد و بدان چه گفتند لعنت شدند.» چگونه این گوینده مى‏ گوید خداوند متعال به مکلف نمى‏ گوید چرا لعن نکردى مگر نمى‏ داند که خداوند متعال به دوست داشتن دوستان خود و دشمن داشتن دشمنان خویش فرمان داده است و همان گونه که درباره تولى مى ‏پرسد از تبرى هم سؤال مى‏ فرماید.

مگر نمى‏ بینى که چون شخص یهودى مسلمان مى‏ شود، نخست از او خواسته مى‏ شود شهادتین را بر زبان آورد و سپس مى‏ گویند بگو از هر دینى که مخالف دین اسلام باشد، تبرى مى‏ جویم و از تبرى چاره ‏اى نیست که عمل با آن کامل و تمام مى‏ شود. مگر این گوینده این شعر شاعر را نشنیده است که مى ‏گوید: با دشمن من دوستى مى‏ ورزى و چنین مى‏ پندارى که من دوست تو هستم، به راستى که این اندیشه از تو شگفت است.

دوست داشتن دشمن دوست، بیرون رفتن از دوستى دوست است و چون دوست داشتن دشمن باطل است چیزى جز تبرى باقى نمى ‏ماند، و طبق اجماع مسلمانان جایز نیست که آدمى با دشمنان خداوند متعال و نافرمان و گنهکار بى‏ تفاوت باشد و بگوید نه آنان را دوست مى‏ دارم و نه از ایشان تبرى مى‏ جویم.

اما این سخن که گفته است: «اگر آدمى به جاى لعن کردن براى خود طلب آمرزش از خداوند کند، براى او بهتر است.» اگر معتقد به وجوب لعن باشد و لعنت نکند و استغفار کند، استغفارش سودى ندارد و از او پذیرفته نمى ‏شود زیرا که از فرمان خداوند سرکشى کرده است و از انجام دادن چیزى که خداوند بر او واجب فرموده، خوددارى کرده است و کسى که بر انجام دادن برخى از گناهان اصرار ورزد توبه و استغفار او از گناهان دیگرش هم پذیرفته نمى ‏شود.

اما این سخن که گفته است هر کس در تمام مدت عمر خویش ابلیس را لعنت نکند، زیانى نکرده است، چنین نیست که اگر اعتقاد به واجب بودن لعنت بر ابلیس نداشته باشد کافر است و اگر اعتقاد دارد و لعنت نمى‏ کند خطاکار است. وانگهى میان لعنت نکردن ابلیس و لعنت نکردن سران گمراهى چون معاویه و مغیره و امثال ایشان تفاوت است. زیرا خوددارى از لعنت کردن ابلیس در نظر هیچ مسلمانى شبه ه‏اى در کار ابلیس ایجاد نمى‏ کند و حال آنکه خوددارى از لعنت آنان و امثال ایشان موجب ایجاد شبهه در کار آنان در نظر بسیارى از مسلمانان مى‏ شود، و اجتناب از چیزى که در دین شبهه برانگیزد واجب است، و بدین سبب خوددارى از لعن ابلیس نظیر خوددارى از لعن این گونه مردم نیست.

گوید: از این گذشته به مخالفان گفته خواهد شد آیا درست است کسى بگوید چون حقیقت کار یزید بن معاویه و حجاج بن یوسف از ما پوشیده مانده است، سزاوار نیست که در داستان آن دو درافتیم و با آنان ستیز و ایشان را لعنت کنیم و از آن دو تبرى بجوییم چه تفاوتى است میان این سخن و اینکه شما بگویید کار معاویه و مغیره بن شعبه و امثال آن دو از ما پوشیده مانده است و بررسى داستان آنان براى ما سزاوار نیست.

وانگهى، اى اهل حدیث و حشویه و عامه چگونه شما در داستان عثمان که از شما پوشیده مانده است-  در آن حضور نداشته ‏اید-  وارد مى ‏شوید و از قاتلان او تبرى مى‏ جویید و ایشان را لعنت مى‏ کنید، و چگونه حرمت ابو بکر صدیق را درباره پسرش محمد و حرمت عایشه ام المؤمنین را درباره برادرش رعایت نمى‏ کنید و محمد بن ابى بکر را لعنت و تفسیق مى‏ کنید، در عین حال ما را منع مى‏ کنید که درباره معاویه و ظلم او نسبت به على و حسن و حسین علیهما السّلام و غصب حقوق ایشان سکوت نکنیم، چگونه است که لعن ظالم عثمان براى شما سنت است ولى لعن ظالم على و حسن و حسین تکلف است و باید از آن خوددارى کرد. و چگونه عامه در مسأله عایشه دخالت مى‏ کنند و از هر کس که به او نگریسته و بدو گفته است اى حمیراء، تبرى مى‏ جویند و از اینکه پرده حرمت عایشه دریده شده است برخى را لعنت مى‏ کنند و در همان حال ما را از سخن گفتن در کار فاطمه و آنچه پس از رحلت پدرش بر سرش آمده است، منع مى‏ کنید.

و اگر بگویید، دریدن پرده حرمت فاطمه و ورود به خانه او براى حفظ نظام اسلام صورت گرفته است و اینکه مبادا آن کار منتشر شود و گروهى از مسلمانان گردن خود را از حلقه اطاعت و رعایت حمایت بیرون کشند، به شما پاسخ داده خواهد شد پرده حرمت عایشه هم به همین سبب دریده و به کجاوه او هتک حرمت شده است که او خود ریسمان اطاعت را از گردن خود برداشته و اتحاد مسلمانان را شکسته است و پیش از رسیدن على بن ابى ‏طالب علیه السّلام به بصره خونهاى ایشان را ریخته است و میان او و عثمان بن حنیف و حکیم بن جبله و مسلمانان نکوکارى که همراه آن دو بودند خونریزى و کشتارى اتفاق افتاده است که کتابهاى تاریخ و سیره آن را نقل کرده است.

بنابراین اگر ورود به خانه فاطمه آن هم براى کارى که هنوز صورت نگرفته است، روا باشد، دریدن پرده حرمت عایشه براى کارى که صورت گرفته است و تحقق پیدا کرده است جایز خواهد بود و چگونه ممکن است دریدن پرده حرمت عایشه از گناهان کبیره ‏اى باشد که موجب جاودانگى در آتش مى ‏گردد و تبرى جستن از انجام دهنده آن از کارهاى مهم ایمانى شمرده مى‏ شود و حال آنکه گشودن در خانه فاطمه و وارد شدن در آن و جمع کردن هیزم بر در خانه ‏اش و تهدید به آتش زدن از بهترین کارها باشد که خداوند بدان وسیله اسلام را پایدار داشته و آتش فتنه را خاموش کرده است و حال آنکه حداقل این است که نگهداشتن حرمت فاطمه و عایشه یکى است و حرمت هر دو برابر است و ما دوست نداریم به شما بگوییم حرمت فاطمه بزرگتر و مقام او بلندتر است و حفظ حرمت او به پاس رسول خدا مهمتر است که فاطمه پاره تن پیامبر و بخشى ازخون و گوشت رسول خداست و قابل مقایسه با همسرى نیست که به هر حال میان او و شوهرش چیزى جز پیوند زناشویى وجود نداشته است و همسر به هر صورت پیوندى عاریتى است و میان زن و شوهر عقدى همچون عقد اجاره براى منفعت چیزى بسته مى‏ شود و در واقع شبیه خرید و فروش کنیز است. به همین سبب دانشمندان احکام میراث گفته ‏اند اسباب ارث بردن سه چیز است سبب و نسب و ولاء، نسب همان خویشاوندى و سبب ازدواج است و ولا عبارت از ولاى عتق-  آزاد کردن بردگان-  است و بدین گونه نکاح و پیوند ازدواج را خارج از نسب دانسته ‏اند و اگر زن همچون خویشاوند نسبى بود، معنى نداشت که میراث برندگان را به سه دسته تقسیم کنند بلکه به دو دسته تقسیم مى‏ کردند.

از این گذشته چگونه ممکن است که عایشه یا کس دیگرى غیر از او به منزلت فاطمه علیه السّلام باشد و حال آنکه همه مسلمانان چه آنان که فاطمه را دوست مى‏ دارند و چه آنان که او را دوست نمى‏ دارند، در این مسأله اتفاق نظر دارند که او سرور زنان هر دو جهان است. گوید: چگونه امروز بر ما لازم است که حرمت پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم را در مورد همسرش رعایت کنیم و حرمت ام حبیبه را درباره برادرش نگه داریم و حال آنکه صحابه خود را مکلف به حفظ حرمت پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم در مورد اهل بیت آن حضرت ندانسته ‏اند، همچنین حرمت رسول خدا را در مورد دامادش عثمان بن عفان که از پسر عموهاى آن حضرت-  یعنى با چند واسطه-  هم بوده است رعایت نکرده ‏اند و نه تنها عثمان و برخى از یاران او را کشته ‏اند که آنان را لعنت هم کرده‏ اند. بسیارى از صحابه عثمان را در حالى که خلیفه بود، لعن مى‏ کردند که یکى از ایشان عایشه است که مى ‏گفت نعثل را بکشید که خداى نعثل را لعنت فرماید.

و دیگر عبد الله بن مسعود است که عثمان را لعنت مى ‏کرد، معاویه، على و دو پسرش حسن و حسین علیهما السّلام را در حالى که زنده و در عراق بودند، لعنت مى‏ کرد و بر منبرهاى شام لعن آنان را معمول داشت و در دعاى دست نماز ایشان را نفرین مى‏ کرد. ابوبکر و عمر، سعد بن عباده را در حالى که زنده بود لعنت کردند و از او تبرى جستند و او را از مدینه به شام بیرون کردند، عمر هم هنگامى که خالد بن ولید، مالک بن نویره را کشت، خالد را لعن کرد و این لعن کردن در مورد هر انسان مسلمانى که از او گناهى سزاوار لعن سر مى ‏زد متداول و آشکار بودهاست. گوید: وانگهى اگر نگهداشتن حرمت عمرو بر زید لازم باشد که او را لعن نکنند، باید حرمت صحابه در مورد فرزندان ایشان نگهداشته شود و مثلا حرمت سعد بن ابى وقاص درباره پسرش عمر بن سعد که قاتل حسین علیه السّلام است رعایت شود و او را لعنت نکنند، یا حرمت معاویه در مورد یزید قاتل حسین علیه السّلام و کسى که واقعه حره را پدید آورده و مسجد الحرام را به بیم انداخته است رعایت کنند و او را لعن و نفرین نکنند. و حرمت عمر بن خطاب را در مورد عبید الله پسرش که قاتل هرمزان است و در جنگ صفین با على علیه السّلام جنگ کرده است، حفظ کرد.

گوید: اگر خوددارى از ستیز و دشمنى با اصحاب پیامبر که با خدا دشمنى کرده‏ اند مایه حفظ حرمت پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم مى‏ بود، گردن ما را هم مى‏ زدند با آنان ستیز نمى‏ کردیم ولى محبت رسول خدا نسبت به یارانش چون محبت جاهلان به یکدیگر نیست که بر پایه تعصب باشد و رسول خدا محبت اصحاب را بر مبناى اطاعت ایشان از فرمان خداوند قرار داده است و هرگاه آنان نسبت به خدا نافرمانى کنند و آنچه را لازمه محبت به ایشان است از دست بدهند دیگر رسول خدا از بى‏ محبتى نسبت به ایشان پروا ندارد و از رها کردن محبت به ایشان خشمگین نمى ‏شود. رسول خدا دوست داشته است با دشمنان خدا هر چند از افراد خاندانش باشند ستیز شود، همان گونه که دوست داشته است با دوستان خدا دوستى شود هر چند از لحاظ نسبت دورترین افراد نسبت به او باشند، و گواه این موضوع اجماع امت است بر اینکه خداوند دشمنى کردن با از دین برگشتگان و منافقان را هر چند از اصحاب پیامبر باشند، واجب فرموده است و رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم خود را به این کار فرمان داده و دعوت کرده است. چنان که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بریدن دست دزدان و تازیانه زدن به تهمت زنندگان و زناکاران را واجب فرموده است هر چند از اصحاب باشد چه از مهاجران و چه از انصار. مگر نمى‏ بینى که پیامبر فرموده است: اگر فاطمه هم دزدى کند، دستش را مى‏ برم و این در مورد دخترى است که چون جان اوست.

در عین حال در دین خدا هیچ گونه پروایى از او ندارد و در مورد اجراى حدود خداوند هیچ گونه مراقبتى نسبت به او نمى‏ فرماید، همان گونه که اصحاب افک را تازیانه زد که مسطح بن اثاثه هم در زمره ایشان است و او از شرکت کنندگان در جنگ بدر بوده است.

گوید: وانگهى اگر مقام و محل اصحاب رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم به این درجه بود که اگر کسى از فرمان خداوند سرپیچى کند نه تنها با او ستیز و دشمنى نشود و درباره ‏اش‏ سخن زشتى گفته نشود بلکه واجب باشد که فقط به اسم اینکه از صحابه است، مراقبت و از گناهان و معایب او چشم پوشى شود مى‏ بایست آن صحابى موسى علیه السّلام که ستایش از او در قرآن آمده است، پس از اینکه دگرگون شد و از هواى نفس خویش پیروى کرد و از آیاتى که بر او رسیده بود جدا و گمراه گردید، نکوهش نشود و حال آنکه خداوند متعال مى‏ فرماید: «و بخوان بر ایشان داستان آن کسى را که آیتهاى خود را به او ارزانى داشتیم، پس بیرون آمد از آنها و شیطان او را پیرو خود قرار داد و از گمراهان شد.» همچنین لازم بود منزلت آن گروه از اصحاب موسى علیه السّلام که گوساله پرست شدند، محفوظ بماند که همه آنان با یکى از پیامبران گرانقدر خداوند سبحان مصاحبت داشته ‏اند.

گوید: وانگهى اگر اصحاب پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم خودشان براى خویش چنین منزلتى را قائل بودند، این موضوع را از خود ایشان استنباط مى‏ کردى و مى‏ دانستى که خود آنان به محل و منزلت خویش از عوام مردم روزگار ما داناتر بوده ‏اند و هرگاه چگونگى رفتار برخى از ایشان را نسبت به برخى دیگر بررسى کنى تو را راهنمایى مى‏ کند که موضوع کاملا بر خلاف چیزى است که امروز در دل مردم است.

این على علیه السّلام و عمار بن یاسر و ابولهیثم بن التیهان و خزیمه بن ثابت و همه مهاجران و انصار همراه على علیه السّلام هستند که به هیچ وجه از طلحه و زبیر تغافل نکرده ‏اند بلکه نسبت به آن دو و همراهان ایشان همان گونه رفتار کرده ‏اند که به روزگار ما نسبت به خوارج رفتار مى‏ شود، و این طلحه و زبیر و عایشه و همراهان ایشان هستند که از سوى دیگر به هیچ وجه دست از على برنداشته‏ اند و با او چنان رفتار کرده‏ اند که به روزگار ما نسبت به کسى رفتار مى ‏شود که به زور حکومت را تصرف کرده باشد، و این معاویه و عمرو عاص هستند که نسبت به على علیه السّلام هرگز به چشم دوستى و همسایگى نگاه نکرده ‏اند بلکه از شمشیر کشیدن بر او خوددارى نکردند و او و فرزندانش و هر کس از خویشاوندانش را که زنده بود، لعن مى ‏کردند و یارانش را کشتند، على علیه السّلام هم در نمازهاى واجب آن دو و ابو الاعور سلمى و ابو موسى اشعرى را لعن مى‏ کرد که سلمى و اشعرى هم از صحابه هستند، و این سعد بن ابى وقاص و محمد بن مسلمه و اسامه بن زید و سعید بن زید بن عمرو بن نفیل عبد الله بن عمر و حسان بن ثابت و انس بن مالک هستند که مصلحت ندیدند در جنگ جمل از على یا طلحه و زبیر پیروى کنند و طلحه و زبیر به اجماع مسلمانان افضل از این افراد بودند، جز آنکه سعد و محمد بن مسلمه و دیگران چنین مى‏ پنداشتند که ممکن است على در جنگ با آن دو و آن دو در جنگ با على گرفتار اشتباه و لغزش شده باشند، و این عثمان بن عفان است که ابوذر را همچون اشخاص خیانت پیشه و فتنه ‏انگیز به ربذه تبعید کرد، و این عمار و عبد الله بن مسعود هستند که چون اعمال عثمان براى ایشان آشکار شد، نخست او را پند و اندرز دادند و سپس بدان گونه برخورد کردند که مى‏ دانید و عثمان هم با آن دو چنان رفتار کرد که خبرش به شما رسیده است و سرانجام آن قوم با عثمان چنان رفتار کردند که نه تنها شما بلکه همه مردم مى ‏دانند، و این عمر است که چون زبیر بن عوام از او براى رفتن به جهاد اجازه خواست، گفت: من دروازه را گرفته ‏ام و اجازه نمى‏ دهم که اصحاب محمد صلّى اللّه علیه و آله و سلّم میان مردم پراکنده شوند و ایشان را گمراه سازند، و ابوبکر و عمر مى‏ گفته ‏اند که على و عباس هم در موضوع میراث پیامبر آن دو را دروغگو و ستمگر و تبهکار مى ‏پندارند، على و عباس هم در این مورد عذرخواهى نکردند و از سخن خود دست برنداشتند و هیچ یک از اصحاب حدیث مدعى نشده است که آن دو عذر خواهى کرده باشند، یاران رسول خدا هم آنچه را که عمر نقل کرد و به آن دو نسبت داد بر آن دو انکار نکردند.

همچنین این سخن عمر را که به یاران پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نسبت گمراه ساختن مردم را داده بود، منکر نشدند و زشت نشمردند. به علاوه لگدکوب کردن عثمان شکم عمار یاسر را و شکستن دنده عبد الله بن مسعود را زشت نشمردند، همچنین رفتار عمار و ابن مسعود را نسبت به عثمان زشت نشمردند، نه آن چنان که به روزگار ما عامه مردم سخن گفتن درباره صحابه را زشت مى‏ شمرند مگر اینکه عوام مردم چنین گمان برند که ایشان به صحابه از خودشان آشناترند.

و این على و فاطمه و عباس هستند که همواره و یک صدا این روایت را که از قول پیامبر نقل مى‏ کردند که «از ما گروه پیامبران ارث برده نمى‏ شود»، تکذیب مى‏ کردند و آن را جعلى مى‏ شمردند و مى‏ گفتند: چگونه ممکن است پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم این حکم را براى کس دیگرى غیر از ما بیان فرموده باشد و حال آنکه وارثان او ما هستیم و سزاوارترین افراد هستیم که باید این حکم را به او ابلاغ مى‏ فرمود.

این عمر بن خطاب است که نخست درباره اعضاى شورى گواهى مى‏ دهد که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم رحلت فرموده و از ایشان خشنود بوده است و سپس فرمان مى‏ دهد که اگرگزینش خلیفه را به تأخیر انداختند، گردن ایشان را بزنند. وانگهى براى هر یک از اعضاى شورى عیبى را برشمرده است که اگر امروز عوام مردم آن را از کسى نسبت به صحابه بشنوند جامه‏ اش را برگردنش مى‏ پیچد و او را به حضور حاکم مى‏ کشاند و گواهى به رافضى و حلال بودن خونش داده مى‏ شود، در صورتى که اگر طعنه زدن بر یکى از صحابه رفض باشد، عمر بن خطاب از همگان رافضى‏تر و پیشواى رافضیان خواهد بود، از این گذشته این سخن عمر که مشهور و شایع است که گفته است بیعت ابو بکر گرفتارى ناگهانى بود که خداوند شر آن را کفایت فرمود و هر کس خواست آن را تکرار کند بکشیدش، علاوه بر آنکه طعنه ‏زدن در عقد بیعت است، خود بیعت را هم مخدوش مى‏ سازد. علاوه بر این سخنى که درباره ابوبکر در نمازش گفته است و این سخن عمر درباره عبد الرحمان پسر ابوبکر که گفته است جنبنده کوچک بدى است و در عین حال از پدرش بهتر است.

و عمر درباره سعد بن عباده که سرور و سالار انصار بوده است، گفته است: سعد را بکشید که خدایش بکشد، او را بکشید که منافق است. وانگهى عمر به ابو هریره دشنام داده است و روایات او را نادرست دانسته است و خالد بن ولید را هم دشنام داده است و در دین او طعنه زده است و حکم به تبهکار بودن و وجوب کشتن او داده است، عمرو عاص و معاویه را خیانتکار دانسته و به آن دو نسبت دزدى داده است که اموال عمومى را دزدیده و به تصرف خود درآورده‏اند. عمر در بدى کردن و روى ترش کردن و دشنام دادن و ناسزا گفتن نسبت به همگان شتاب زده بود و کمتر کسى از صحابه است که از زخم زبان یا تازیانه او در امان بوده باشد، به همین سبب است او را دشمن مى‏ داشتند و از روزگارش با همه فتوحات که در آن بود ملول شدند.

اى کاش عمر هم صحابه را همان‏گونه که عامه احترام مى‏ گذارند، احترام مى‏ گذاشت، بنابراین یا عمر خطاکار بوده است یا عامه مردم بر خطایند. و اگر بگویند عمر جز به کسى که سزاوار بوده است و گنهکار، دشنام نداده و بدى نکرده و او را نزده است، به آنها مى‏ گوییم گویا تصور کرده ‏اید ما مى‏ خواهیم از کسى که سزاوار تبرى نیست، تبرى جوییم یا با او دشمنى ورزیم، هرگز ما چنین نگفته‏ ایم و هیچ مسلمان و عاقلى این سخن را نمى‏ گوید. به هر حال غرض ما از گفتن این سخنان این است که توضیح دهیم صحابه هم مردمى همچون دیگران هستند، آنچه براى مردم هست براى ایشان هم هست و آنچه بر مردم است بر ایشان هم هست هر کس از ایشان بدى کرده باشد، نکوهشش مى‏ کنیم و هر کس نیکى کرده باشد، ستایشش مى‏ کنیم و آنان را بر دیگر مسلمانان فضیلتى جز دیدار پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم و هم روزگارى با آن حضرت نیست، و چه بسا که گناهان ایشان از گناهان دیگران بزرگتر هم باشد که آنان نشانه‏ هاى نبوت و معجزات را دیده ‏اند و اعتقادات ایشان به ضرورت نزدیکتر بوده است و حال آنکه عقاید ما نتیجه فکر و اندیشه است و در معرض شبهه و شک است و بدین گونه گناهان ما سبکتر و عذر ما پذیرفته ‏تر است.

اینک به بحث خود برمى‏ گردیم و مى‏ گوییم: این ام المؤمنین عایشه است که پیراهن رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم را بیرون آورد و به مردم گفت این پیراهن رسول خداست که هنوز کهنه نشده است و حال آنکه عثمان سنت پیامبر را کهنه کرد، و مى‏ گفت: نعثل را بکشید که خدایش بکشد و به این هم راضى نشد تا آنجا که گفت: گواهى مى‏ دهم که فردا عثمان لاشه گندیده ‏اى افتاده در راه خواهد بود. برخى از مردم مى‏ گویند عایشه در این باره خبرى نقل مى‏ کرده است و برخى از مردم مى‏ گویند این خبر موقوف بر خود عایشه است، گذشته از این موضوع اگر امروز کسى همین سخن عایشه را بر زبان آورد، در نظر عامه زندیق است. وانگهى عثمان محاصره شد، یعنى اعیان صحابه او را محاصره کردند و هیچ کس آن را کارى منکر نشمرد و آن را مهم ندانست و در از میان بردن محاصره کوششى نکرد بلکه کار کسانى را که آن محاصره را زشت مى‏ شمردند، زشت دانستند. همان گونه که مى ‏دانید عثمان نه تنها از روى شناسان اصحاب پیامبر که از اشراف ایشان شمرده مى‏ شد و به پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نزدیکتر از عمر و ابو بکر بود و در آن هنگام امام مسلمانان و برگزیده از میان ایشان براى خلافت بود و امام را حقى بزرگ بر رعیت است.

اگر آن قوم درست رفتار کرده ‏اند که در این صورت صحابه در موقعیتى که اینک عامه مردم ایشان را قرار مى‏ دهند نیستند و اگر درست رفتار نکرده ‏اند، این همان چیزى است که ما مى‏ گوییم که ارتکاب خطا بر هر یک از صحابه جایز است همان گونه که امروز بر هر یک از ما جایز است البته ما در اجماع اشکالى نمى‏ کنیم. در عین حال مدعى اجماع حقیقى هم بر قتل عثمان نیستیم بلکه مى‏ گوییم بسیارى از مسلمانان این کار را انجام داده ‏اند و طرف مقابل ما مسلم مى‏ داند که این کار خطا و معصیت بوده است و در این صورت تسلیم این نظریه شده است که جایز است صحابى خطا و معصیت کند و همین خواسته و مطلوب ماست.

و این مغیره بن شعبه که از صحابه است، بر او ادعاى زنا شد و گروهى هم علیه اوگواهى دادند. عمر این ادعا و گواهى دادن را زشت نشمرد و نگفت که چون مغیره صحابى است، این کار ناممکن و ادعاى باطلى است و امکان ندارد که صحابى زنا کند و چرا عمر کار گواهان را زشت نشمرد و به آنان نگفت اى واى بر شما، کاش بر فرض که دیدید او چنین کارى را کرد از او تغافل مى‏ کردید که خداوند واجب فرموده است از بیان بدیهاى اصحاب پیامبر خوددارى شود و پرده ‏پوشى در مورد ایشان را واجب قرار داده است و اى کاش او را به حرمت این سخن رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم که فرموده است یاران مرا براى خودم واگذارید رها مى‏ کردید، بلکه مى‏ بینیم که عمر آماده براى شنیدن گواهى گواهان و چگونگى ادعا مى‏ شود و روى به مغیره مى‏ کند و پس از گواهى سه تن از گواه چهارم در گواهى خود گرفتار اضطراب شد و در نتیجه سه گواه دیگر تازیانه خوردند.

چگونه مغیره به عمر نگفت چرا سخن ایشان را که از صحابه نیستند درباره من مى‏ پذیرى و حال آن که من از صحابه‏ ام و پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده است: «اصحاب من چون ستارگان‏اند که به هر یک اقتدا کنید هدایت مى‏ شوید» نه تنها مغیره چنین نگفت بلکه تسلیم فرمان خدا شد، و کسى که به مراتب گرانقدرتر و برتر از مغیره بن شعبه است، قدامه بن مظعون است که از اصحاب بلند مرتبه پیامبر و شرکت‏ کنندگان در جنگ بدر است و براى بدریها گواهى به بهشت داده شده است، همین شخص به روزگار حکومت عمر باده‏نوشى کرد و بر او حد زده شد و عمر گواهى اشخاص را رد نکرد و به این سبب که از شرکت‏ کنندگان در جنگ بدر است از اجراى حد بر او جلوگیرى نکرد و نگفت که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم از بیان بدیها و نکوهیده‏ هاى صحابه نهى فرموده است.

همچنین عمر پسر خود را حد زد که از آن مرد و آن پسر از معاصران رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بود و معاصر بودن با پیامبر مانع از اجراى حد بر او نشد.

و این على علیه السّلام است که مى‏ گوید هیچ کس براى من حدیثى از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نقل نمى‏ کند مگر اینکه او را بر آن سوگند مى‏ دهم که شنیده باشد، آیا این اتهام بر آنان نیست که ممکن است دروغ بگویند و على علیه السّلام چنان که در متن این خبر آمده است هیچ یک از مسلمانان غیر از ابوبکر را استثنا نفرموده است. وانگهى على علیه السّلام مکرر تصریح به دروغ گفتن ابو هریره کرده و فرموده است: هیچ کس از این مرد دوسى به پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بیشتر دروغ نبسته است.

ابوبکر هم در بیمارى مرگ خویش گفته است: بسیار دوست مى‏ داشتم که درخانه فاطمه را به زور نمى ‏گشودم هر چند که براى جنگ بسته شده بود و از آن کار خود پشیمان شد و پشیمانى جز از خطا و گناه معنى ندارد.

وانگهى براى عاقل شایسته و سزاوار است که در این معنى بیندیشد که على علیه السّلام شش ماه یعنى تا هنگامى که فاطمه علیها السّلام رحلت کرده از بیعت با ابو بکر درنگ کرده است، اگر على بر حق بوده است، ابوبکر در به خلافت نشاندن خود خطاکار بوده است و اگر ابو بکر بر حق بوده است، على در درنگ کردن از بیعت خطاکار بوده است، همچنین از حاضر نشدن در مسجد. از این گذشته ابوبکر در بیمارى مرگ خود خطاب به صحابه گفت: همین که آن کسى را که در نظر من از همه شما بهتر بود-  یعنى عمر را-  بر شما خلیفه ساختم، همه‏تان در بینى خود باد انداختید و هر کس مى ‏خواست فرمانروایى از او باشد و این بدان سبب بود که دیدید دنیا روى آورده است و به خدا سوگند پرده ‏ها و جامه‏ هاى دیبا و ابریشمى خواهید گرفت آیا این سخن ابوبکر طعنه‏ زدن به صحابه نیست و تصریح به این مسأله نیست که آنان به عمر رشک مى ‏برد که چرا ابو بکر او را خلیفه ساخته است و همین که ابو بکر نام عمر را براى فرمانروایى گفت، طلحه به ابو بکر گفت: پاسخ خداى خودت را چه خواهى داد هنگامى که درباره بندگانش از تو بپرسد و حال آنکه شخص درشتخوى و خشنى را بر آنان ولایت دادى. ابو بکر گفت: مرا بنشانید بنشانید و به طلحه گفت: مرا از خدا مى‏ ترسانى، چون خداوند از من بپرسد خواهم گفت: بهترین اهل تو را بر ایشان ولایت دادم. سپس دشنام بسیارى به طلحه داد که نقل شده است، آیا این سخن طلحه طعنه به عمر و این سخن ابو بکر طعنه به طلحه نیست از این گذشته موضوعى است که میان ابىّ بن کعب و عبد الله بن مسعود صورت گرفت و چندان به یکدیگر ناسزا گفتند و دشنام دادند که هر یک دیگرى را فرزند پدر خود ندانست.

این سخن ابى بن کعب مشهور و نقل شده که گفته است این امت از آن گاه که پیامبر خود را از دست دادند همواره به روى در افتاده‏اند، آیا اهل عقیده همگى نابود شده‏اند، و به خدا سوگند من بر آنان اندوهگین نیستم، اندوه من براى مردمى است که آنان را گمراه مى‏سازند. و این سخن عبد الرحمان بن عوف که مى‏گفته است تصور نمى‏کردم چندان زندگى کنم که عثمان به من منافق بگوید و اگر درست اندیشیده و آینده‏نگر بودم عثمان را بر بند کفش خویش ولایت نمى‏ دادم، و نیز این سخن او که‏خدایا عثمان از اقامه احکام کتاب تو خوددارى کرد، او را چنین و چنان کن.

عثمان در گفتگویى به على علیه السّلام گفت: ابوبکر و عمر از تو بهتر بودند. على فرمود: دروغ مى‏ گویى که من از تو و از آن دو بهترم، خدا را پیش از آن دو و پس از ایشان پرستش کردم.

سفیان بن عیینه از عمرو بن دینار روایت مى‏کند که مى‏گفته است: پیش عروه بن زبیر بودم و در این باره گفتگو مى‏کردیم که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم پس از بعثت چند سال مقیم مکّه بوده است عروه گفت: ده سال اقامت فرموده است. من گفتم: ابن عباس مى‏گفته است سیزده سال، گفت: ابن عباس دروغ مى‏گفته است ابن عباس مى‏گفته است: متعه حلال است. جبیر بن مطعم به او گفته است: عمر از آن نهى مى‏کرد. ابن عباس به او گفته است: اى ستمگر بر خویشتن، از همین جا شما گمراه شدید که من از قول رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم براى شما سخن مى‏گویم و تو از قول عمر براى من سخن مى‏گویى.

در خبرى از قول على علیه السّلام آمده است که اگر عمر درباره متعه آن چنان نمى‏کرد هیچ کس جز شخص بدبخت زنا نمى‏کرد و هم به این صورت نقل شده است که زنا جز اندکى صورت نمى‏گرفت. اما این موضوع که صحابه در مسائل و اختلاف نظر فقهى یکدیگر را دشنام دهند و عقیده دیگرى را باطل بدانند، فزون از شمار است-  در این جا نمونه‏هایى از اختلاف نظرهاى فقهى را نقل کرده است که براى نمونه به ترجمه یکى دو مورد بسنده مى‏شود.

ابوبکر معتقد بود که باید غنایم به صورت مساوى تقسیم شود و حال آنکه عمر کار او را ناپسند شمرد و خلاف آن عمل کرد. عایشه هم مخالفت ابو سلمه بن عبد الرحمان با ابن عباس را در مورد عده زنى که باردار باشد و همسرش بمیرد، ناپسند شمرد و گفت: ابو سلمه جوجه خروسى است که مى‏خواهد همراه خروسها آواز بخواند.

این متکلّم زیدى سخن خود را چنین ادامه داده و گفته است: چگونه ممکن است پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده باشد: «اصحاب من چون ستارگان‏اند که به هر یک اقتدا کنید هدایت مى‏شوید.» که در این صورت بدون شبهه باید مردم شام در جنگ صفین بر هدایت باشند و مردم عراق هم بر هدایت باشند و باید قاتل عمار یاسر هم بر هدایت باشد و حال آنکه طبق خبر صحیح پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده ‏اند: «تو را گروه ستمگر مى‏ کشند.» و خداوند در قرآن فرموده است: «با آن گروه که ستم مى‏کند چندان جنگ کنید که تسلیم‏ فرمان خدا گردد.» و این آیه دلالت بر آن دارد که تا آن گروه بر ستم خود پایدارى کند از فرمان خدا دورى گزیده است و آن کس که از فرمان خدا دورى گزیند، نمى‏تواند بر هدایت باشد. در این صورت لازم مى‏آید بسر بن ابى ارطاه که از صحابه بوده است و دو پسر صغیر عبید الله بن عباس را کشته است بر هدایت باشد، همچنین معاویه و عمرو عاص که هر دو پس از نماز على و دو پسرش را لعن مى‏کردند بر هدایت و هدایت کننده باشند.

وانگهى میان اصحاب افرادى بوده‏اند که زنا مى‏کرده و باده مى‏آشامیده‏اند، نظیر ابو محجن ثقفى و برخى از ایشان مرتد شده و از دین بازگشته‏اند چون طلیحه بن خویلد، باز هم در این صورت هر کس به ایشان اقتدا کند و از کارهاى آنان پیروى کند مهتدى است، مى‏ گوید: بدون تردید این حدیث ساخته و پرداخته طرفداران متعصب امویان است و برخى از هواداران امویان که از یارى دادن ایشان با شمشیر ناتوان بوده‏ اند آنان را با زبان خود یارى داده و به سود ایشان احادیثى را جعل کرده ‏اند.

همچنین حدیث دیگرى که به پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نسبت داده‏اند که فرموده است: «قرنى که من در آن هستم بهترین است.» نمى‏تواند صحیح باشد و از جمله چیزهایى که بر بطلان آن دلالت دارد این است که پنجاه سال پس از رحلت پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بدترین قرنهاى جهان است و از قرنهایى است که در همین خبر از آن یاد کرده است، و این روزگار همان روزگارى است که حسین علیه السّلام در آن کشته شده است، و با مدینه درافتاده‏ اند و مکه محاصره شده است و کعبه ویران گردیده است و خلیفگان و قائم مقامان مقام نبوت باده گسارى و تبهکاریها مى‏ کرده ‏اند، همچون یزید بن معاویه و یزید بن عاتکه و ولید بن یزید، و خون هاى حرام ریخته شده و مسلمانان بى‏گناه کشته شده ‏اند و زنان آزاده به اسیرى گرفته شده ‏اند، فرزندان مهاجران و انصار را به بردگى گرفته‏اند و بر دستهاى آنان مهر بندگى زده‏اند همچنان که بر دست اسیران رومى مهر مى‏زده‏اند و این به روزگار خلافت عبد الملک و امارت حجاج بن یوسف بوده است. هرگاه در کتابهاى تاریخ تأمل کنى، پنجاه ساله دوّم را از هر جهت بد مى‏یابى که نه خیرى در آن و نه در سالارها و امیران آن وجود داشته است و خوبى مردم بستگى به خوبى سالارها و امیران دارد و با توجه به آنکه قرن پنجاه سال باشد، باز هم چگونه ممکن است این خبر صحیح باشد. گوید: اما آنچه که از گفتار خداوند متعال که در قرآن آمده است، نظیر این آیه:

«همانا که خداوند خشنود شد از مؤمنان.» و این آیه: «محمد رسول خداوند است و کسانى که با اویند.»، و این حدیث نقل شده از قول پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بر فرض صحت که فرموده باشد خداوند به شرکت کنندگان در جنگ بدر سرکشیده و به دیده رحمت نگریسته است، همگى مشروط به سلامت عاقبت و فرجام کار است و جایز نیست که خداوند حکیم به مکلف غیر معصومى خبر داده باشد که او را عقابى نخواهد بود هر چه مى‏خواهد انجام دهد.

این متکلم مى‏گوید: هر کس انصاف دهد و در احوال صحابه تأمل کند، ایشان را هم چون خود ما خواهد یافت و آنچه براى ما جایز است که اتفاق افتد براى آنان هم جایز است و میان ما و ایشان فرقى جز افتخار مصاحبت نیست و البته که این شرف و منزلتى بزرگ است ولى نه آن چنان که هر کس یک روز و یک ماه و بیشتر مصاحب پیامبر بوده باشد جایز نباشد که گناه کند و به لغزش افتد، و اگر چنین مى‏بود عایشه نیازمند آن نمى‏شد که حکم برائت او از آسمان نازل شود بلکه مى ‏باید پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم از روز نخست به دروغ اهل افک دانا مى‏بود که عایشه همسر رسول خدا و مصاحبت او با آن حضرت بیشتر و مؤکدتر بوده است. همچنین صفوان بن معطل هم از صحابه بوده است و سزاوار است که-  در صورت صحت ادعاى شما-  در آن مورد غم و اندوهى بر پیامبر نباشد و از روز نخست بگوید صفوان و عایشه هر دو از صحابه‏اند و معصیت براى آن دو غیر ممکن است. و نظایر این امور بسیار و فزون از بسیار است براى هر کس که بخواهد احوال صحابه را کاملا بررسى کند. تابعان هم در مورد صحابه همین راه ما را مى‏پیموده‏اند و درباره گنهکاران ایشان همین سخن را مى‏گویند و حال آنکه عامه مردم پس از آن ایشان را خدایان خود گرفته‏ اند.

گوید: وانگهى چه کسى گستاخى آن را دارد که بگوید بر فرض که اصحاب محمد صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بد و گناه کنند، جایز نیست از کسى از ایشان تبرى بجوییم و حال آنکه خداوند خطاب به همان پیامبر بزرگوارى که شرف همه صحابه به دیدار اوست چنین فرموده است: «اگر شرک بورزى بدون تردید عمل تو نابود خواهد شد و از زیان‏کاران خواهى بود.» و نیز این چنین فرموده است: «بگو به درستى که من اگر نافرمانى کنم‏ خداى خود را از عذاب روز بزرگ مى‏ترسم.» و پس از اینکه فرموده است: «میان مردم به حق حکم کن و از خواسته نفس پیروى مکن که تو را از راه خدا گمراه سازد، کسانى را که از راه خدا گمراه مى‏شوند عذابى سخت است.»، مگر کسى که فهم و اندیشه و تمیز نداشته باشد.

گوید: و هر کس دوست دارد که به اختلاف صحابه با یکدیگر بنگرد و ببیند که چگونه به یکدیگر طعنه زده و اقوال یکدیگر را رد کرده‏اند و آنچه را تابعان بر آنان رد کرده‏اند و به گفته‏هاى آنان اعتراض کرده‏اند و هم از اختلاف تابعان با یکدیگر و طعن برخى از ایشان به برخى دیگر آگاه شود به کتاب نظّام مراجعه کند.

جاحظ مى‏ گوید: نظام در آغاز کار به مناسبت اینکه رافضیان بر صحابه طعنه مى‏زدند از همه نسبت به ایشان سخت‏گیرتر بود، تا آنکه مسائل فتوى و اختلاف صحابه در آن و احکام ایشان و گفتار اشخاصى که رأى و اندیشه خود را در دین خدا به کار برده بودند به میان آمد، در این هنگام مطاعن رافضیان و دیگران را با هم مرتب ساخت و درباره صحابه فراوان و چند برابر آنچه در مورد رافضیان گفته، مطلب آورده است.

گوید: یکى از بزرگان معتزله گفته است: غلط ابو حنیفه درباره احکام بزرگ است که خلقى را گمراه ساخته است ولى غلط حماد از غلط ابو حنیفه بزرگتر است که حماد کسى است که اصل و ریشه ابو حنیفه است و ابو حنیفه شاخه‏اى از آن است و غلط ابراهیم سخت‏تر و بزرگتر از غلط حماد است که او استاد حماد بوده است و غلط علقمه و اسود که ریشه اعتقادات حماد بوده‏اند و بر آن دو اعتماد کرده است از غلط حماد بیشتر و بزرگتر است و غلط ابن مسعود از غلط همه اینها بزرگتر است که او نخستین کسى است که به رأى توسل جسته و گفته است در این مسأله به رأى خویش فتوى مى‏دهم، اگر درست بود عنایت خداوند است، و اگر خطا بود از من است.

گوید: اصحاب حدیث در خراسان از ثمامه ابن اشرس که در آن هنگام همراه هارون الرشید به خراسان آمده بود بار خواستند و از او درباره کتابى که در رد ابو حنیفه در مورد اجتهاد به رأى نوشته بود پرسیدند، گفت: من این کتاب را براى رد عقاید ابو حنیفه ننوشته ‏ام بلکه آن را براى رد عقاید علقمه و اسود و عبد الله بن مسعود نوشته‏ ام‏ که ایشان پیش از ابو حنیفه قائل به رأى بوده ‏اند.

گوید: یکى از معتزله هرگاه نام ابن عباس هم به میان مى ‏آمد او را کوچک مى‏ شمرد و مى‏گفت: آن صاحب زلف که در دین خدا به رأى خویش حکم مى‏داد.

جاحظ هم در کتاب معروف به کتاب التوحید خود گفته است: ابو هریره در روایاتى که از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نقل کرده است ثقه و مورد اعتماد نیست و گفته است على علیه السّلام نه تنها او را مورد وثوق نمى‏دانست که او را متهم مى‏کرد و بر او طعنه مى ‏زد و عمر و عایشه هم در مورد ابو هریره همین گونه بودند.

جاحظ خود، عمر بن عبد العزیز را مسخره و تفسیق و تکفیر مى‏کرده است و درست است که عمر بن عبد العزیز از صحابه نیست ولى بیشتر عامه مردم براى او همان فضیلت را قائل‏اند که براى یکى از صحابه. وانگهى چگونه ممکن است حکم قطعى کنیم که هر یک از صحابه عادل‏اند و حال آنکه حکم بن ابى العاص هم از صحابه است که هیچ دشمن و کینه‏توزى چون او براى رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نبوده است و همین موضوع تو را بسنده است. ولید بن عقبه هم که به نص قرآن فاسق است، از صحابه است، حبیب بن مسلمه هم که در حکومت معاویه با مسلمانان آن کارها را کرد و بسر بن ابى ارطاه دشمن خدا و دشمن رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم هم از صحابه‏ اند.

میان صحابه گروه بسیارى منافق بوده ‏اند که مردم ایشان را نمى‏ شناخته‏ اند، بسیارى از مسلمانان بر این عقیده‏ اند که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم رحلت فرمود در حالى که خداوند همه منافقان را به او معرفى نفرمود و آن حضرت گروهى از ایشان را مى‏ شناخت و نام آنان را به هیچ کس جز ابو حذیفه آن چنان که پنداشته ‏اند نفرموده است، بنابراین چگونه ممکن است به طور قطع حکم کنیم که هر کس مصاحب پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بوده یا هم عصر با ایشان بوده است یا چون آن حضرت را دیده است شخص عادل و مأمون از شرى است و از او گناه و معصیتى سر نمى‏زند و چه کسى مى‏تواند این گونه متبحر باشد که چنین حکم کند.

گوید: شگفت‏تر اینکه اصحاب حدیث و حشویه درباره گناهان پیامبران گفتگو مى‏ کنند و ثابت مى ‏کنند که آنان از فرمان خدا سرپیچى کرده‏اند و بر کسى که منکر این موضوع باشد خرده مى‏ گیرند و طعنه مى‏زنند و مى‏گویند: قدرى و معتزلى است و گاهى هم مى ‏گویند: ملحد و مخالف نص کتاب خداست و از اصحاب حدیث نه یک نه صد بلکه هزارها دیده‏ایم که در این مورد جدل و ستیز مى‏کنند. گاه مى‏گویند: یوسف براى زنا کردن با زن عزیز چون دیگر مردان عمل کرد و گاه مى‏ گویند: داود اوریا را کشت تا با همسر او همبستر شود، گاه مى‏ گویند: رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم پیش از پیامبرى خود کافر و گمراه بوده است و گاه داستان زینب دختر جحش و فدیه گرفتن از اسیران بدر را مطرح مى‏ کنند. اما طعنه زدن آنان به آدم علیه السّلام و ثابت کردن نافرمانى او و مناظره ایشان با هر کس که منکر آن باشد خوى و عادت ایشان است، و حال آنکه اگر کسى درباره عمرو عاص و معاویه و امثال آنان سخن بگوید و به آنان کار زشت و گناه نسبت دهد چهره‏شان سرخ و گردنهایشان کشیده و چشمهایشان تنگ و تیز مى‏شود و مى‏ گویند: این شخص رافضى و بدعت‏گزار است که صحابه را دشنام مى‏دهد و به گذشتگان ناسزا مى‏ گوید.

اگر در پاسخ ما بگویند: در بیان گناهان و خطاهاى پیامبران از نصوص قرآنى پیروى مى‏کنیم به آنان گفته خواهد شد در تبرى جستن از همه گنهکاران نصوص قرآنى را پیروى کنید که خداوند متعال فرموده است: «گروهى را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده‏اند چنان نمى‏یابى که کسانى را که با خدا و رسولش ستیز مى‏کنند دوست بدارند.» و فرموده است: «اگر یکى از آن دو گروه بر دیگرى ستم کرد با آنکه ستم مى‏کند چندان جنگ کنید که به فرمان خدا باز گردد.» و فرموده است: «خدا را فرمان برید و رسول و اولى الامر را فرمان برید.» و سپس از ایشان در مورد بیعت على علیه السّلام سؤال مى‏شود که آیا بیعت درستى بوده است و اطاعت از او بر همه مردم لازم بوده است ناچار از آرى گفتن هستند، به آنان گفته خواهد شد در این صورت اگر کسى بر امام حق خروج کند، آیا بر مسلمانان جنگ کردن با او تا هنگامى که به فرمانبردارى برگردد، واجب نیست و مگر این جنگ کردن غیر از همان تبرى جستن است که ما مى‏گوییم و فرقى میان این دو نیست و ما بدین سبب که در روزگار ایشان نیستیم و امکان جنگ با آنان را نداریم از آنان تبرى مى‏جوییم و آنان را لعنت مى‏کنیم تا این کار عوض جنگى باشد که ما را بر آن راهى نیست.

این متکلم زیدى مى‏گوید: وانگهى نظام و یاران او بر این عقیده ‏اند که در اجماع حجت نیست و ممکن است امت بر خطا و معصیت اجماع کنند و بر تباهى حتى بر ارتداد هماهنگ شوند و اجماع کنند. نظام را کتابى در موضوع اجماع است که در آن کتاب‏ دلایل فقیهان را در مورد اجماع مورد طعن قرار داده و گفته است: الفاظى که مورد استناد ایشان قرار گرفته است صراحتى بر حجت بودن اجماع ندارد، نظیر این گفتار خداوند که فرموده است: «شما را امت میانه قرار دادیم.» و این گفتار الهى که «شما بهترین امتى هستید.» و این گفتار خداوند: «و پیروى کند غیر راه گروندگان را.» او مى‏گوید: خبرى هم که به این صورت نقل شده است که «امت من بر خطا اجتماع نمى‏کند.» خبر واحد است، و مهمترین دلیلى که فقیهان مى‏گویند: این است که نظریه‏ هاى مختلف و اندیشه‏ هاى متفاوت و دگرگون هنگامى که شمار افرادش بسیار فراوان باشد محال است که بر خطا اجماع کنند، و حال آنکه بطلان این موضوع در یهود و مسیحیان و دیگر فرقه‏ هاى گمراه آشکار است.

ابن ابى الحدید مى‏گوید: این خلاصه چیزى است که نقیب ابو جعفر به خط خود نوشته است و ما آن را خواندیم.

ابن ابى الحدید مى‏گوید: ما مى‏ گوییم، اجماع مسلمانان حجت است و آنچه را که این متکلّم از قول ما نقل کرده است که ارزنده‏ ترین دلیل ما این است که نظریه‏ هاى مختلف و اندیشه‏ هاى متفاوت محال است بر نادرست اتفاق کنند، کافى نمى‏ دانیم و به آن خشنود نیستیم و هر کس به کتابهاى اصول ما بنگرد استوارى دلایل ما را بر صحت اجماع و درستى آن خواهد دید و من در این مورد در بررسى کتاب الذریعه سید مرتضى و طعنه‏ هایى که او در مورد دلایل اجماع زده است به اندازه کافى سخن گفته ‏ام.

آنچه هم که این متکلم زیدى در مورد هجوم به خانه فاطمه و جمع کردن هیزم براى آتش زدن آن نقل کرده است خبر واحدى است که نمى‏ توان به آن اعتماد کرد و نه تنها نمى‏ توان چنین کارى را به صحابه نسبت داد بلکه نسبت آن در حق هر مسلمانى که ظاهرا عادل باشد نیز دشوار است.

اما در مورد عایشه و طلحه و زبیر عقیده ما این است که آنان نخست خطا کردند ولى پس از آن توبه کردند و آنان از اهل بهشت‏اند و على علیه السّلام هم پس از جنگ جمل درباره ایشان گواهى به بهشتى بودن داده است.

اما طعنه زدن صحابه به یکدیگر، مخالفتى که میان ایشان بوده است مربوط به کیفیت اجتهاد ایشان است و موجب گناه نیست که هر مجتهدى در کار خود به صواب است و این موضوع در کتابهاى اصول فقه آمده است. مخالفتها در موارد دیگر هم چنان است که بیشتر اخبار رسیده در این گونه موارد غیر قابل اعتماد است و آنچه هم که صحیح باشد در آن نگریسته مى‏ شود و طرف یکى از صحابه به میزان منزلت او در اسلام ترجیح داده مى‏شود همچنان که از عمر و ابو هریره روایت مى‏ شود.

اما على علیه السّلام در نظر و عقیده ما و صحیح شمردن سخن او و احتجاج به کار او همچون رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله و سلّم است و اطاعت از او را واجب مى‏ شمریم و هرگاه با روایت صحیحى ثابت شود که آن حضرت از کسى تبرى جسته است، ما هم از آن شخص هر که مى‏ خواهد باشد تبرى مى‏ جوییم، ولى در آنچه از او نقل شده است باید دقت کرد که روایات دروغ بر آن حضرت بسیار بسته‏اند و تعصب، احادیث بى‏پایه‏اى را فراهم آورده است.

اما تبرى جستن على علیه السّلام از مغیره و عمرو عاص و معاویه در نظر ما معلوم و همچون اخبار متواتر است و به همین سبب یاران معتزلى ما نه تنها آنان را ستایش نمى‏ کنند که آنان را دوست نمى‏ دارند و در نظر معتزله نکوهیده‏ اند، ولى آن حضرت هرگز از پیشینیان و شیوخ مهاجران جز به نیکى و نام پسندیده یاد نکرده است و این مقتضى ریاست آن حضرت در دین و اخلاص او در اطاعت از خداى جهانیان است و هر کس دوست دارد از روایاتى که از آن حضرت بر خلاف این موضوع نقل شده و به ظاهر طعنه زدن او را بر مشایخ مى‏رساند به همین کتاب شرح نهج البلاغه ما مراجعه کند که ما هیچ موردى را که از آن بر خلاف آنچه مى‏ گوییم فهمیده مى شود رها نکرده ‏ایم و آن را به طریقى که موافق حق است توضیح و شرح داده ‏ایم، و توفیق از خداوند است.

عمار بن یاسر و پاره‏اى از اخبار او

اما عمار بن یاسر که خدایش رحمت کناد ما اینک نسب و پاره‏اى از اخبار او را از آنچه که ابن عبد البر در کتاب الاستیعاب آورده است مى‏ آوریم، ابو عمر بن عبد البر که خدایش رحمت کناد چنین گفته است.

او عمار بن یاسر بن عامر بن مالک بن کنانه بن قیس بن حصین بن لوذ بن ثعلبه بن عوف بن حارثه بن عامر بن نام بن عنس-  بانون-  بن مالک بن ادد عنسى مذحجى‏ است. کنیه‏ اش ابو الیقظان و هم سوگند بنى مخزوم است، این موضوع را ابن شهاب و دیگران گفته ‏اند. موسى بن عقبه هم گفته است: از جمله حاضران در جنگ بدر عمار بن یاسر هم سوگند بنى مخزوم بنى یقظه است.

واقدى و گروهى از اهل علم گفته‏ اند که یاسر پدر عمار عربى قحطانى از قبیله عنس از شاخه مذحج بوده است، ولى پسرش عمار وابسته به بنى مخزوم است زیرا پدرش یاسر با یکى از کنیزان یکى از افراد بنى مخزوم ازدواج کرد و او عمار را زایید، و چنین بود که یاسر همراه دو برادرش به نامهاى حارث و مالک در جستجوى برادر چهارم خود به مکه آمدند.

حارث و مالک به یمن برگشتند و یاسر در مکه ماند و با ابو حذیفه بن مغیره بن عبد الله بن عمر بن مخزوم هم سوگند و همپیمان شد. ابو حذیفه یکى از کنیزان خود به نام سمیه دختر خیاط را به ازدواج او درآورد که عمار را براى او زایید، ابو حذیفه عمار را آزاد کرد و عمار وابسته و همپیمان ایشان بود، و به مناسبت همین پیمان و وابستگى بود که چون غلامان عثمان عمار را چنان زدند که گرفتار فتق شکم شد و یکى از دنده‏هایش را شکستند، بنى مخزوم به طرفدارى از او جمع شدند و گفتند به خدا سوگند اگر عمار بمیرد، کسى جز عثمان را به جاى او نخواهیم کشت.

ابن عبد البر مى‏گوید: عمار و برادرش عبد الله و پدر و مادرشان یاسر و سمیه مسلمان شدند و از نخستین مسلمانان‏اند و در راه خدا سخت شکنجه شدند.

پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم در همان حال که آنان شکنجه مى‏ شدند از کنارشان عبور مى‏فرمود و مى‏ گفت: «اى خاندان یاسر شکیبایى کنید که شکیبایى، که وعده‏گاه شما بهشت است.» همچنین به آنان مى‏فرمود: «اى خاندان یاسر شکیبایى، بار خدایا خاندان یاسر را بیامرز هر چند که چنین کرده‏اى.» ابن عبد البر مى‏ گوید: عمار همچنان با ابو حذیفه بن مغیره بود تا آنکه ابو حذیفه درگذشت و خداوند اسلام را آورد.

سمیه را ابو جهل کشت، زوبینى به زیر شکمش زد و کشته شد. سمیه از زنان فاضل و نیکوکار بود و نخستین زنى است که در اسلام شهید شده است. قریش یاسر و سمیه و دو پسر ایشان و بلال و خباب و صهیب را مى‏ گرفتند و زره آهنى بر آنان مى‏ پوشاندند ومیان آفتاب نگه مى‏ داشتند آن چنان که تاب و توان ایشان تمام مى‏ شد و آنان با کراهت و اجبار هر چه از کفر و دشنام به پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم که کافران مى‏ خواستند بر زبان مى ‏آوردند، آن گاه خویشاوندان ایشان ظرفهاى بزرگ چرمى که پر آب بود مى‏ آوردند و آنها را در آن مى‏ نهادند و اطرافش را مى‏ گرفتند و مى‏ بردند. چون شامگاه فرا رسید ابو جهل آمد و شروع به فحش و دشنام دادن به سمیه کرد و زوبینى به زیر شکمش زد و او را کشت و سمیه نخستین کسى است که در اسلام شهید شده است. عمار به پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم گفت: اى رسول خدا شکنجه مادر من به حد نهایت رسیده است، فرمود: «اى ابا الیقظان شکیبایى، پروردگارا هیچ یک از خاندان یاسر را با آتش عذاب مفرماى.» ابن عبد البر مى‏ گوید: این آیه که مى‏ فرماید: «جز آن کس که مجبور شود و دلش مطمئن به ایمان باشد.» درباره ایشان نازل شده است.

گوید: عمار به حبشه هجرت کرده و بر هر دو قبله نماز گزارده و در جنگ بدر و تمام جنگهاى دیگر شرکت کرده و متحمل رنج گران و پسندیده گردیده است و سپس در جنگ یمامه شرکت کرده است و در آن هم بسیار پسندیده زحمت کشیده است و در همان جنگ گوش او جدا شده است.

گوید: واقدى از قول عبد الله بن نافع از پدرش از عبد الله بن عمر نقل مى ‏کند که مى‏ گفته است: روز جنگ یمامه، عمار بن یاسر را دیدم که بر سنگى مشرف بر لشکر ایستاده است و فریاد مى‏کشد که اى گروه مسلمانان آیا از بهشت مى‏گریزید من عمار بن یاسرم پیش من آیید، و من در همان حال که او سخت جنگ مى‏ کرد دیدم که گوشش قطع شده و در حال پرش بود.

ابن عبد البر مى‏ گوید: عمار مردى بلند قامت و چهارشانه و داراى چشمانى زیبا و درشت بوده است، و هم درباره او گفته شده است در عین چهارشانگى بلند قامت و سیه چرده و پر جنب و جوش و داراى چشمان زیبا و درشت و موهاى صاف بود و خضاب نمى‏ بست و رنگ سپید موهایش را تغییر نمى‏ داد.

گوید: عمار مى ‏گفته است که من هم سن پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم هستم و هیچ کس از لحاظ سنى نزدیکتر به آن حضرت از من نیست. گوید: عمار در نود و سه سالگى شهید شد و این‏ خبر مرفوع که درباره او آمده است که تو را گروه سرکش ستمگر مى‏ کشد. از دلایل نبوت حضرت ختمى مرتبت است که خبر دادن از غیب است. و پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده‏ اند: «عمار سراپا آکنده از ایمان است.» و هم به صورت: «عمار از سر تا گودى کف پایش آکنده از ایمان است.» نقل شده است.

فضایل عمار بسیار است و پیش از این درباره او و اخبارش و آنچه در حق او نقل شده است سخن گفته شد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۲۹۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۲ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)معنای لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ

حکمت ۴۰۴ صبحی صالح

۴۰۴-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَعْنَى قَوْلِهِمْ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ

إِنَّا لَا نَمْلِکُ مَعَ اللَّهِ شَیْئاً وَ لَا نَمْلِکُ إِلَّا مَا مَلَّکَنَا فَمَتَى مَلَّکَنَا مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنَّا کَلَّفَنَا وَ مَتَى أَخَذَهُ مِنَّا وَضَعَ تَکْلِیفَهُ عَنَّا

حکمت ۴۱۲ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۲: قَالَ ع وَ قَدْ سُئِلَ عَنْ مَعْنَى قَوْلِهِمْ-  لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ-  إِنَّا لَا نَمْلِکُ مَعَ اللَّهِ شَیْئاً وَ لَا نَمْلِکُ إِلَّا مَا مَلَّکَنَا-  فَمَتَى مَلَّکَنَا مَا هُوَ أَمْلَکُ بِهِ مِنَّا کَلَّفَنَا-  وَ مَتَى أَخَذَهُ مِنَّا وَضَعَ تَکْلِیفَهُ عَنَّا

معنى هذا الکلام-  أنه ع جعل الحول عباره عن الملکیه و التصرف-  و جعل القوه عباره عن التکلیف-  کأنه یقول لا تملک و لا تصرف إلا بالله-  و لا تکلیف لأمر من الأمور إلا بالله-  فنحن لا نملک مع الله شیئا أی لا نستقل بأن نملک شیئا-  لأنه لو لا إقداره إیانا و خلقته لنا أحیاء-  لم نکن مالکین و لا متصرفین-  فإذا ملکنا شیئا هو أملک به أی أقدر علیه منا-  صرنا مالکین له کالمال مثلا حقیقه-  و کالعقل و الجوارح و الأعضاء مجازا-  و حینئذ یکون مکلفا لنا أمرا یتعلق بما ملکنا إیاه-  نحو أن یکلفنا الزکاه عند تملیکنا المال-  و یکلفنا النظر عند تملیکنا العقل-  و یکلفنا الجهاد و الصلاه و الحج و غیر ذلک-  عند تملیکنا الأعضاء و الجوارح-  و متى أخذ منا المال وضع عنا تکلیف الزکاه-  و متى أخذ العقل سقط تکلیف النظر-  و متى أخذ الأعضاء و الجوارح-  سقط تکلیف الجهاد و ما یجری مجراه- . هذا هو تفسیر قوله ع-  فأما غیره فقد فسره بشی‏ء آخر-

قال ابو عبد الله جعفر بن محمد ع فلا حول على الطاعه و لا قوه على ترک المعاصی إلا باللهو قال قوم و هم المجبره-  لا فعل من الأفعال إلا و هو صادر من الله-  و لیس فی اللفظ ما یدل ما ادعوا-  و إنما فیه أنه لا اقتدار إلا بالله-  و لیس یلزم من نفی الاقتدار إلا بالله صدق قولنا-  لا فعل من الأفعال إلا و هو صادر عن الله-  و الأولى فی تفسیر هذه اللفظه أن تحمل على ظاهرها-  و ذلک أن الحول هو القوه و القوه هی الحول-  کلاهما مترادفان-  و لا ریب أن القدره من الله تعالى-  فهو الذی أقدر المؤمن على الإیمان و الکافر على الکفر-  و لا یلزم من ذلک مخالفه القول بالعدل-  لأن القدره لیست موجبه- .

فإن قلت فأی فائده فی ذکر ذلک-  و قد علم کل أحد أن الله تعالى خلق القدره-  فی جمیع الحیوانات-  قلت المراد بذلک الرد على من أثبت صانعا غیر الله-  کالمجوس و الثنویه فإنهم قالوا بإلهین-  أحدهما یخلق قدره الخیر و الآخر یخلق قدره الشر

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۲)

قال علیه السّلام، و قد سئل عن معنى قولهم: لا حول و لا قوه الّا باللّه: انا لا نملک مع الله شیئا، و لا نملک الا ما ملکنا، فمتى ملکّنا، ما هو املک به منا کلفنا، و متى اخذه منا وضع تکلیفه عنّا.

«از آن حضرت درباره معنى «لا حول و لا قوه الا باللّه» پرسیدند، فرمود: با وجود خداوند ما را بر چیزى اختیار نیست و چیزى نداریم جز آنچه او ما را مالک آن قرار داده است، پس چون ما را مالک چیزى فرمود که خود به آن سزاوارتر از ماست، تکلیف بر عهده ما گذاشت، و چون آن را از ما گرفت، تکلیف خود را از ما برداشت.»

ابن ابى الحدید مى ‏گوید: معنى این سخن این است که آن حضرت «حول» را به معنى ملکیت و تصرف و «قوه» را به معنى تکلیف گرفته است، گویى مى‏ فرماید هیچ تملک و تصرفى جز به عنایت خدا و هیچ تکلیفى براى هیچ کارى بدون امر خدا نیست.

یعنى در قبال خداوند ما مالک چیزى نیستیم و استقلال نداریم که چیزى داشته باشیم، زیرا اگر خداوند ما را نمى‏ آفرید و زنده قرار نمى‏داد نه مالک چیزى بودیم و نه اختیار تصرف داشتیم. و هرگاه مالک چیزى هم مى‏ شویم خداوند بر آن چیز از ما تواناتر و مالک‏تر است، و چون مالک مال مى‏ شویم که به حقیقت مالک آن هستیم یا داراى عقل و جوارح و اعضا مى‏ شویم که به صورت مجازى مالک آنهاییم، در این هنگام خداوند در قبال آنچه مالک هستیم تکلیفى براى ما تعیین فرموده است، نظیر آنکه در مال تکلیف زکات و در عقل تکلیف دقت کردن و در داشتن امکانات و اعضا و جوارح امورى چون حج و نماز و جهاد و دیگر احکام را بر ما مقرر فرموده است. هرگاه مال را از ما مى‏ گیرد، تکلیف زکات را از ما برمى‏ دارد و هرگاه عقل را از ما مى‏ گیرد، تکلیف دقت و اندیشیدن از ما ساقط مى‏ شود و به همین ترتیب هرگاه اعضا و جوارح را مى‏ گیرد، تکلیف جهاد ساقط مى‏ شود.

این تفسیر سخن آن حضرت است، دیگران به گونه دیگر «لا حول و لا قوه الا بالله» را معنى کرده ‏اند، ابو عبد الله جعفر بن محمد علیه السّلام فرموده است: هیچ نیرویى براى اطاعت و هیچ نیرویى براى ترک معصیتها جز به لطف خداوند نیست.

جبریان مى‏ گویند: هیچ کارى از کارها نیست مگر اینکه از خداوند صادر مى‏ شود و حال آنکه در الفاظ این کلمه هیچ لفظى که دلیل ادعاى ایشان باشد وجود ندارد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۱ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۳ صبحی صالح

۴۰۳-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )مَنْ أَوْمَأَ إِلَى مُتَفَاوِتٍ خَذَلَتْهُ الْحِیَلُ

حکمت ۴۱۱ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۱ وَ قَالَ ع: مَنْ أَوْمَأَ إِلَى مُتَفَاوِتٍ خَذَلَتْهُ الْحِیَلُ قیل فی تفسیره-  من استدل بالمتشابه من القرآن فی التوحید و العدل-  انکشفت حیلته-  فإن علماء التوحید قد أوضحوا تأویل ذلک- . و قیل من بنى عقیده له مخصوصه على أمرین مختلفین-  حق و باطل کان مبطلا- . و قیل من أومأ بطمعه و أمله إلى فائت-  قد مضى و انقضى لن تنفعه حیله-  أی لا یتبعن أحدکم أمله ما قد فاته-  و هذا ضعیف لأن المتفاوت فی اللغه غیر الفائت

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۱)

و قال علیه السّلام: من اومأ الى متفاوت خذلته الحیل.

و فرمود: «کسى که به کار متفاوت پردازد چاره ‏جوییها کار او را نسازد.»

ابن ابى الحدید مى‏گوید: در شرح این سخن گفته شده است: یعنى هر کس در مورد توحید و عدل به آیات متشابه قرآن استدلال کند، حیله ‏اش آشکار مى‏ شود که علماى توحید تأویل آن آیات را شرح داده و روشن ساخته‏ اند.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۶۱

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۱۰ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۲ صبحی صالح

۴۰۲-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )لِبَعْضِ مُخَاطِبِیهِ وَ قَدْ تَکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ یُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَوْلِ مِثْلِهَا لَقَدْ طِرْتَ شَکِیراً وَ هَدَرْتَ سَقْباً

قال الرضی و الشکیر هاهنا أول ما ینبت من ریش الطائر قبل أن یقوى و یستحصف و السقب الصغیر من الإبل و لا یهدر إلا بعد أن یستفحل

حکمت ۴۱۰ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۱۰: وَ قَالَ ع لِبَعْضِ مُخَاطِبِیهِ-  وَ قَدْ تَکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ یُسْتَصْغَرُ مِثْلُهُ عَنْ قَوْلِ مِثْلِهَا-  لَقَدْ طِرْتَ شَکِیراً وَ هَدَرْتَ سَقْباً قال الشکیر هاهنا أول ما ینبت من ریش الطائر-  قبل أن یقوى و یستحصف-  و السقب الصغیر من الإبل-  و لا یهدر إلا بعد أن یستفحل هذا مثل قولهم قد زبب قبل أن یحصرم- . و من أمثال العامه-  یقرأ بالشواذ و ما حفظ بعد جزء المفصل

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۱۰)

و قال علیه السّلام لبعض مخاطبیه و قد تکلّم بکلمه یستصغر مثله عن قول مثلها: لقد طرت شکیرا، و هدرت سقبا. قال: الشکیر هاهنا اوّل ما ینبت من ریش الطائر قبل ان یقوى و یستحصف.

و السقب: الصغیر من الابل، و لا یهدر الا بعد ان یستفحل. و آن حضرت به یکى از مخاطبهاى خود که سخنى گفته بود که از گفتن چنان سخنى کوچک‏تر شمرده مى‏ شد فرمود: «همانا با پرهاى نخستین پریدى و در خردسالى بانگ برکشیدى.

سید رضى گوید: شکیر در این سخن به معنى نخستین پرهایى است که در پرنده پیش از آنکه نیرومند و استوار شود، مى ‏روید. و سقب شتر خردسال است و شتر تا فحل نشود بانگ برنمى‏ آورد.» ابن ابى الحدید مى ‏گوید: نظیر این سخن اعراب است که غوره نشده مویز شده است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۴۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۹ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۴۰۱ صبحی صالح

۴۰۱-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )مُقَارَبَهُ النَّاسِ فِی أَخْلَاقِهِمْ أَمْنٌ مِنْ غَوَائِلِهِمْ

حکمت ۴۰۹ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۲۰

۴۰۹ وَ قَالَ ع: مُقَارَبَهُ النَّاسِ فِی أَخْلَاقِهِمْ أَمْنٌ مِنْ غَوَائِلِهِمْ إلى هذا نظر المتنبی فی قوله-

و خله فی جلیس أتقیه بها
کیما یرى أننا مثلان فی الوهن‏

و کلمه فی طریق خفت أعربها
فیهتدى لی فلم أقدر على اللحن‏

و قال الشاعر

و ما أنا إلا کالزمان إذا صحا
صحوت و إن ماق الزمان أموق‏

و کان یقال إذا نزلت على قوم فتشبه بأخلاقهم- فإن الإنسان من حیث یوجد لا من حیث یولد- و فی الأمثال القدیمه من دخل ظفار حمر- .

شاعر

أحامقه حتى یقال سجیه
و لو کان ذا عقل لکنت أعاقله‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۹)

و قال علیه السّلام: «مقاربه الناس فى اخلاقهم امن من غوائلهم.»

و آن حضرت فرمود: «موافقت و نزدیکى با مردم در خویهاى ایشان، ایمنى از گزندهاى آنان است.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۸۳

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۸ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)چشم زخم و افسون و جادوگرى

حکمت ۴۰۰ صبحی صالح

۴۰۰-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )الْعَیْنُ حَقٌّ وَ الرُّقَى حَقٌّ وَ السِّحْرُ حَقٌّ وَ الْفَأْلُ حَقٌّ

وَ الطِّیَرَهُ لَیْسَتْ بِحَقٍّ وَ الْعَدْوَى لَیْسَتْ بِحَقٍّ

وَ الطِّیبُ نُشْرَهٌ وَ الْعَسَلُ نُشْرَهٌ وَ الرُّکُوبُ نُشْرَهٌ وَ النَّظَرُ إِلَى الْخُضْرَهِ نُشْرَهٌ

حکمت ۴۰۸ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۸: الْعَیْنُ حَقٌّ وَ الرُّقَى حَقٌّ وَ السِّحْرُ حَقٌّ-  وَ الْفَأْلُ حَقٌّ وَ الطِّیَرَهُ لَیْسَتْ بِحَقٍّ-  وَ الْعَدْوَى لَیْسَتْ بِحَقٍّ-  وَ الطِّیبُ نُشْرَهٌ وَ الْعَسَلُ نُشْرَهٌ-  وَ الرُّکُوبُ نُشْرَهٌ وَ النَّظَرُ إِلَى الْخُضْرَهِ نُشْرَهٌ و یروى و الغسل نشره بالغین المعجمه-  أی التطهیر بالماء

أقوال فی العین و السحر و الفأل و العدوى و الطیره

و قد جاء فی الحدیث المرفوع العین حق و لو کان شی‏ء یسبق القدر لسبقته العین-  و إذا استغسلتم فاغسلوا-  قالوا فی تفسیره إنهم کانوا یطلبون من العائن-  أن یتوضأ بماء ثم یسقی منه المعین و یغتسل بسائره- . و فی حدیث عائشه العین حق کما أن محمدا حق- . و للحکماء فی تعلیل ذلک قول لا بأس به-  قالوا هذا عائد إلى نفس العائن-  و ذلک لأن الهیولى مطیعه للأنفس متأثره بها-  أ لا ترى أن نفوس الأفلاک تؤثر فیها-  بتعاقب الصور علیها-  و النفوس البشریه من جوهر نفوس الأفلاک-  و شدیده الشبه بها-  إلا أن نسبتها إلیها نسبه السراج إلى الشمس-  فلیست عامه التأثیر-  بل تأثیرها فی أغلب الأمر فی بدنها خاصه-  و لهذا یحمى مزاج الإنسان عند الغضب-یستعد للجماع عند تصور النفس صوره المعشوق-  فإذن قد صار تصور النفس مؤثرا فیما هو خارج عنها-  لأنها لیست حاله فی البدن-  فلا یستبعد وجود نفس لها جوهر مخصوص-  مخالف لغیره من جواهر النفوس تؤثر فی غیر بدنها-  و لهذا یقال إن قوما من الهند یقتلون بالوهم-  و الإصابه بالعین من هذا الباب-  و هو أن تستحسن النفس صوره مخصوصه و تتعجب منها-  و تکون تلک النفس خبیثه جدا-  فینفعل جسم تلک الصوره مطیعا لتلک النفس-  کما ینفعل البدن للسم- .

وفی حدیث أم سلمه أن رسول الله ص رأى فی وجه جاریه لها سعفه-  فقال إن بها نظره فاسترقوا لها- . وقال عوف بن مالک الأشجعی کنا نرقی فی الجاهلیه-  فقلت یا رسول الله ما ترى فی ذلک فقال-  أعرضوا على رقاکم-  فلا بأس بالرقى ما لم یکن فیها شرک کان ناس من أصحاب رسول الله ص فی سفر-  فمروا بحی من أحیاء العرب-  فاستضافوهم فلم یضیفوهم و قالوا لهم-  هل فیکم من راق فإن سید الحی لدیغ-  فقال رجل منهم نعم-  فأتاه فرقاه بفاتحه الکتاب فبرأ-  فأعطی قطیعا من الغنم-  فأبى أن یقبلها حتى یأتی رسول الله ص-  فذکر ذلک لرسول الله ص-  و قال و عیشک ما رقیته إلا بفاتحه الکتاب-  فقال ما أدراکم إنها رقیه-  خذوا منهم و اضربوا لی معکم بسهم

وروى بریده قال قال رسول الله ص و قد ذکرت عنده الطیره-  من عرض له من هذه الطیره شی‏ء فلیقل-  اللهم لا طیر إلا طیرک و لا خیر إلا خیرک-  و لا إله غیرک و لا حول و لا قوه إلا بالله وعنه ع لیس منا من تطیر أو تطیر له-  أو تکهن أو تکهن له أنس بن مالک یرفعه لا عدوى و لا طیره و یعجبنی الفأل الصالح-  قالوا فما الفأل الصالح قال الکلمه الطیبه و عنه ع تفاءلوا و لا تطیروا

وروى عبد الله بن بریده عن أبیه أن رسول الله ص کان لا یتطیر من شی‏ء-  و کان إذا بعث عاملا سأل عن اسمه-  فإذا أعجبه سر به و رئی بشر ذلک فی وجهه-  و إن کره اسمه رئیت الکراهه على وجهه-  و إذا دخل قریه سأل عن اسمها-  فإن أعجبه ظهر على وجهه- . بنى عبید الله بن زیاد بالبصره دارا عظیمه-  فمر بها بعض الأعراب-  فرأى فی دهلیزها صوره أسد و کلب و کبش-  فقال أسد کالح و کبش ناطح و کلب نابح-  و الله لا یمتع بها-  فلم یلبث عبید الله فیها إلا أیاما یسیره- .

أبو هریره یرفعه إذا ظننتم فلا تحققوا-  و إذا تطیرتم فامضوا و على الله فتوکلواوقال ع أحسنها الفأل و لا یرد قدرا-  و لکن إذا رأى أحدکم ما یکره فلیقل-  اللهم لا یأتی بالحسنات إلا أنت-  و لا یدفع السیئات إلا أنت-  و لا حول و لا قوه إلا بک- .

و قال بعض الشعراء-

لا یعلم المرء لیلا ما یصبحه
إلا کواذب ما یجری به الفأل‏

و الفأل و الزجر و الکهان کلهم‏
مضللون و دون الغیب أقفال‏

وعن النبی ص القیافه و الطرق و الطیره من الخبثابن عباس یرفعه من اقتبس علما من النجوم اقتبس شعبه من السحر

أبو هریره یرفعه من أتى کاهنا فصدقه فیما یقول-  فقد برئ مما أنزل الله على أبی القاسم- .

شاعر

لعمرک ما تدری الطوارق بالحصى
و لا زاجرت الطیر ما الله صانع‏

و قال آخر

لا یقعدنک عن بغاء
الخیر تعقاد العزائم‏

فلقد غدوت و کنت لا
أغدو على راق و حائم‏

فإذا الأشائم کالأیامن
و الأیامن کالأشائم‏

و کذاک لا خیر و لا
شر على أحد بدائم‏

تفاءل هشام بن عبد الملک بنصر بن سیار-  فقلده خراسان فبقی فیها عشر سنین- . و تفاءل عامر بن إسماعیل قاتل مروان بن محمد-  باسم رجل لقیه فسأله عن اسمه-  فقال منصور بن سعد-  قال من أی العرب قال من سعد العشیره-  فاستصحبه و طلب مروان فظفر به و قتله- . و تفاءل المأمون بمنصور بن بسام-  فکان سبب مکانته عنده- . قالوا إنما أصل الید الیسرى العسرى-  إلا أنهم أبدلوا الیسرى من الیسر تفاؤلا- . مزرد بن ضرار-

و إنی امرؤ لا تقشعر ذؤابتی
من الذئب یعوی و الغراب المحجل‏

الکمیت

و لا أنا ممن یزجر الطیر همه
أ صاح غراب أم تعرض ثعلب‏

و قال بعض العرب خرجت فی طلب ناقه ضلت لی- فسمعت قائلا یقول-

و لئن بعثت لها بغاه
فما البغاه بواجدینا

فلم أتطیر و مضیت لوجهی-  فلقینی رجل قبیح الوجه به ما شئت من عاهه-  فلم أتطیر و تقدمت-  فلاحت لی أکمه فسمعت منها صائحا-و الشر یلقى مطالع الأکم‏-  فلم أکترث و لا انثنیت و علوتها-  فوجدت ناقتی قد تفاجت للولاده-  فنتجتها و عدت إلى منزلی بها و معها ولدها- .

و قیل لعلی ع-  لا تحاربهم الیوم فإن القمر فی العقرب-  فقال قمرنا أم قمرهموروی عنه ع أنه کان یکره أن یسافر-  أو یتزوج فی محاق الشهر-  و إذا کان القمر فی العقرب و روی أن ابن عباس قال على منبر البصره إن الکلاب من الحن و إن الحن من ضعفاء الجن-  فإذ غشیکم منهم شی‏ء فألقوا إلیه شیئا أو اطردوه-  فإن لها أنفس سوء- . و قال أبو عثمان الجاحظ-  کان علماء الفرس و الهند-  و أطباء الیونانیین و دهاه العرب-  و أهل التجربه من نازله الأمصار و حذاق المتکلمین-  یکرهون الأکل بین یدی السباع-  یخافون عیونها للذی فیها من النهم و الشره-  و لما ینحل عند ذلک من أجوافها من البخار الردی‏ء-  و ینفصل من عیونها مما إذا خالط الإنسان-  نقض بنیه قلبه و أفسده-  و کانوا یکرهون قیام الخدم-  بالمذاب و الأشربه على رءوسهم-  خوفا من أعینهم و شده ملاحظتهم إیاهم-  و کانوا یأمرون بإشباعهم قبل أن یأکلوا-  و کانوا یقولون فی الکلب و السنور-  إما أن یطرد أو یشغل بما یطرح له- .

و قالت الحکماء نفوس السباع أردأ النفوس و أخبثها-  لفرط شرهها و شرها-  قالوا و قد وجدنا الرجل یضرب الحیه بعصا-  فیموت الضارب و الحیه-  لأن سم الحیه فصل منها-  حتى خالط أحشاء الضارب و قلبه-  و نفذ فی مسام جسده- . و قد یدیم الإنسان النظر إلى العین المحمره-  فتعتری عینه حمره-  و التثاؤب یعدی أعداء ظاهرا-  و یکره دنو الطامث من اللبن لتسوطه-  لأن لها رائحه و بخارا یفسد اللبن المسوط- . و قال الأصمعی رأیت رجلا عیونا-  کان یذکر عن نفسه أنه إذا أعجبه الشی‏ء-  وجد حراره تخرج من عینه- . و قال أیضا کان عندنا عیونان-  فمر أحدهما بحوض من حجاره-  فقال تالله ما رأیت کالیوم حوضا-  فانصدع فلقتین-  فمر علیه الثانی فقال-  و أبیک لقلما ضررت أهلک فیک-  فتطایر أربع فلق- .

و سمع آخر صوت بول من وراء جدار حائط-  فقال إنک کثیر الشخب فقالوا هو ابنک-  فقال أوه انقطع ظهره-  فقیل لا بأس علیه إن شاء الله-  فقال و الله لا یبول بعدها أبدا فما بال حتى مات- . و سمع آخر صوت شخب ناقه بقوه-  فأعجبه فقال أیتهن هذه-  فوروا بأخرى عنها-  فهلکتا جمیعا المورى بها و المورى عنها قال رجل من خاصه المنصور له-  قبل أن یقتل أبا مسلم بیوم واحد-  إنی رأیت الیوم لأبی مسلم ثلاثا تطیرت له منها-  قال ما هی قال رکب فوقعت قلنسوته‏ عن رأسه-  فقال المنصور الله أکبر تبعها و الله رأسه-  فقال و کبا به فرسه-  فقال الله أکبر کبا و الله جده و أصلد زنده-  فما الثالثه قال إنه قال لأصحابه-  أنا مقتول و إنما أخادع نفسی-  و إذا رجل ینادی آخر من الصحراء-  الیوم آخر الأجل یا فلان-  فقال الله أکبر انقضى أجله إن شاء الله و انقطع من الدنیا أثره-  فقتل فی غد ذلک الیوم- . تجهز النابغه الذبیانی للغزو و اسمه زیاد بن عمرو-  مع زبان بن سیار الفزاری-  فلما أراد الرحیل سقطت علیه جراده فتطیر-  و قال ذات لونین تجرد غری من خرج-  فأقام و لم یلتفت زبان إلى طیرته-  فذهب و رجع غانما فقال-

تطیر طیره یوما زیاد
لتخبره و ما فیها خبیر

أقام کان لقمان بن عاد
أشار له بحکمته مشیر

تعلم إنه لا طیر إلا
على متطیر و هو الثبور

بلى شی‏ء یوافق بعض شی‏ء
أحایینا و باطله کثیر

حضر عمر بن الخطاب الموسم- فصاح به صائح یا خلیفه رسول الله- فقال رجل من بنی لهب و هم أهل عیافه و زجر- دعاه باسم میت مات و الله أمیر المؤمنین- فلما وقف الناس للجمار إذا حصاه صکت صلعه عمر- فأدمی منها فقال ذلک القائل- أشعر و الله أمیر المؤمنین- لا و الله ما یقف هذا الموقف أبدا- فقتل عمر قبل أن یحول الحول- و قال کثیر بن عبد الرحمن-

تیممت لهبا أبتغی العلم عندها
و قد صار علم العائفین إلى لهب‏

کان للعرب کاهنان- اسم أحدهما شق و کان نصف إنسان- و اسم الآخر سطیح و کان یطوى طی الحصیر- و یتکلمان بکل أعجوبه فی الکهانه- فقال ابن الرومی-

لک رأی کأنه رأی شق
و سطیح قریعی الکهان‏

یستشف الغیوب عما تواری‏
بعیون جلیه الإنسان‏

و قال أبو عثمان الجاحظ- کان مسیلمه قبل أن یتنبأ یدور فی الأسواق- التی کانت بین دور العرب و العجم- کسوق الأبله و سوق بقه- و سوق الأنبار و سوق الحیره- یلتمس تعلم الحیل و النیرنجیات- و احتیالات أصحاب الرقى و العزائم و النجوم- و قد کان أحکم علم الحزاه و أصحاب الزجر و الخط- فعمد إلى بیضه فصب إلیها خلا حاذقا قاطعا- فلانت حتى إذا مدها الإنسان استطالت و دقت کالعلک- ثم أدخلها قاروره ضیقه الرأس- و ترکها حتى انضمت و استدارت و جمدت- فعادت کهیئتها الأولى- فأخرجها إلى قوم و هم أعراب و استغواهم بها- و فیه قیل

ببیضه قارور و رایه شادن
و توصیل مقطوع من الطیر حاذق‏

قالوا أراد برایه الشادن- التی یعملها الصبی من القرطاس الرقیق- و یجعل لها ذنبا و جناحین- و یرسلها یوم الریح بخیط طویل- . کان مسیلمه یعمل رایات من هذا الجنس- و یعلق فیها الجلاجل- و یرسلها لیلا فی شده الریح- و یقول هذه الملائکه تنزل علی- و هذه خشخشه الملائکه و زجلها- و کان یصل جناح الطیر المقصوص بریش معه- فیطیر و یستغوی به الأعراب- . شاعر فی الطیره-

و أمنع الیاسمین الغض من حذری
علیک إذ قیل لی نصف اسمه یاس‏

و قال آخر

أهدت إلیه سفرجلا فتطیرا
منه و ظل مفکرا مستعبرا

خوف الفراق لأن شطر هجائه‏
سفر و حق له بأن یتطیرا

و قال آخر

یا ذا الذی أهدى لنا سوسنا
ما کنت فی إهدائه محسنا

نصف اسمه سو فقد ساءنی‏
یا لیت إنی لم أر السوسنا

و مثله

لا ترانی طوال دهری
أهوى الشقائقا

إن یکن یشبه الخدود
فنصف اسمه شقا

و کانوا یتفاءلون بالآس لدوامه- و یتطیرون من النرجس لسرعه انقضائه- و یسمونه الغدار- . و قال العباس بن الأحنف-

إن الذی سماک یا منیتی
بالنرجس الغدار ما أنصفا

لو أنه سماک بالآسه
وفیت إن الآس أهل الوفا

خرج کثیر یرید عزه و معه صاحب له من نهد- فرأى غرابا ساقطا فوق بانه ینتف ریشه- فقال له النهدی إن صدق الطیر فقد ماتت عزه- فوافى أهلها و قد أخرجوا جنازتها-

فقال

و ما أعیف النهدی لا در دره
و أزجره للطیر لا عز ناصره‏

رأیت غرابا ساقطا فوق بانه
ینتف أعلى ریشه و یطایره‏

فقال غراب لاغتراب و بانه
لبین و فقد من حبیب تعاشره‏

و قال الشاعر

و سمیته یحیى لیحیا و لم یکن
إلى رد حکم الله فیه سبیل‏

تیممت فیه الفأل حین رزقته‏
و لم أدر أن الفأل فیه یفیل‏

فأما القول فی السحر-  فإن الفقهاء یثبتونه و یقولون فیه القود-  و قد جاء فی الخبر أن رسول الله ص-  سحره لبید بن أعصم الیهودی-  حتى کان یخیل إلیه أنه عمل الشی‏ء و لم یعمله- . و روی أن امرأه من یهود سحرته بشعر و قصاص ظفر-  و جعلت السحر فی بئر-  و أن الله تعالى دله على ذلک-  فبعث علیا ع فاستخرجه و قتل المرأه –  و قوم من المتکلمین ینفون هذا عنه ع-  و یقولون إنه معصوم من مثله- . و الفلاسفه تزعم أن السحر من آثار النفس الناطقه-  و أنه لا یبعد أن یکون فی النفوس-  نفس تؤثر فی غیر بدنها-  المرض و الحب و البغض و نحو ذلک-  و أصحاب الکواکب یجعلون للکواکب فی ذلک تأثیرا-  و أصحاب خواص الأحجار و النبات و غیرها-  یسندون ذلک إلى الخواص-  و کلام أمیر المؤمنین ع-  دال على تصحیح ما یدعى من السحر- .

و أما العدوى-فقد قال رسول الله ص لا عدوى فی الإسلام و قال لمن قال أعدى بعضها بعضا یعنی الإبل-  فمن أعدى الأول وقال لا عدوى و لا هامه و لا صفر-  فالعدوى معروفه-  و الهامه ما کانت العرب تزعمه-  فی المقتول‏ لا یؤخذ بثأره-  و الصفر ما کانت العرب تزعمه-  من الحیه فی البطن تعض عند الجوع

نکت فی مذاهب العرب و تخیلاتها

و سنذکر هاهنا نکتا ممتعه من مذاهب العرب و تخیلاتها-  لأن الموضع قد ساقنا إلیه-  أنشد هشام بن الکلبی لأمیه بن أبی الصلت-

سنه أزمه تبرح بالناس
ترى للعضاه فیها صریرا

لا على کوکب تنوء و لا ریح‏
جنوب و لا ترى طحرورا

و یسقون باقر السهل للطود
مهازیل خشیه أن تبورا

عاقدین النیران فی ثکن الأذناب‏
منها لکی تهیج البحورا

سلع ما و مثله عشر ما
عامل ما و عالت البیقورا

یروى أن عیسى بن عمر- قال ما أدری معنى هذا البیت- و یقال إن الأصمعی صحف فیه- فقال و غالت البیقورا بالغین المعجمه- و فسره غیره فقال- عالت بمعنى أثقلت البقر بما حملتها من السلع و العشر- و البیقور البقر و عائل غالب أو مثقل- و کانت العرب إذا أجدبت و أمسکت السماء عنهم- و أرادوا أن یستمطروا عمدوا إلى السلع و العشر- فحزموهما و عقدوهما فی أذناب البقر- و أضرموا فیها النیران و أصعدوها فی جبل وعر- و اتبعوها یدعون الله و یستسقونه- و إنما یضرمون النیران فی أذناب البقر- تفاؤلا للبرق بالنار- و کانوا یسوقونها نحو المغرب من دون الجهات- و قال أعرابی-

شفعنا ببیقور إلى هاطل الحیا
فلم یغن عنا ذاک بل زادنا جدبا

فعدنا إلى رب الحیا فأجارنا
و صیر جدب الأرض من عنده خصبا

و قال آخر

قل لبنی نهشل أصحاب الحور
أ تطلبون الغیث جهلا بالبقر

و سلع من بعد ذاک و عشر
لیس بذا یجلل الأرض المطر

و یمکن أن یحمل تفسیر الأصمعی على محمل صحیح- فیقال غالت بمعنى أهلکت- یقال غاله کذا و اغتاله أی أهلکه- و غالتهم غول یعنی المنیه- و منه الغضب غول الحلم- . و قال آخر-

لما کسونا الأرض أذناب البقر
بالسلع المعقود فیها و العشر

و قال آخر

یا کحل قد أثقلت أذناب البقر
بسلع یعقد فیها و عشر

فهل تجودین ببرق و مطر
و قال آخر یعیب العرب بفعلهم هذا-

لا در در رجال خاب سعیهم
یستمطرون لدى الإعسار بالعشر

أ جاعل أنت بیقورا مسلعه
ذریعه لک بین الله و المطر

و قال بعض الأذکیاء- کل أمه قد تحذو فی مذاهبها مذاهب مله أخرى- و قد کانت الهند تزعم أن البقر ملائکه- سخط الله علیها فجعلها فی الأرض- و أن لها عنده حرمه- و کانوا یلطخون الأبدان بأخثائها- و یغسلون الوجوه ببولها و یجعلونها مهور نسائهم- و یتبرکون بها فی جمیع أحوالهم- فلعل أوائل العرب حذوا هذا الحذو و انتهجوا هذا المسلک-و للعرب فی البقر خیال آخر- و ذلک أنهم إذا أوردوها فلم ترد- ضربوا الثور لیقتحم الماء فتقتحم البقر بعده- و یقولون إن الجن تصد البقر عن الماء- و إن الشیطان یرکب قرنی الثور- و قال قائلهم-

إنی و قتلی سلیکا حین أعقله
کالثور یضرب لما عافت البقر

و قال نهشل بن حری

کذاک الثور یضرب بالهراوى
إذا ما عافت البقر الظماء

و قال آخر

کالثور یضرب للورود
إذا تمنعت البقر

فإن کان لیس إلا هذا فلیس ذاک بعجیب من البقر- و لا بمذهب من مذاهب العرب- لأنه قد یجوز أن تمتنع البقر من الورود حتى یرد الثور- کما تمتنع الغنم من سلوک الطرق أو دخول الدور و الأخبیه- حتى یتقدمها الکبش أو التیس- و کالنحل تتبع الیعسوب و الکراکی تتبع أمیرها- و لکن الذی تدل علیه أشعارها- أن الثور یرد و یشرب و لا یمتنع- و لکن البقر تمتنع و تعاف الماء و قد رأت الثور یشرب- فحینئذ یضرب الثور مع إجابته إلى الورود- فتشرب البقر عند شربه- و هذا هو العجب-

قال الشاعر

فإنی إذن کالثور یضرب جنبه
إذا لم یعف شربا و عافت صواحبه‏

و قال آخر

فلا تجعلونی کالبقیر و فحلها
یکسر ضربا و هو للورد طائع‏

و ما ذنبه إن لم یرد بقراته‏
و قد فاجأتها عند ذاک الشرائع‏

و قال الأعشى

لکالثور و الجنی یضرب وجهه
و ما ذنبه إن عافت الماء مشربا

و ما ذنبه إن عافت الماء باقر
و ما إن یعاف الماء إلا لیضربا

قالوا فی تفسیره- لما کان امتناعها یتعقبه الضرب- حسن أن یقال عافت الماء لتضرب- و هذه اللام هی لام العاقبه کقوله لدوا للموت- و على هذا فسر أصحابنا قوله سبحانه- وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثِیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ- . و من مذاهب العرب أیضا- تعلیق الحلی و الجلاجل على اللدیغ یرون أنه یفیق بذلک- و یقال إنه إنما یعلق علیه- لأنهم یرون أنه إن نام یسری السم فیه فیهلک- فشغلوه بالحلی و الجلاجل و أصواتها عن النوم- و هذا قول النضر بن شمیل- و بعضهم یقول إنه إذا علق علیه حلی الذهب برأ- و إن علق الرصاص أو حلی الرصاص مات- . و قیل لبعض الأعراب أ تریدون شهره- فقال إن الحلی لا تشهر و لکنها سنه ورثناها- .

و قال النابغه

فبت کأنی ساورتنی ضئیله
من الرقش فی أنیابها السم ناقع‏

یسهد من لیل التمام سلیمها
لحلی النساء فی یدیه قعاقع‏

و قال بعض بنی عذره

کأنی سلیم ناله کلم حیه
ترى حوله حلی النساء مرصعا

و قال آخر

و قد عللوا بالبطل فی کل موضع
و غروا کما غر السلیم الجلاجل‏

و قال جمیل و ظرف فی قوله- و لو قاله العباس بن الأحنف لکان ظریفا-

إذا ما لدیغ أبرأ الحلی داءه
فحلیک أمسى یا بثینه دائیا

و قال عویمر النبهانی و هو یؤکد قول النضر بن شمیل-

فبت معنى بالهموم کأننی
سلیم نفى عنه الرقاد الجلاجل‏

و مثله قول الآخر

کأنی سلیم سهد الحلی عینه
فراقب من لیل التمام الکواکبا

و یشبه مذهبهم فی ضرب الثور- مذهبهم فی العر یصیب الإبل- فیکوى الصحیح لیبرأ السقیم-

و قال النابغه

و کلفتنی ذنب امرئ و ترکته
کذی العر یکوى غیره و هو راتع‏

و قال بعض الأعراب

کمن یکوى الصحاح یروم برءا
به من کل جرباء الإهاب‏

و هذا البیت یبطل روایه من روى بیت النابغه- کذی العر بضم العین- لأن العر بالضم قرح فی مشافر الإبل غیر الجرب- و العر بالفتح الجرب نفسه- فإذا دل الشعر على أنه یکوى الصحیح لیبرأ الأجرب- فالواجب أن یکون بیت النابغه کذی العر بالفتح- . و مثل هذا البیت قول الآخر-

فألزمتنی ذنبا و غیری جره
حنانیک لا یکوى الصحیح بأجربا

إلا أن یکون إطلاق لفظ الجرب على هذا المرض المخصوص- من باب المجاز لمشابهته له-و من تخیلات العرب و مذاهبها- أنهم کانوا یفقئون عین الفحل من الإبل إذا بلغت ألفا- کأنهم یدفعون العین عنها- قال الشاعر-

فقأنا عیونا من فحول بهازر
و أنتم برعی البهم أولى و أجدر

و قال آخر

وهبتها و کنت ذا امتنان
تفقأ فیها أعین البعران‏

و قال الآخر

أعطیتها ألفا و لم تبخل بها
ففقأت عین فحیلها معتافا

و قد ظن قوم أن بیت الفرزدق و هو-

غلبتک بالمفقئ و المعنى
و بیت المحتبی و الخافقات‏

من هذا الباب و لیس الأمر على ذلک- و إنما أراد بالفق‏ء قوله لجریر-

و لست و لو فقأت عینیک واجدا
أخا کلقیط أو أبا مثل دارم‏

و أراد بالمعنى قوله لجریر أیضا-

و إنک إذ تسعى لتدرک دارما
لأنت المعنى یا جریر المکلف‏

و أراد بقوله بیت المحتبی قوله-

بیت زراره محتب بفنائه
و مجاشع و أبو الفوارس نهشل‏

و بیت الخافقات قوله

و معصب بالتاج یخفق فوقه
خرق الملوک له خمیس جحفل‏

فأما مذهبهم فی البلیه- و هی ناقه تعقل عند القبر حتى تموت- فمذهب مشهور- و البلیه أنهم إذا مات منهم کریم- بلوا ناقته أو بعیره- فعکسوا عنقها و أداروا رأسها إلى مؤخرها- و ترکوها فی حفیره لا تطعم و لا تسقى حتى تموت- و ربما أحرقت بعد موتها- و ربما سلخت و ملئ جلدها ثماما- و کانوا یزعمون أن من مات و لم یبل علیه حشر ماشیا- و من کانت له بلیه حشر راکبا على بلیته- قال جریبه بن الأشیم الفقعسی لابنه-

یا سعد إما أهلکن فإننی
أوصیک إن أخا الوصاه الأقرب‏

لا أعرفن أباک یحشر خلفکم‏
تعبا یجر على الیدین و ینکب‏

و احمل أباک على بعیر صالح
و تق الخطیئه إنه هو أصوب‏

و لعل لی مما جمعت مطیه
فی الحشر أرکبها إذا قیل ارکبوا

و قال جریبه أیضا

إذا مت فادفنی بجداء ما بها
سوى الأصرخین أو یفوز راکب‏

فإن أنت لم تعقر علی مطیتی‏
فلا قام فی مال لک الدهر جالب‏

و لا تدفننی فی صوى و ادفنننی
بدیمومه تنزو علیها الجنادب‏

و قد ذکرت فی مجموعی المسمى بالعبقری الحسان- أن أبا عبد الله الحسین- بن محمد بن جعفر الخالع رحمه الله- ذکر فی کتابه فی آراء العرب و أدیانها هذه الأبیات- و استشهد بها على ما کانوا یعتقدون فی البلیه- و قلت إنه وهم فی ذلک- و إنه لیس فی هذه الأبیات دلاله على هذا المعنى- و لا لها به تعلق- و إنما هی وصیه لولده أن یعقر مطیته بعد موته- إما لکیلا یرکبها غیره بعده- أو على هیئه القربان کالهدی المعقور بمکه- أو کما کانوا یعقرون عند القبور- و مذهبهم فی العقر على القبور- کقول زیاد الأعجم فی المغیره بن المهلب-

إن السماحه و المروءه ضمنا
قبرا بمرو على الطریق الواضح‏

فإذا مررت بقبره فاعقر به‏
کوم الهجان و کل طرف سابح‏

و قال الآخر

نفرت قلوصی عن حجاره حره
بنیت على طلق الیدین وهوب‏

لا تنفری یا ناق منه فإنه‏
شریب خمر مسعر لحروب‏

لو لا السفار و بعد خرق مهمه
لترکتها تحبو على العرقوب‏

و مذهبهم فی العقر على القبور مشهور-  و لیس فی هذا الشعر ما یدل على مذهبهم فی البلیه-  فإن ظن ظان أن قوله أو یفوز راکب-  فیه إیماء إلى ذلک-  فلیس الأمر کما ظنه-  و معنى البیت ادفنی بفلاه جداء مقطوعه عن الإنس-  لیس بها إلا الذئب و الغراب-  أو أن یعتسف راکبها المفازه و هی المهلکه-  سموها مفازه على طریق الفأل-  و قیل إنها تسمى مفازه من فوز أی هلک-  فلیس فی هذا البیت ذکر البلیه-  و لکن الخالع أخطأ فی إیراده فی هذا الباب-  کما أخطأ فی هذا الباب أیضا فی إیراده قول مالک بن الریب-

و عطل قلوصی فی الرکاب فإنها
ستبرد أکبادا و تبکی بواکیا

فظن أن ذلک من هذا الباب الذی نحن فیه-  و لم یرد الشاعر ذلک و إنما أراد لا ترکبوا راحلتی بعدی-  و عطلوها بحیث لا یشاهدها أعادی-  و أصادقی ذاهبه جائیه تحت راکبها-  فیشمت العدو و یساء الصدیق-  و قد أخطأ الخالع فی مواضع عده من هذا الکتاب-  و أورد أشعارا فی غیر موضعها-  و ظنها مناسبه لما هو فیه فمنها ما ذکرناه-  و منها أنه ذکر مذهب العرب فی الحلی-  و وضعه على اللدیغ-

و استشهد علیه بقول الشاعر

یلاقی من تذکر آل لیلى
کما یلقى السلیم من العداد

و لا وجه لإیراد هذا البیت فی هذا الموضع-  فالعداد معاوده السم الملسوع فی کل سنه-  فی الوقت الذی لدغ فیه-  و لیس هذا من باب الحلی بسبیل- . و من ذلک إیراده قول الفرزدق غلبتک بالمفقئ-  فی باب فق‏ء عیون الفحول إذا بلغت الإبل ألفا-  و قد تقدم شرحنا لموضع الوهم فی ذلک-  و سنذکر هاهنا کثیرا من المواضع التی وهم فیها إن شاء الله- . و مما ورد عن العرب فی البلیه قول بعضهم-

أ بنی زودنی إذا فارقتنی
فی القبر راحله برحل فاتر

للبعث أرکبها إذا قیل ارکبوا
مستوثقین معا لحشر الحاشر

و قال عویم النبهانی

أ بنی لا تنسى البلیه إنها
لأبیک یوم نشوره مرکوب‏

و من تخیلات العرب و مذاهبها ما حکاه ابن الأعرابی- قال کانت العرب إذا نفرت الناقه فسمیت لها أمها- سکنت من النفار- قال الراجز-

أقول و الوجناء بی تقحم
ویلک قل ما اسم أمها یا علکم‏

علکم اسم عبد له- و إنما سأل عبده ترفعا أن یعرف اسم أمها- لأن العبید بالإبل أعرف و هم رعاتها- . و أنشد السکری-

فقلت له ما اسم أمها هات فادعها
تجبک و یسکن روعها و نفارها

و مما کانت العرب کالمجتمعه علیه الهامه-  و ذلک أنهم کانوا یقولون لیس من میت یموت و لا یقتل-  إلا و یخرج من رأسه هامه-  فإن کان قتل و لم یؤخذ بثأره نادت الهامه على قبره-  اسقونی فإنی صدیه-  و عن هذا قال النبی ص لا هامه- . و حکی أن أبا زید کان یقول-  الهامه مشدده المیم إحدى هوام الأرض-  و أنها هی المتلونه المذکوره- . و قیل إن أبا عبید قال ما أرى أبا زید حفظ هذا-  و قد یسمونها الصدى و الجمع أصداء-

قال

و کیف حیاه أصداء و هام‏

و قال أبو دواد الإیادی

سلط الموت و المنون علیهم
فلهم فی صدى المقابر هام‏

و قال بعضهم لابنه

و لا تزقون لی هامه فوق مرقب
فإن زقاء الهام للمرء عائب‏

تنادی ألا اسقونی و کل صدى به‏
و تلک التی تبیض منها الذوائب‏

یقول له لا تترک ثأری إن قتلت- فإنک إن ترکته صاحت هامتی اسقونی- فإن کل صدى و هو هاهنا العطش بأبیک- و تلک التی تبیض منها الذوائب لصعوبتها و شدتها- کما یقال أمر یشیب رأس الولید- و یحتمل أن یرید به صعوبه الأمر علیه- و هو مقبور إذا لم یثأر به- و یحتمل أن یرید به صعوبه الأمر على ابنه- یعنی أن ذلک عار علیک- و قال ذو الإصبع-

یا عمرو إلا تدع شتمی و منقصتی
أضربک حیث تقول الهامه اسقونی‏

و قال آخر

فیا رب إن أهلک و لم ترو هامتی
بلیلى أمت لا قبر أعطش من قبری‏

و یحتمل هذا البیت أن یکون خارجا عن هذا المعنى- الذی نحن فیه- و أن یکون ری هامته الذی طلبه من ربه- هو وصال لیلى و هما فی الدنیا- و هم یکنون عما یشفیهم بأنه یروی هامتهم- .

و قال مغلس الفقسی

و إن أخاکم قد علمت مکانه
بسفح قبا تسفی علیه الأعاصر

له هامه تدعو إذا اللیل جنها
بنی عامر هل للهلالی ثائر

و قال توبه بن الحمیر

و لو أن لیلى الأخیلیه سلمت
علی و دونی جندل و صفائح‏

لسلمت تسلیم البشاشه أو زقا
إلیها صدى من جانب القبر صائح‏

و قال قیس بن الملوح و هو المجنون

و لو تلتقی أصداؤنا بعد موتنا
و من دوننا رمس من الأرض أنکب‏

لظل صدى رمسی و إن کنت رمه
لصوت صدى لیلى یهش و یطرب‏

و قال حمید بن ثور

ألا هل صدى أم الولید مکلم
صدای إذا ما کنت رمسا و أعظما

و مما أبطله الإسلام قول العرب بالصفر- زعموا أن فی البطن حیه- إذا جاع الإنسان عضت على شرسوفه و کبده- و قیل هو الجوع بعینه- لیس أنها تعض بعد حصول الجوع- فأما لفظ الحدیث

لا عدوى و لا هامه و لا صفر و لا غول

فإن أبا عبیده معمر بن المثنى قال- هو صفر الشهر الذی بعد المحرم- قال نهى ع عن تأخیرهم المحرم إلى صفر- یعنی ما کانوا یفعلونه من النسی‏ء- و لم یوافق أحد من العلماء أبا عبیده على هذا التفسیر-

و قال الشاعر

لا یتأرى لما فی القدر یرقبه
و لا یعض على شرسوفه الصفر

و قال بعض شعراء بنی عبس یذکر قیس بن زهیر- لما هجر الناس و سکن الفیافی‏ و أنس بالوحش- ثم رأى لیله نارا فعشا إلیها- فشم عندها قتار اللحم فنازعته شهوته فغلبها و قهرها- و مال إلى شجره سلم فلم یزل یکدمها- و یأکل من خبطها إلى أن مات-

إن قیسا کان میتته
کرم و الحی منطلق‏

شام نارا بالهوى فهوى‏
و شجاع البطن یختفق‏

فی دریس لیس یستره
رب حر ثوبه خلق‏

و قوله بالهوى اسم موضع بعینه-

و قال أبو النجم العجلی

إنک یا خیر فتى نستعدی
على زمان مسنت بجهد
عضا کعض صفر بکبد

و قال آخر

أرد شجاع البطن قد تعلمینه
و أوثر غیری من عیالک بالطعم‏

و من خرافات العرب- أن الرجل منهم کان إذا أراد دخول قریه- فخاف وباءها أو جنها- وقف على بابها قبل أن یدخلها فنهق نهیق الحمار- ثم علق علیه کعب أرنب- کان ذلک عوذه له و رقیه من الوباء و الجن- و یسمون هذا النهیق التعشیر- قال شاعرهم-

و لا ینفع التعشیر أن حم واقع
و لا زعزع و لا کعب أرنب‏

و قال الهیثم بن عدی- خرج عروه بن الورد إلى خیبر فی رفقه لیمتاروا- فلما قربوا منها عشروا و عاف عروه أن یفعل فعلهم و قال-

لعمری لئن عشرت من خیفه الردى
نهاق حمیر إننی لجزوع‏

فلا وألت تلک النفوس و لا أتت‏
قفولا إلى الأوطان و هی جمیع‏

و قالوا إلا انهق لا تضرک خیبر
و ذلک من فعل الیهود ولوع‏

الولوع بالضم الکذب ولع الرجل إذا کذب- فیقال إن رفقته مرضوا و مات بعضهم- و نجا عروه من الموت و المرض- .

و قال آخر

لا ینجینک من حمام واقع
کعب تعلقه و لا تعشیر

و یشابه هذا أن الرجل منهم- کان إذا ضل فی فلاه قلب قمیصه- و صفق بیدیه کأنه یومئ بهما إلى إنسان فیهتدی-

قال أعرابی

قلبت ثیابی و الظنون تجول بی
و ترمی برحلی نحو کل سبیل‏

فلأیا بلأی ما عرفت جلیتی‏
و أبصرت قصدا لم یصب بدلیل‏

و قال أبو العملس الطائی-

فلو أبصرتنی بلوى بطان
أصفق بالبنان على البنان‏

فأقلب تاره خوفا ردائی‏
و أصرخ تاره بأبی فلان‏

لقلت أبو العملس قد دهاه
من الجنان خالعه العنان‏

و الأصل فی قلب الثیاب التفاؤل بقلب الحال- و قد جاء فی الشریعه الإسلامیه نحو ذلک فی الاستسقاء و من مذاهب العرب- أن الرجل منهم کان إذا سافر عمد إلى خیط فعقده- فی غصن شجره أو فی ساقها- فإذا عاد نظر إلى ذلک الخیط- فإن وجده بحاله علم أن زوجته لم تخنه- و إن لم یجده أو وجده محلولا قال قد خانتنی- و ذلک العقد یسمى الرتم- و یقال بل کانوا یعقدون طرفا من غصن الشجره- بطرف غصن آخر-

و قال الراجز

هل ینفعنک الیوم إن همت بهم
کثره ما توصی و تعقاد الرتم‏
و قال آخر-

خانته لما رأت شیبا بمفرقه
و غره حلفها و العقد للرتم‏

و قال آخر

لا تحسبن رتائما عقدتها
تنبیک عنها بالیقین الصادق‏

و قال آخر

یعلل عمرو بالرتائم قلبه
و فی الحی ظبی قد أحلت محارمه‏

فما نفعت تلک الوصایا و لا جنت‏
علیه سوى ما لا یحب رتائمه‏

و قال آخر

ما ذا الذی تنفعک الرتائم
إذ أصبحت و عشقها ملازم‏

و هی على لذاتها تداوم‏
یزورها طب الفؤاد عارم‏
بکل أدواء النساء عالم‏

و قد کانوا یعقدون الرتم للحمى- و یرون أن من حلها انتقلت الحمى إلیه-

و قال الشاعر

حللت رتیمه فمکثت شهرا
أکابد کل مکروه الدواء

و قال ابن السکیت- إن العرب کانت تقول- إن المرأه المقلات و هی التی لا یعیش لها ولد- إذا وطئت القتیل الشریف عاش ولدها-

قال بشر بن أبی خازم

تظل مقالیت النساء تطأنه
یقلن أ لا یلقى على المرء مئزر

و قال أبو عبیده- تتخطاه المقلات سبع مرات فذلک وطؤها له- . و قال ابن الأعرابی یمرون به و یطئون حوله- و قیل إنما کانوا یفعلون ذلک بالشریف- یقتل غدرا أو قودا- .

و قال الکمیت

و تطیل المرزآت المقالیت
إلیه القعود بعد القیام‏

و قال الآخر

ترکنا الشعثمین برمل خبت
تزورهما مقالیت النساء

و قال الآخر

بنفسی التی تمشی المقالیت حوله
یطاف له کشحا هضیما مهشما

و قال آخر

تباشرت المقالت حین قالوا
ثوى عمرو بن مره بالحفیر

و من تخیلات العرب و خرافاتها-  أن الغلام منهم کان إذا سقطت له سن-  أخذها بین السبابه و الإبهام-  و استقبل الشمس إذا طلعت و قذف بها-  و قال یا شمس أبدلینی بسن أحسن منها-  و لیجر فی ظلمها إیاتک-  أو تقول إیاؤک و هما جمیعا شعاع الشمس-

قال طرفه

سقته إیاه الشمس‏

و إلى هذا الخیال أشار شاعرهم بقوله-

شادن یجلو إذا ما ابتسمت
عن أقاح کأقاح الرمل غر

بدلته الشمس من منبته‏
بردا أبیض مصقول الأشر

و قال آخر

و أشنب واضح عذب الثنایا
کأن رضابه صافی المدام‏

کسته الشمس لونا من سناها
فلاح کأنه برق الغمام‏

و قال آخر

بذی أشر عذب المذاق تفردت
به الشمس حتى عاد أبیض ناصعا

و الناس الیوم فی صبیانهم على هذا المذهب- . و کانت العرب تعتقد- أن دم الرئیس یشفی من عضه الکلب الکلب- . و قال الشاعر-

بناه مکارم و أساه جرح
دماؤهم من الکلب الشفاء

و قال عبد الله بن الزبیر الأسدی-

من خیر بیت علمناه و أکرمه
کانت دماؤهم تشفی من الکلب‏

و قال الکمیت

أحلامکم لسقام الجهل شافیه
کما دماؤکم تشفی من الکلب‏

و من تخیلات العرب- أنهم کانوا إذا خافوا على الرجل الجنون- و تعرض الأرواح‏ الخبیثه له نجسوه بتعلیق الأقذار علیه- کخرقه الحیض و عظام الموتى- قالوا و أنفع من ذلک أن تعلق علیه طامث عظام موتى- ثم لا یراها یومه ذلک- و أنشدوا للمزق العبدی-

فلو أن عندی جارتین و راقیا
و علق أنجاسا على المعلق‏

قالوا و التنجیس یشفی إلا من العشق-

قال أعرابی

یقولون علق یا لک الخیر رمه
و هل ینفع التنجیس من کان عاشقا

و قالت امرأه و قد نجست ولدها فلم ینفعه و مات-

نجسته لو ینفع التنجیس
و الموت لا تفوته النفوس‏

و کان أبو مهدیه یعلق فی عنقه- العظام و الصوف حذر الموت-

و أنشدوا

أتونی بأنجاس لهم و منجس
فقلت لهم ما قدر الله کائن‏

و من مذاهبهم أن الرجل منهم کان إذا خدرت رجله- ذکر من یحب أو دعاه فیذهب خدرها- . و روی أن عبد الله بن عمر خدرت رجله- فقیل له ادع أحب الناس إلیک فقال یا رسول الله- .

و قال الشاعر

على أن رجلی لا یزال امذلالها
مقیما بها حتى أجیلک فی فکری‏

و قال کثیر

إذا مذلت رجلی ذکرتک أشتفی
بدعواک من مذل بها فیهون‏

و قال جمیل

و أنت لعینی قره حین نلتقی
و ذکرک یشفینی إذا خدرت رجلی‏

و قالت امرأه

إذا خدرت رجلی دعوت ابن مصعب
فإن قلت عبد الله أجلى فتورها

و قال آخر

صب محب إذا ما رجله خدرت
نادى کبیشه حتى یذهب الخدر

و قال المؤمل

و الله ما خدرت رجلی و لا عثرت
إلا ذکرتک حتى یذهب الخدر

و قال الولید بن یزید

أثیبی هائما کلفا معنى
إذا خدرت له رجل دعاک‏

و نظیر هذا الوهم- أن الرجل منهم کان إذا اختلجت عینه- قال أرى من أحبه- فإن کان غائبا توقع قدومه و إن کان بعیدا توقع قربه- .

و قال بشر

إذا اختلجت عینی أقول لعلها
فتاه بنی عمرو بها العین تلمع‏

و قال آخر

إذا اختلجت عینی تیقنت أننی
أراک و إن کان المزار بعیدا

و قال آخر

إذا اختلجت عینی أقول لعلها
لرؤیتها تهتاج عینی و تطرف‏

و هذا الوهم باق فی الناس الیوم- . و من مذاهبهم أن الرجل منهم- کان إذا عشق و لم یسل و أفرط علیه العشق- حمله‏ رجل على ظهره کما یحمل الصبی- و قام آخر فأحمى حدیده أو میلا- و کوى به بین ألیتیه فیذهب عشقه فیما یزعمون- . و قال أعرابی-

کویتم بین رانفتی جهلا
و نار القلب یضرمها الغرام‏

و قال آخر

شکوت إلى رفیقی اشتیاقی
فجاءانی و قد جمعا دواء

و جاءا بالطبیب لیکویانی‏
و لا أبغی عدمتهما اکتواء

و و لو أتیا بسلمى حین جاءا
لعاضانی من السقم الشفاء

و استشهد الخالع على هذا المعنى بقول کثیر

أ غاضر لو شهدت غداه بنتم
حنو العائدات على وسادی‏

أویت لعاشق لم ترحمیه‏
بواقده تلذع بالزناد

هذا البیت لیس بصریح فی هذا الباب- و یحتمل أن یکون مراده فیه المعنى المشهور- المطروق بین الشعراء من ذکر حراره الوجد و لذعه- و تشبیهه بالنار- إلا أنه قد روى فی کتابه- خبرا یؤکد المقصد الذی عزاه و ادعاه- و هو عن محمد بن سلیمان بن فلیح عن أبیه عن جده- قال کنت عند عبد الله بن جعفر- فدخل علیه کثیر و علیه أثر عله- فقال عبد الله ما هذا بک- قال هذا ما فعلت بی أم الحویرث- ثم کشف عن ثوبه و هو مکوی و أنشد-

عفا الله عن أم الحویرث ذنبها
علام تعنینی و تکمی دوائیا

و لو آذنونی قبل أن یرقموا بها
لقلت لهم أم الحویرث دائیا

و من أوهامهم و تخیلاتهم- أنهم کانوا یزعمون أن الرجل إذا أحب امرأه و أحبته- فشق برقعها و شقت رداءه صلح حبهما و دام- فإن لم یفعلا ذلک فسد حبهما-

قال سحیم عبد بنی الحسحاس

و کم قد شفقنا من رداء محبر
و من برقع عن طفله غیر عابس‏

إذا شق برد شق بالبرد برقع‏
دوالیک حتى کلنا غیر لابس‏

نروم بهذا الفعل بقیا على الهوى
و إلف الهوى یغری بهذی الوساوس‏

و قال آخر

شققت ردائی یوم برقه عالج
و أمکننی من شق برقعک السحقا

فما بال هذا الود یفسد بیننا
و یمحق حبل الوصل ما بیننا محقا

و من مذاهبهم- أنهم کانوا یرون أن أکل لحوم السباع- تزید فی الشجاعه و القوه- و هذا مذهب طبی و الأطباء یعتقدونه- قال بعضهم-

أبا المعارک لا تتعب بأکلک ما
تظن أنک تلفى منه کرارا

فلو أکلت سباع الأرض قاطبه
ما کنت إلا جبان القلب خوارا

و قال بعض الأعراب- و أکل فؤاد الأسد لیکون شجاعا- فعدا علیه نمر فجرحه-

أکلت من اللیث الهصور فؤاده
لأصبح أجرى منه قلبا و أقدما

فأدرک منی ثأره بابن أخته‏
فیا لک ثأرا ما أشد و أعظما

و قال آخر

إذا لم یکن قلب الفتى غدوه الوغى
أصم فقلب اللیث لیس بنافع‏

و ما نفع قلب اللیث فی حومه الوغى
إذا کان سیف المرء لیس بقاطع‏

و من مذاهبهم- أن صاحب الفرس المهقوع إذا رکبه فعرق تحته- اغتلمت امرأته و طمحت إلى غیره- و الهقعه دائره تکون بالفرس- و ربما کانت على الکتف فی الأکثر- و هی مستقبحه عندهم- قال بعضهم لصاحبه-

إذا عرق المهقوع بالمرء أنعظت
حلیلته و ازداد حر عجانها

فأجابه صاحبه

قد یرکب المهقوع من لیس مثله
و قد یرکب المهقوع زوج حصان‏

و من مذاهبهم- أنهم کانوا یوقدون النار خلف المسافر- الذی لا یحبون رجوعه- یقولون فی دعائهم- أبعده الله و أسحقه و أوقد نارا أثره- قال بعضهم-

صحوت و أوقدت للجهل نارا
و رد علیک الصبا ما استعارا

و کانوا إذا خرجوا إلى الأسفار- أوقدوا نارا بینهم و بین المنزل الذی یریدونه- و لم یوقدوها بینهم و بین المنزل الذی خرجوا منه- تفاؤلا بالرجوع إلیه- . و من مذاهبهم المشهوره تعلیق کعب الأرنب- قال ابن الأعرابی قلت لزید بن کثوه- أ تقولون إن من علق علیه کعب أرنب- لم تقربه جنان الدار- و لا عمار الحی- قال إی و الله و لا شیطان الخماطه و لا جار العشیره- و لا غول القفر- و قال إمرؤ القیس-

أ یا هند لا تنکحی بوهه
علیه عقیقته أحسبا

مرسعه بین أدباقه‏
به عسم یبتغی أرنبا

لیجعل فی رجله کعبها
حذار المنیه أن یعطبا

و الخماطه شجره- و العشیره تصغیر العشره و هی شجره أیضا- . و قال أبو محلم- کانت العرب تعلق على الصبی سن ثعلب و سن هره- خوفا من الخطفه و النظره- و یقولون إن جنیه أرادت صبی قوم فلم تقدر علیه- فلامها قومها من الجن فی ذلک- فقالت تعتذر إلیهم-

کأن علیه نفره
ثعالب و هرره‏

و الحیض حیض السمره

و السمره شی‏ء یسیل من السمر کدم الغزال- و کانت العرب إذا ولدت المرأه أخذوا من دم السمر- و هو صمغه الذی یسیل منه- ینقطونه بین عینی النفساء و خطوا على وجه الصبی خطا- و یسمى هذا الصمغ السائل من السمر الدودم- و یقال بالذال المعجمه أیضا- و تسمى هذه الأشیاء التی تعلق على الصبی النفرات- . قال عبد الرحمن بن أخی الأصمعی- إن بعض العرب قال لأبی- إذا ولد لک ولد فنفر عنه- فقال له أبی و ما التنفیر قال غرب اسمه- فولد له ولد فسماه قنفذا و کناه أبا العداء-

قال و أنشد أبی

کالخمر مزج دوائها منها بها
تشفی الصداع و تبرئ المنجودا

قال یرید أن القنفذ من مراکب الجن- فداوى منهم ولده بمراکبهم- .و من مذاهبهم- أن الرجل منهم کان إذا رکب مفازه- و خاف على نفسه من طوارق اللیل- عمد إلى وادی شجر فأناخ راحلته فی قرارته- و عقلها و خط علیها خطا ثم قال- أعوذ بصاحب هذا الوادی- و ربما قال بعظیم هذا الوادی- و عن هذا قال الله سبحانه فی القرآن- وَ أَنَّهُ کانَ رِجالٌ مِنَ الْإِنْسِ یَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ- فَزادُوهُمْ رَهَقاً- . و استعاذ رجل منهم و معه ولد فأکله الأسد فقال-

قد استعذنا بعظیم الوادی
من شر ما فیه من الأعادی‏

فلم یجرنا من هزبر عاد

و قال آخر

أعوذ من شر البلاد البید
بسید معظم مجید

أصبح یأوی بلوى زرد
ذی عزه و کاهل شدید

و قال آخر

یا جن أجراع اللوى من عالج
عاذ بکم ساری الظلام الدالج‏
لا ترهقوه بغوی هائج‏

و قال آخر

قد بت ضیفا لعظیم الوادی
المانعی من سطوه الأعادی‏
راحلتی فی جاره و زادی‏

و قال آخر

هیا صاحب الشجراء هل أنت مانعی
فإنی ضیف نازل بفنائکا

و إنک للجنان فی الأرض سید
و مثلک آوى فی الظلام الصعالکا

و من مذاهبهم- أن المسافر إذا خرج من بلده إلى آخر- فلا ینبغی له أن یلتفت فإنه إذا التفت عاد- فلذلک لا یلتفت إلا العاشق الذی یرید العود-

قال بعضهم

دع التلفت یا مسعود و ارم بها
وجه الهواجر تأمن رجعه البلد

و قال آخر أنشده الخالع

عیل صیری بالثعلبیه لما
طال لیلی و ملنی قرنائی‏

کلما سارت المطایا بنا میلا
تنفست و التفت ورائی‏

هذان البیتان ذکرهما الخالع فی هذا الباب- و عندی أنه لا دلاله فیهما على ما أراد- لأن التلفت فی أشعارهم کثیر- و مرادهم به الإبانه و الإعراب عن کثره الشوق- و التأسف على المفارقه- و کون الراحل عن المنزل- حیث لم یمکنه المقام فیه بجثمانه- یتبعه بصره و یتزود من رؤیته- کقول الرضی رحمه الله-

و لقد مررت على طلولهم
و رسومهم بید البلى نهب‏

فوقفت حتى ضج من لغب‏
نضوی و لج بعذلی الرکب‏

و تلفتت عینی فمذ خفیت
عنی الطلول تلفت القلب‏

و لیس یقصد بالتلفت هاهنا التفاؤل بالرجوع إلیها- لأن رسومها قد صارت نهبا لید البلى- فأی فائده فی الرجوع إلیها- و إنما یرید ما قدمنا ذکره من الحنین- و التذکر لما مضى من أیامه فیها- و کذلک قول الأول-

تلفت نحو الحی حتى وجدتنی
وجعت من الإصغاء لیتا و أخدعا

و مثل ذلک کثیر- و قال بعضهم فی المذهب الأول-

تلفت أرجو رجعه بعد نیه
فکان التفاتی زائدا فی بلائیا

أ أرجو رجوعا بعد ما حال بیننا
و بینکم حزن الفلا و الفیافیا

و قال آخر و قد طلق امرأته فتلفتت إلیه-

تلفت ترجو رجعه بعد فرقه
و هیهات مما ترتجی أم مازن‏

أ لم تعلمی أنى جموح عنانه‏
إذا کان من أهواه غیر ملاین‏

و من مذاهبهم- إذا بثرت شفه الصبی حمل منخلا على رأسه- و نادى بین بیوت الحی الحلا الحلا الطعام الطعام- فتلقی له النساء کسر الخبز- و إقطاع التمر و اللحم فی المنخل- ثم یلقی ذلک للکلاب فتأکله فیبرأ من المرض- فإن أکل صبی من الصبیان من ذلک الذی ألقاه للکلاب- تمره أو لقمه أو لحمه أصبح و قد بثرت شفته- و أنشد لامرأه-

أ لا حلا فی شفه مشقوقه
فقد قضى منخلنا حقوقه‏

و من مذاهبهم- أن الرجل منهم کان إذا طرفت عینه بثوب آخر- مسح الطارف عین المطروف سبع مرات- یقول فی الأولى بإحدى جاءت من المدینه- و فی الثانیه باثنتین جاءتا من المدینه- و فی الثالثه بثلاث جئن من المدینه- إلى أن یقول فی السابعه بسبع جئن من المدینه- فتبرأ عین المطروف- .

و فیهم من یقول- بإحدى من سبع جئن من المدینه باثنتین من سبع- إلى أن یقول بسبع من سبع- . و من مذاهبهم- أن المرأه منهم کان إذا عسر علیها خاطب النکاح- نشرت جانبا من شعرها- و کحلت إحدى عینیها مخالفه للشعر المنشور- و حجلت على إحدى رجلیها و یکون ذلک لیلا- و تقول یا لکاح أبغی النکاح قبل الصباح- فیسهل أمرها و تتزوج عن قرب- قال رجل لصدیقه و قد رأى امرأه تفعل ذلک-

أ ما ترى أمک تبغی بعلا
قد نشرت من شعرها الأقلا

و لم توف مقلتیها کحلا
ترفع رجلا و تحط رجلا

هذا و قد شاب بنوها أصلا
و أصبح الأصغر منهم کهلا

خذ القطیع ثم سمها الذلا
ضربا به تترک هذا الفعلا

و قال آخر

قد کحلت عینا و أعفت عینا
و حجلت و نشرت قرینا
تظن زینا ما تراه شینا

و قال آخر

تصنعی ما شئت أن تصنعی
و کحلی عینیک أو لا فدعی‏

ثم احجلی فی البیت أو فی المجمع‏
ما لک فی بعل أرى من مطمع‏

و من مذاهبهم- کانوا إذا رحل الضیف أو غیره عنهم- و أحبوا ألا یعود- کسروا شیئا من الأوانی وراءه- و هذا مما تعمله الناس الیوم أیضا-

قال بعضهم

کسرنا القدر بعد أبی سواح
فعاد و قدرنا ذهبت ضیاعا

و قال آخر

و لا نکسر الکیزان فی أثر ضیفنا
و لکننا نقفیه زادا لیرجعا

و قال آخر

أما و الله إن بنی نفیل
لحلالون بالشرف الیفاع‏

أناس لیس تکسر خلف ضیف‏
أوانیهم و لا شعب القصاع‏

و من مذاهبهم- قولهم إن من ولد فی القمراء تقلصت غرلته- فکان کالمختون- و یجوز عندنا أن یکون ذلک من خواص القمر- کما أن من خواصه إبلاء الکتان و إنتان اللحم- وقد روی عن أمیر المؤمنین ع إذا رأیت الغلام طویل الغرله- فاقرب به من السؤدد- و إذا رأیته قصیر الغرله کأنما ختنه القمر فابعد به- . و قال إمرؤ القیس لقیصر- و قد دخل معه الحمام فرآه أغلف-

إنی حلفت یمینا غیر کاذبه
لأنت أغلف إلا ما جنى القمر

و من مذاهبهم التشاؤم بالعطاس- قال إمرؤ القیس-

و قد اغتدى قبل العطاس بهیکل‏

و قال آخر

و خرق إذا وجهت فیه لغزوه
مضیت و لم یحبسک عنه العواطس‏

و من مذاهبهم قولهم فی الدعاء- لا عشت إلا عیش القراد- یضربونه مثلا فی الشده و الصبر على المشقه- و یزعمون أن القراد یعیش ببطنه عاما و بظهره عاما- و یقولون إنه یترک فی طینه و یرمى بها الحائط- فیبقى سنه على بطنه و سنه على ظهره و لا یموت- قال بعضهم-

فلا عشت إلا کعیش القراد
عاما ببطن و عاما بظهر

و من مذاهبهم- کانت النساء إذا غاب عنهن من یحببنه- أخذن ترابا من موضع رجله- کانت العرب تزعم أن ذلک أسرع لرجوعه- . و قالت امرأه من العرب و اقتبضت من أثره-

یا رب أنت جاره فی سفره
و جار خصییه و جار ذکره‏

و قالت امرأه

أخذت ترابا من مواطئ رجله
غداه غدا کیما یئوب مسلما

و من مذاهبهم- أنهم کانوا یسمون العشا فی العین الهدبد- و أصل الهدبد اللبن الخاثر- فإذا أصاب أحدهم ذلک عمد إلى سنام- فقطع منه قطعه و من الکبد قطعه و قلاهما- و قال عند کل لقمه یأکلها- بعد أن یمسح جفنه الأعلى بسبابته-

فیا سناما و کبد
ألا اذهبا بالهدبد

لیس شفاء الهدبد
إلا السنام و الکبد

قال فیذهب العشا بذلک- . و من مذاهبهم- اعتقادهم أن الورل و القنفذ و الأرنب- و الظبی و الیربوع و النعام مراکب الجن یمتطونها- و لهم فی ذلک أشعار مشهوره- و یزعمون أنهم یرون الجن و یظاهرونهم و یخاطبونهم- و یشاهدون الغول و ربما جامعوها و تزوجوها- و قالوا إن عمرو بن یربوع تزوج الغول و أولدها بنین- و مکثت عنده دهرا فکانت تقول له- إذا لاح البرق من جهه بلادی و هی جهه کذا- فاستره عنی فإنی إن لم تستره عنی ترکت ولدک علیک- و طرت إلى بلاد قومی- فکان عمرو بن یربوع- کلما برق البرق غطى وجهها بردائه فلا تبصره- و إلى هذا المعنى أشار أبو العلاء المعری- فی قوله یذکر الإبل و حنینها إلى البرق-

طربن لضوء البارق المتعالی
ببغداد وهنا ما لهن و ما لی‏

سمت نحوه الأبصار حتى کأنها
بناریه من هنا و ثم صوالی‏

إذا طال عنها سرها لو رءوسها
تمد إلیه فی صدور عوالی‏

تمنت قویقا و الصراه أمامها
تراب لها من أینق و جمال‏

إذا لاح إیماض سترت وجوهها
کأنی عمرو و المطی سعالی‏

و کم هم نضو أن یطیر مع الصبا
إلى الشام لو لا حبسه بعقالی‏

قالوا فغفل عمرو بن یربوع عنها لیله- و قد لمع البرق فلم یستر وجهها- فطارت و قالت له و هی تطیر-

أمسک بنیک عمرو إنی آبق
برق على أرض السعالی آلق‏

و منهم من یقول رکبت بعیرا و طارت علیه- أی أسرعت فلم یدرکها- و عن هذا قال الشاعر-

رأى برقا فأوضع فوق بکر
فلا بک ما أسأل و لا أغاما

قال فبنو عمرو بن یربوع إلى الیوم یدعون بنی السعلاه- و لذلک قال الشاعر یهجوهم-

یا قبح الله بنی السعلاه
عمرو بن یربوع شرار النات‏
لیسوا بأبطال و لا أکیات‏

فأبدل السین تاء و هی لغه قوم من العرب- . و من مذاهبهم فی الغول قولهم- إنها إذا ضربت ضربه واحده بالسیف هلکت- فإن ضربت ثانیه عاشت- و إلى هذا المعنى أشار الشاعر بقوله-

فقالت ثن قلت لها رویدا
مکانک إننی ثبت الجنان‏

و کانت العرب تسمی أصوات الجن العزیف-  و تقول إن الرجل إذا قتل قنفذا أو ورلا-  لم یأمن الجن على فحل إبله-  و إذا أصاب إبله خطب أو بلاء حمله على ذلک-  و یزعمون أنهم یسمعون الهاتف بذلک-  و یقولون مثله فی الجان من الحیات و قتله عندهم عظیم-  و رأى رجل منهم جانا فی قعر بئر لا یستطیع الخروج فنزل و أخرجه منها-  على خطر عظیم-  و غمض عینیه لئلا یرى أین یدخل-  کأنه یرید بذلک التقرب إلى الجن- .

و قال أبو عثمان الجاحظ-  و کانوا یسمون من یجاور منهم الناس عامرا و الجمع عمار-  فإن تعرض للصبیان فهو روح-  فإن خبث و تعرم فهو شیطان-  فإن زاد على ذلک فهو مارد-  فإن زاد على ذلک فی القوه فهو عفریت-  فإن طهر و لطف و صار خیرا کله فهو ملک-  و یفاضلون بینهم و یعتقدون مع کل شاعر شیطانا-  و یسمونهم بأسماء مختلفه-  قال أبو عثمان-  و فی النهار ساعات یرى فیها الصغیر کبیرا-  و یوجد لأوساط الفیافی و الرمال و الحرار مثل الدوی-  و هو طبع ذلک الوقت-

قال ذو الرمه

إذا قال حادینا لترنیم نبأه
صه لم یکن إلا دوی المسامع‏

و قال أبو عثمان أیضا- فی الذین یذکرون عزیف الجن و تغول الغیلان- إن أثر هذا الأمر و ابتداء هذا الخیال- أن القوم لما نزلوا بلاد الوحش عملت فیهم الوحشه- و من انفرد و طال مقامه فی البلاد الخلاء استوحش- و لا سیما مع قله الأشغال و فقد المذاکرین- و الوحده لا تقطع أیامها إلا بالتمنی و الأفکار- و ذلک أحد أسباب الوسواس- . و من عجائب اعتقادات العرب و مذاهبها- اعتقادهم فی الدیک و الغراب و الحمامه- و ساق حر و هو الهدیل و الحیه- فمنهم من یعتقد أن للجن بهذه الحیوانات تعلقات- و منهم من یزعم أنها نوع من الجن- و یعتقدون أن سهیلا و الزهره الضب و الذئب- و الضبع مسوخ- و من أشعارهم فی مراکب الجن- قول بعضهم فی قنفذ رآه لیلا-

فما یعجب الجنان منک عدمتهم
و فی الأسد أفراس لهم و نجائب‏

أ یسرج یربوع و یلجم قنفذ
لقد أعوزتکم ما علمت النجائب‏

فإن کانت الجنان جنت فبالحرى
لا ذنب للأقوام و الله غالب‏

و من الشعر المنسوب إلى الجن

و کل المطایا قد رکبنا فلم نجد
ألذ و أشهى من رکوب الأرانب‏

و من عضر فوط عن لی فرکبته‏
أبادر سربا من عطاء قوارب‏

و قال أعرابی یکذب بذلک

أ یستمع الأسرار راکب قنفذ
لقد ضاع سر الله یا أم معبد

و من أشعارهم و أحادیثهم- فی روایه الجن و خطابهم و هتافهم- ما رواه أبو عثمان الجاحظ لسمیر بن الحارث الضبی-

و نار قد حضأت بعید وهن
بدار لا أرید بها مقاما

سوى تحلیل راحله و عین‏
أکالئها مخافه أن تناما

أتوا ناری فقلت منون أنتم
فقالوا الجن قلت عموا ظلاما

و یزعمون أن عمیر بن ضبیعه- رأى غلمانا ثلاثه یلعبون نهارا- فوثب غلام منهم فقام على عاتقی صاحبه- و وثب الآخر فقام على عاتقی الأعلى منهما- فلما رآهم کذلک حمل علیهم فصدمهم- فوقعوا على ظهورهم و هم یضحکون- فقال عمیر بن ضبیعه- فما مررت یومئذ بشجره إلا و سمعت من تحتها ضحکا- فلما رجع إلى منزله مرض أربعه أشهر- .

و حکى الأصمعی عن بعضهم- أنه خرج هو و صاحب له یسیران- فإذا غلام على الطریق- فقالا له من أنت قال أنا مسکین قد قطع بی- فقال أحدهما لصاحبه أردفه خلفک فأردفه- فالتفت الآخر إلیه فرأى فمه یتأجج نارا- فشد علیه بالسیف فذهبت النار فرجع عنه- ثم التفت فرأى فمه یتأجج نارا- فشد علیه فذهبت النار- ففعل ذلک مرار- فقال ذلک الغلام قاتلکما الله ما أجلدکما- و الله ما فعلتها بآدمی إلا و انخلع فؤاده- ثم غاب عنهما فلم یعلما خبره- . و قال أبو البلاد الطهوی و یروى لتأبط شرا-

لهان على جهینه ما ألاقی
من الروعات یوم رحى بطان‏

لقیت الغول تسری فی ظلام‏
بسهب کالعباءه صحصحان‏

فقلت لها کلانا نقض أرض
أخو سفر فخلی لی مکانی‏

فشدت شده نحوی فأهوى‏
لها کفى بمصقول یمانی‏

فقالت زد فقلت روید إنی
على أمثالها ثبت الجنان‏

و الذین یروون هذا الشعر لتأبط شرا یروون أوله-

ألا من مبلغ فتیات جهم
بما لاقیت عند رحى بطان‏

بأنی قد لقیت الغول تلوی‏
بمرت کالصحیفه صحصحان‏

فصدت فانتحیت لها بعضب
حسام غیر مؤتشب یمانی‏

فقد سراتها و البرک منها
فخرت للیدین و للجران‏

فقالت ثن قلت لها رویدا
مکانک إننی ثبت الجنان‏

و لم أنفک مضطجعا لدیها
لأنظر مصبحا ما ذا دهانی‏

إذا عینان فی رأس دقیق‏
کرأس الهر مشقوق اللسان‏

و ساقا مخدج و لسان کلب
و ثوب من عباء أو شنان‏

و قال البهرانی

و تزوجت فی الشبیبه غولا
بغزال و صدقتی زق خمر

و قال الجاحظ أصدقها الخمر لطیب ریحها- و الغزال لأنه من مراکب الجن- و قال أبو عبید بن أیوب العنبری أحد لصوص العرب-

تقول و قد ألممت بالإنس لمه
مخضبه الأطراف خرس الخلاخل‏

أ هذا خدین الغول و الذئب و الذی‏
یهیم بربات الحجال الهراکل‏

رأت خلق الدرسین أسود شاحبا
من القوم بساما کریم الشمائل‏

تعود من آبائه فتکاتهم‏
و إطعامهم فی کل غبراء شامل‏

إذا صاد صیدا لفه بضرامه
وشیکا و لم ینظر لغلی المراجل‏

و نهسا کنهس الصقر ثم مراسه‏
بکفیه رأس الشیخه المتمایل‏

و من هذه الأبیات

إذا ما أراد الله ذل قبیله
رماها بتشتیت الهوى و التخاذل‏

و أول عجز القوم عما ینوبهم‏
تقاعدهم عنه و طول التواکل‏

و أول خبث الماء خبث ترابه
و أول لؤم القوم لؤم الحلائل‏

و هذا الشعر من جید شعر العرب- و إنما کان غرضنا منه متعلقا بأوله- و ذکرنا سائره لما فیه من الأدب- . و قال عبید بن أیوب أیضا فی المعنى الذی نحن بصدده-

و صار خلیل الغول بعد عداوه
صفیا و ربته القفار البسابس‏

و قال أیضا

فلله در الغول أی رفیقه
لصاحب قفر فی المهامه یذعر

أرنت بلحن بعد لحن و أوقدت‏
حوالی نیرانا تلوح و تزهر

و قال أیضا

و غولا قفره ذکر و أنثى
کأن علیهما قطع البجاد

و قال أیضا

فقد لاقت الغزلان منی بلیه
و قد لاقت الغیلان منی الدواهیا

و قال البهرانی فی قتل الغول

ضربت ضربه فصارت هباء
فی محاق القمراء آخر شهر

و قال أیضا یزعم أنه لما ثنى علیها الضرب عاشت-

فثنیت و المقدار یحرس أهله
فلیت یمینی یوم ذلک شلت‏

و قال تأبط شرا یصف الغول- و یذکر أنه راودها عن نفسها فامتنعت علیه فقتلها-

فأصبحت و الغول لی جاره
فیا جاره أنت ما أغولا

و طالبتها بضعها فالتوت
فکان من الرأی أن تقتلا

فجللتها مرهفا صارما
أبان المرافق و المفصلا

فطار بقحف ابنه الجن ذا
شقاشق قد أخلق المحملا

فمن یک یسأل عن جارتی‏
فإن لها باللوى منزلا

عظاءه أرض لها حلتان
من ورق الطلح لم تغزلا

و کنت إذا ما هممت ابتهلت‏
و أحرى إذا قلت أن أفعلا

و من أعاجیبهم- أنهم کانوا إذا طالت عله الواحد منهم- و ظنوا أن به مسا من الجن- لأنه قتل حیه أو یربوعا أو قنفذا- عملوا جمالا من طین و جعلوا علیها جوالق- و ملئوها حنطه و شعیرا و تمرا- و جعلوا تلک الجمال فی باب جحر- إلى جهه المغرب وقت غروب الشمس- و باتوا لیلتهم تلک- فإذا أصبحوا نظروا إلى تلک الجمال الطین- فإن رأوا أنها بحالها قالوا لم تقبل الدیه- فزادوا فیها- و إن رأوها قد تساقطت و تبدد ما علیها من المیره- قالوا قد قبلت الدیه- و استدلوا على شفاء المریض و ضربوا بالدف- قال بعضهم-

قالوا و قد طال عنائی و السقم
احمل إلى الجن جمالات و ضم‏

فقد فعلت و السقام لم یرم‏
فبالذی یملک برئی أعتصم‏

و قال آخر

فیا لیت إن الجن جازوا جمالتی
و زحزح عنی ما عنانی من السقم‏

و یا لیتهم قالوا انطنا کل ما حوت‏
یمینک فی حرب عماس و فی سلم‏

أعلل قلبی بالذی یزعمونه
فیا لیتنی عوفیت فی ذلک الزعم‏

و قال آخر

أرى أن جنان النویره أصبحوا
و هم بین غضبان علی و آسف‏

حملت و لم أقبل إلیهم حماله
تسکن عن قلب من السقم تالف‏

و لو أنصفوا لم یطلبوا غیر حقهم
و من لی من أمثالهم بالتناصف‏

تغطوا بثوب الأرض عنی و لو بدوا
لأصبحت منهم آمنا غیر خائف‏

و کانوا إذا غم علیهم أمر الغائب و لم یعرفوا له خبرا- جاءوا إلى بئر عادیه أو جفر قدیم و نادوا فیه- یا فلان أو یا أبا فلان ثلاث مرات- و یزعمون أنه إن کان میتا لم یسمعوا صوتا- و إن کان حیا سمعوا صوتا ربما توهموه وهما- أو سمعوه من الصدى- فبنوا علیه عقیدتهم-

قال بعضهم

دعوت أبا المغوار فی الجفر دعوه
فما آض صوتی بالذی کنت داعیا

أظن أبا المغوار فی قعر مظلم‏
تجر علیه الذاریات السوافیا

و قال

و کم نادیته و اللیل ساج
بعادی البئار فما أجابا

و قال آخر

غاب فلم أرج له إیابا
و الجفر لا یرجع لی جوابا

و ما قرأت مذ نأى کتابا
حتى متى أستنشد الرکابا
عنه و کل یمنع الخطابا

و قال آخر

أ لم تعلمی أنی دعوت مجاشعا
من الجفر و الظلماء باد کسورها

فجاوبنی حتى ظننت بأنه‏
یطلع من جوفاء صعب خدورها

لقد سکنت نفسی و أیقنت أنه
سیقدم و الدنیا عجاب أمورها

و قال آخر

دعوناه من عادیه نضب ماؤها
و هدم جالیها اختلاف عصور

فرد جوابا ما شککت بأنه‏
قریب إلینا بالإیاب یصیر

أقوى فی البیت الثانی و سکن نضب ضروره کما قال

لو عصر منه البان و المسک انعصر

و من أعاجیبهم- أنهم کانوا فی الحرب- ربما أخرجوا النساء فیبلن بین الصفین- یرون أن ذلک یطفئ نار الحرب- و یقودهم إلى السلم- .

قال بعضهم

لقونا بأبوال النساء جهاله
و نحن نلاقیهم ببیض قواضب‏

و قال آخر

بالت نساء بنی خراشه خیفه
منا و أدبرت الرجال شلالا

و قال آخر

بالت نساؤهم و البیض قد أخذت
منهم مآخذ یستشفى بها الکلب‏

و هذان البیتان یمکن أن یراد بهما- أن النساء یبلن خیفه و ذعرا- لا على المعنى الذی نحن فی ذکره- فإذن لا یکون فیهما دلاله على المراد- .

و قال الآخر

هیهات رد الخیل بالأبوال
إذا غدت فی صور السعالی‏

و قال آخر

جعلوا السیوف المشرفیه منهم
بول النساء و قل ذاک غناء

فأما ذکرهم عزیف الجن فی المفاوز و السباسب- فکثیر مشهور- کقول بعضهم-

و خرق تحدث غیطانه
حدیث العذارى بأسرارها

و قال آخر

و دویه سبسب سملق
من البید تعزف جنانها

و قال الأعشى

و بهماء تعزف جناتها
مناهلها آجنات سدم‏

و قال

و بلده مثل ظهر الترس موحشه
للجن باللیل فی حافاتها زجل‏

و قال آخر-

ببیداء فی أرجائها الجن تعزف‏

و قال الشرقی بن القطامی- کان رجل من کلب یقال له عبید بن الحمارس شجاعا- و کان نازلا بالسماوه أیام الربیع- فلما حسر الربیع و قل ماؤه و أقلعت أنواؤه- تحمل إلى وادی تبل فرأى روضه و غدیرا- فقال روضه و غدیر و خطب یسیر- و أنا لما حویت مجیر- فنزل هناک و له امرأتان- اسم إحداهما الرباب و الأخرى خوله- فقالت له خوله-

أرى بلده قفرا قلیلا أنیسها
و إنا لنخشى إن دجا اللیل أهلها

و قالت له الرباب

أرتک برأیی فاستمع عنک قولها
و لا تأمنن جن العزیف و جهلها

فقال مجیبا لهما

أ لست کمیا فی الحروب مجربا
شجاعا إذا شبت له الحرب محربا

سریعا إلى الهیجا إذا حمس الوغى‏
فأقسم لا أعدو الغدیر منکبا

ثم صعد إلى جبل تبل فرأى شیهمه- و هی الأنثى من القنافذ- فرماها فأقعصها و معها ولدها فارتبطه- فلما کان اللیل هتف به هاتف من الجن

یا ابن الحمارس قد أسأت جوارنا
و رکبت صاحبنا بأمر مفظع‏

و عقرت لقحته و قدت فصیلها
قودا عنیفا فی المنیع الأرفع‏

و نزلت مرعى شائنا و ظلمتنا
و الظلم فاعله وخیم المرتع‏

فلنطرقنک بالذی أولیتنا
شر یجیئک ما له من مدفع‏

فأجابه ابن الحمارس

یا مدعی ظلمی و لست بظالم
اسمع لدیک مقالتی و تسمع‏

إن کنتم جنا ظلمتم قنفذا
عقرت فشر عقیره فی مصرع‏

لا تطمعوا فیما لدی فما لکم
فیما حویت و حزته من مطمع‏

فأجابه الجنی

یا ضارب اللقحه بالعضب الأفل
قد جاءک الموت و أوفاک الأجل‏

و ساقک الحین إلى جن تبل
فالیوم أقویت و أعیتک الحیل‏

فأجابه ابن الحمارس

یا صاحب اللقحه هل أنت بجل
مستمع منی فقد قلت الخطل‏

و کثره المنطق فی الحرب فشل‏
هیجت قمقاما من القوم بطل‏

لیث لیوث و إذا هم فعل
لا یرهب الجن و لا الإنس أجل‏
من کان بالعقوه من جن تبل‏

قال فسمعهما شیخ من الجن- فقال لا و الله لا نرى قتل إنسان مثل هذا- ثابت القلب ماضی العزیمه- فقام ذلک الشیخ و حمد الله تعالى ثم أنشد-

یا ابن الحمارس قد نزلت بلادنا
فأصبت منها مشربا و مناما

فبدأتنا ظلما بعقر لقوحنا
و أسأت لما أن نطقت کلاما

فاعمد لأمر الرشد و اجتنب الردى
إنا نرى لک حرمه و ذماما

و اغرم لصاحبنا لقوحا متبعا
فلقد أصبت بما فعلت أثاما

فأجابه ابن الحمارس

الله یعلم حیث یرفع عرشه
أنی لأکره أن أصیب أثاما

أما ادعاؤک ما ادعیت فإننی‏
جئت البلاد و لا أرید مقاما

فأسمت فیها مالنا و نزلتها
لأریح فیها ظهرنا أیاما

فلیغد صاحبکم علینا نعطه‏
ما قد سألت و لا نراه غراما

ثم غرم للجن لقوحا متبعا للقنفذ و ولدها- . و هذه الحکایه و إن کانت کذبا- إلا أنها تتضمن أدبا- و هی من طرائف‏ أحادیث العرب- فذکرناها لأدبها و إمتاعها- و یقال إن الشرقی بن القطامی- کان یصنع أشعارا و ینحلها غیره- . فأما مذهب العرب- فی أن لکل شاعر شیطانا یلقی إلیه الشعر- فمذهب مشهور- و الشعراء کافه علیه- قال بعضهم-

إنی و إن کنت صغیر السن
و کان فی العین نبو عنی‏

فإن شیطانی أمیر الجن‏
یذهب بی فی الشعر کل فن‏

و قال حسان بن ثابت

إذا ما ترعرع فینا الغلام
فما إن یقال له من هوه‏

إذا لم یسد قبل شد الإزار
فذلک فینا الذی لا هوه‏

و لی صاحب من بنی الشیصبان
فطورا أقول و طوار هوه‏

و کانوا یزعمون أن اسم شیطان الأعشى مسحل- و اسم شیطان المخبل عمرو-

و قال الأعشى

دعوت خلیلی مسحلا و دعوا له
جهنام جدعا للهجین المذمم‏

و قال آخر-

لقد کان جنی الفرزدق قدوه
و ما کان فینا مثل فحل المخبل‏

و لا فی القوافی مثل عمرو و شیخه‏
و لا بعد عمرو شاعر مثل مسحل‏

و قال الفرزدق یصف قصیدته

کأنها الذهب العقیان حبرها
لسان أشعر خلق الله شیطانا

و قال أبو النجم

إنی و کل شاعر من البشر
شیطانه أنثى و شیطانی ذکر

و أنشد الخالع فیما نحن فیه لبعض الرجاز

إن الشیاطین أتونی أربعه
فی غلس اللیل و فیهم زوبعه‏

و هذا لا یدل على ما نحن بصدده- من أمر الشعر و إلقائه إلى الإنسان- فلا وجه لإدخاله فی هذا الموضع- . و من مذاهبهم أنهم کانوا إذا قتلوا الثعبان- خافوا من الجن أن یأخذوا بثأره- فیأخذون روثه و یفتونها على رأسه- و یقولون روثه راث ثائرک- . و قال بعضهم-

طرحنا علیه الروث و الزجر صادق
فراث علینا ثأره و الطوائل‏

و قد یذر على الحیه المقتوله یسیر رماد- و یقال لها قتلک العین فلا ثأر لک- و فی أمثالهم لمن ذهب دمه هدرا و هو قتیل العین-

قال الشاعر

و لا أکن کقتیل العین وسطکم
و لا ذبیحه تشریق و تنحار

فأما مذهبهم فی الخرزات- و الأحجار و الرقى و العزائم فمشهور- فمنها السلوانه و یقال السلوه- و هی خرزه یسقى العاشق منها فیسلو فی زعمهم- و هی بیضاء شفافه-

قال الراجز

لو أشرب السلوان ما سلیت
ما بی غنى عنکم و إن غنیت‏

السلوان جمع سلوانه- .و قال اللحیانی- السلوانه تراب من قبر یسقى منه العاشق فیسلو-

و قال عروه بن حزام

جعلت لعراف الیمامه حکمه
و عراف نجد إن هما شفیانی‏

فقالا نعم نشفی من الداء کله‏
و قاما مع العواد یبتدران‏

فما ترکا من رقیه یعرفانها
و لا سلوه إلا و قد سقیانی‏

و قال آخر

سقونی سلوه فسلوت عنها
سقى الله المنیه من سقانی‏

أی سلوت عن السلوه و اشتد بی العشق و دام-

و قال الشمردل

و لقد سقیت بسلوه فکأنما
قال المداوی للخیال بها ازدد

و من خرزاتهم- الهنمه تجتلب بها الرجال و تعطف بها قلوبهم- و رقیتها أخذته بالهنمه باللیل زوج و بالنهار أمه- . و منها الفطسه و القبله و الدردبیس- کلها لاجتلاب قلوب الرجال-

قال الشاعر

جمعن من قبل لهن و فطسه
و الدردبیس تمائما فی منظم‏

فانقاد کل مشذب مرس القوى‏
لحبالهن و کل جلد شیظم‏

و قیل الدردبیس خرزه سوداء- یتحبب بها النساء إلى بعولتهن- توجد فی القبور العادیه- و رقیتها أخذته بالدردبیس- تدر العرق الیبیس و تذر الجدید کالدریس-

و أنشد

قطعت القید و الخرزات عنی
فمن لی من علاج الدردبیس‏

و أصل الدردبیس الداهیه- و نقل إلى هذه لقوه تأثیرها- . و من خرزاتهم القرزحله-

أنشد ابن الأعرابی

لا تنفع القرزحله العجائزا
إذا قطعن دونها المفاوزا

و هی من خرز الضرائر-  إذا لبستها المرأه مال إلیها بعلها دون ضرتها- . و منها خرزه العقره-  تشدها المرأه على حقویها فتمنع الحبل-  ذکر ذلک ابن السکیت فی إصلاح المنطق- . و منها الینجلب-  و رقیتها أخذته بالینجلب-  فلا یرم و لا یغب و لا یزل عند الطنب- . و منها کرار مبنیه على الکسر-  و رقیتها یا کرار کریه إن أقبل فسریه-  و إن أدبر فضریه من فرجه إلى فیه- . و منها الهمره-  و رقیتها یا همره اهمریه-  من استه إلى فیه و ماله و بنیه- . و منها الخصمه-  خرزه للدخول على السلطان و الخصومه-  تجعل تحت فص الخاتم-  أو فی زر القمیص أو فی حمائل السیف-

قال بعضهم

یعلق غیری خصمه فی لقائهم
و ما لی علیکم خصمه غیر منطقی‏

و منها الوجیهه و هی کالخصمه حمراء کالعقیق- . و منها العطفه خرزه العطف-  و الکحله خرزه سوداء تجعل على الصبیان-  لدفع العین عنهم-  و القبله خرزه بیضاء تجعل فی عنق الفرس من العین-  و الفطسه خرزه یمرض بها العدو و یقتل-  و رقیتها أخذته بالفطسه بالثوباء و العطسه-  فلا یزال فی تعسه من أمره و نکسه حتى یزور رمسه- .

و من رقاهم للحب-  هوابه هوابه البرق و السحابه-  أخذته بمرکن فحبه تمکن-  أخذته بإبره فلا یزل فی عبره-  خلیته بإشفى فقلبه لا یهدا-  خلیته بمبرد فقلبه لا یبرد-  و ترقی الفارک زوجها إذا سافر عنها-  فتقول بأفول القمر و ظل الشجر شمال تشمله-  و دبوره تدبره و نکباء تنکبه-  شیک فلا انتعش-  ثم ترمی فی أثره بحصاه و نواه و روثه و بعره-  و تقول حصاه حصت أثره-  نواه أنأت داره روثه راث خبره لقعته ببعره-

و قالت فارک فی زوجها

أتبعته إذ رحل العیس ضحى
بعد النواه روثه حیث انتوى‏
الروث للرثى و للنأی النوى‏

و قال آخر

رمت خلفه لما رأت وشک بینه
نواه تلتها روثه و حصاه

و قالت نأت منک الدیار فلا دنت‏
و راثت بک الأخبار و الرجعات‏

و حصت لک الآثار بعد ظهورها
و لا فارق الترحال منک شتات‏

و قال آخر یخاطب امرأته

لا تقذفی خلفی إذا الرکب اغتدى
روثه عیر و حصاه و نوى‏

لن یدفع المقدار أسباب الرقى‏
و لا التهاویل على جن الفلا

هذا الرجز أورده الخالع فی هذا المعرض-  و هو بأن یدل على عکس هذا المعنى أولى-  لأن قوله-  لن یدفع المقدار بالرقى و لا بالتهاویل على الجن-  کلام یشعر بأن قذف الحصاه و النواه خلفه کالعوذه له-  لا کما تفعله الفارک التی تتمنى الفراق- .

فأما مذهبهم فی القیافه و الزجر و الکهانه-  و اختلافهم فی السانح و البارح-  و تشاتمهم باللفظه و الکلمه و تأویلهم لها-  و تیمنهم بکلمه أخرى-  و ما کانوا یفعلونه من البحیره و السائبه و الوصیله و الحامی-  فکله مشهور معروف لا حاجه لنا إلى ذکره هاهنا.

فأما لفظ أمیر المؤمنین ع فی قوله نشره-  فإن النشره فی اللغه کالعوذه و الرقیه-  قالوا نشرت فلانا تنشیرا أی رقیته و عوذته-  و قال الکلابی إذا نشر المسفوع فکأنما أنشط من عقال-  أی یذهب عنه ما به سریعا-  و فی الحدیث أنه قال فلعل طبا أصابه یعنی سحرا-  ثم عوذه بقل أعوذ برب الناس أی رقاه-  و کذلک إذا کتب له النشره- . و قد عد أمیر المؤمنین ع أمورا أربعه ذکر منها النشره-  و لم یکن ع لیقول ذلک-  إلا عن توقیف من رسول الله ص

الجزء العشرون

تتمه باب الحکم و المواعظ

بسم الله الرحمن الرحیم-  الحمد لله الواحد العدل

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۸)

العین حقّ، و الرّقى حق، و السّحر حقّ، و الفأل حق، و الطیره لیست بحق، و العدوى لیست بحق. و الطیب نشره، و العسل نشره، و الرکوب نشره، و النظر الى الخضره نشره.

«چشم زخم و افسون و جادوگرى و فال نیک زدن راست و درست است، فال بد زدن و سرایت بیمارى از یکى به دیگرى راست نیست، بوى خوش و عسل و سوارى و نگریستن به سبزه مایه درمان است.»

ابن ابى الحدید در شرح این سخنان پس از توضیح مختصرى که داده، با اشاره به این که در برخى از روایات به جاى عسل، غسل یعنى شست و شوى با آب آمده، دو مبحث مفصل یکى درباره اقوال مختلفى که در مورد چشم زخم و جادوگرى و فال نیک و بد و سرایت بیمارى آمده است و دیگرى در مورد اعتقادات و پندارهاى اعراب آورده است که شصت صفحه از چاپ مصر را شامل است و هر چند از لحاظ جنبه‏ تاریخى چندان مهم نیست، ولى نشان دهنده فرهنگ و رسوم عامه و احاطه ابن ابى الحدید بر آن است، بدین سبب بخشهایى از آن ترجمه مى‏شود، ضمنا در این مبحث به بیش از سیصد بیت استشهاد شده است.

در حدیث مرفوعى آمده است که «چشم‏ زخم راست است و اگر چیزى بتواند بر سرنوشت پیشى گیرد، همان چشم‏ زخم است و هرگاه نیازمند به شست و شو شدید، خویش را بشویید.» در تفسیر این حدیث گفته‏ اند: آنان از کسى که چشم‏ زخم زده است مى‏ خواسته ‏اند با آبى وضو بگیرد و آنکه چشم خورده است قسمتى از آن آب مى ‏آشامیده است و با بقیه آن خود را شست و شو مى ‏داده است.

در حدیثى هم از قول عایشه آمده است که «چشم زخم راست است همان‏گونه که محمد حق است.» در حدیثى از ام سلمه نقل شده است که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم بر چهره یکى از کنیزان او زخمى دید. فرمود: «او را چشم‏ زخم رسیده است، براى او افسون فراهم آورید.» عوف بن مالک اشجعى مى‏ گوید: ما به روزگار جاهلى بر خود رقیه افسون مى ‏بستیم، گفتم: اى رسول خدا در این مورد چه عقیده دارید فرمود: «افسونهاى خود را بر من عرضه دارید، تا هنگامى که در آن شرک نباشد، به کار بردنش مانعى ندارد.»

گروهى از یاران رسول خدا در یکى از سفرهاى خود از کنار قبیله‏ اى گذشتند و از آنان اجازه خواستند میهمانشان باشند. آنان نپذیرفتند و گفتند: آیا کسى میان شما هست که افسون کند که سرور این قبیله را مار گزیده است. مردى از ایشان گفت: آرى و خود پیش سالار قبیله رفت و فاتحه الکتاب بر او خواند و بهبود یافت. تعدادى گوسپند به آن مرد پیشکش شد که گفت تا به حضور پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نرسد و اجازه نگیرد نخواهد پذیرفت. چون به حضور پیامبر رسید، موضوع را گزارش داد و گفت: سوگند به زندگى شما که من چیزى جز فاتحه الکتاب بر او نخواندم. فرمود: «چه مى‏ دانید که آن بهترین رقیه است، گوسپندها را از آنان بگیرید و براى من هم در آن سهمى منظور دارید.» در عین حال از آن حضرت نقل شده که فرموده است: «هر کس که فال بد زند یا به فال زننده مراجعه کند و هر کس کهانت کند یا پیش کاهن برود، از ما نیست.» انس بن مالک از قول پیامبر به صورت مرفوع نقل مى‏ کند که فرموده است: «سرایت و فال بد نه، ولى فال پسندیده مرا خوش مى ‏آید.» گفتند: فال پسندیده چیست‏ فرمود: سخن خوش و نیکو.

ابو هریره نقل کرده است که پیامبر فرموده است: «هر کس پیش کاهنى رود و گفته او را تصدیق کند. از آنچه خداوند بر ابو القاسم نازل فرموده بیزارى جسته است.» به على علیه السّلام گفته شد: با آنان امروز جنگ را آغاز مکن که قمر در عقرب است. فرمود: قمر ما یا قمر ایشان و هم روایت شده است که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم خوش نمى ‏داشته است در سه شبانه‏ روز آخر ماه و به هنگام قمر در عقرب ازدواج یا مسافرت فرماید.

ابو عثمان جاحظ مى ‏گوید: دانشمندان ایرانى و هندى و پزشکان یونانى و زیرکان عرب و شهرنشینان مجرب و متکلمان ورزیده غذا خوردن مقابل جانوران درنده را خوش نمى ‏داشته ‏اند و از چشم زخم آنان و حرص و آزى که در آن نهفته است پرهیز مى ‏کرده ‏اند و از بخارى که از دهان آنها بیرون مى ‏آمده است بیم داشته ‏اند و معتقد بوده ‏اند مایه تباهى قلب و کاستن نیروى آن مى‏ شود. همچنین از ایستادن خدمتگزاران بالاسر خود به هنگام خوردن و آشامیدن پرهیز مى‏ کرده‏ اند و پیش از اینکه غذا بخورند، دستور مى‏ داده ‏اند خدمتگزاران را سیر نمایند. در مورد سگ و گربه هم عقیده داشته ‏اند که یا باید آنها را از کنار سفره دور کرد یا آنکه براى آنان چیزى انداخت که به خوردن آن سرگرم شوند.

یکى از نزدیکان منصور دوانیقى یک روز پیش از کشته شدن ابو مسلم به منصور گفت: من امروز سه چیز در ابو مسلم دیدم که براى او فال بد زدم. منصور گفت: چه چیزى دیده‏اى گفت: نخست اینکه سوار بر اسب شد، کلاهش فرو افتاد، منصور ضمن تکبیر گفتن، گفت: به خدا سوگند سرش از پس کلاهش فرو خواهد افتاد. دیگر آنکه اسبش چموشى کرد و او را بر زمین افکند، منصور گفت: به خدا سوگند بخت او سرنگون مى‏ گردد و اقبالش چون سنگ سخت و سفت مى‏ شود، منصور پرسید سومى چه بود گفت: ابو مسلم به یارانش گفت: من کشته مى‏ شوم و بیهوده چاره‏اندیشى مى‏ کنم، در همین حال صداى مردى از صحرا شنیده شد که به مردى دیگر مى‏ گفت: اى فلان امروز آخرین روز مهلت است. منصور گفت: الله اکبر به خواست خداوند متعال اجل او سر آمده است و نشان او از دنیا سپرى مى ‏شود، و ابو مسلم فرداى آن روز کشته شد.

عمر بن خطاب در موسم حج بود، مردى با صداى بلند او را با عنوان «یا خلیفه رسول الله» صدا کرد. مردى از قبیله بنى لهب که اهل فال زدن هستند، گفت: آن مرد عمر را با نام شخص درگذشته ‏اى صدا کرد و بدین گونه امیر المؤمنین مرد، و چون مردم براى‏ ریگ زدن جمرات ایستادند ناگاه ریگى به جلو سر عمر خورد که از محل زخم خون آمد. همان مرد گفت: به خدا سوگند نشان و زخم قربانى شدن بر امیر مؤمنان رسید و به خدا سوگند که دیگر هرگز در این موقف نمى‏ ایستد. پیش از آنکه سال تمام شود، عمر کشته شد. کثیر بن عبد الرحمان درباره اطلاعات قبیله لهب در مورد فال خوب و بد زدن چنین سروده است: آهنگ قبیله لهب کردم که پیش ایشان دانش جستجو کنم، آرى که همه دانش فال زنندگان به قبیله لهب رسیده است.

ابو عثمان جاحظ مى‏ گوید: مسیلمه کذاب پیش از آنکه ادعاى پیامبرى کند میان بازارهاى عرب و عجم نظیر بازار ابلّه و بقّه و انبار و حیره آمد و شد مى‏کرد و انواع نیرنگها و حیله ‏سازیها و کارهاى افسونگران و عزیمت خوانان و ستاره‏ شناسان را فرا مى‏ گرفت. پیش از آن هم کارهاى فالگیران و پیشگویان را که با استفاده از حرکات پرندگان مطالبى مى ‏گفتند، به خوبى آموخته بود. او نخست روى تخم مرغ، سرکه بسیار تند و تیزى مى ‏ریخت و تخم مرغ نرم و ملایم مى‏ شد. به طورى که به شکل صمغ کشیده مى‏ گردید و سپس آن صمغ را وارد شیشه‏ اى که سرش از تخم مرغ بسیار کوچکتر بود مى‏ کرد و به حال خود مى‏ گذاشت و صمغ به صورت بیضى و شکل نخستین خود برمى ‏گشت و آن را به اعراب بادیه ‏نشین نشان مى‏ داد و آنان را گمراه مى‏ ساخت.

او پرچم هایى از کاغذ و به شکل بادبادک کودکان مى‏ ساخت و به آن زنگوله‏ هاى کوچک مى‏ بست و شبها به هنگامى که وزش باد شدت مى ‏یافت آنها را در آسمان رها مى‏ کرد و مى‏ گفت اینها فرشتگان و آواى ایشان است که بر من نازل مى‏ شوند. بالهاى بزرگ پرندگان را به خود مى‏ بست و اندکى پرواز مى‏ کرد و اعراب را گمراه مى‏ ساخت و به همین سبب درباره او چنین سروده شده است: «با تخم مرغ درون شیشه و بادبادک و چسباندن بالهاى بریده پرندگان تیز پرواز چنان مى ‏کرد.» درباره فال بد زدن به کلمه «سفرجل» «به، گلابى» چنین سروده ‏اند: معشوقه به معشوق بهى هدیه داد، معشوق از آن فال بد زد، اندوهگین شد و اشکش فرو ریخت، آرى حق داشت که فال بد بزند و از فراق بترسد که جزء اول این کلمه «سفر» است-  نشان دهنده جدایى است.

دیگرى درباره کلمه «سوسن» فال بد زده است و چنین سروده است: اى کسى که به ما گل سوسن هدیه کردى، در هدیه کردن آن پسندیده رفتارنکردى که نیمى از این کلمه سوء-  بدى-  است و مرا خوش نیامد، اى کاش من گل سوسن را نمى ‏دیدم.

اما درباره جادوگرى، فقها آن را منکر نشده ‏اند و درباره کسى که دیگرى را با جادو صدمه بزند به قصاص حکم داده ‏اند، گاهى هم در اخبار آمده است که لبید بن اعصم یهودى نسبت به پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم جادوگرى کرد و چنان اثر گذاشت که آن حضرت کارى را که نکرده بود، مى ‏پنداشت انجام داده است و هم روایت شده است که زنى یهودى آن حضرت را با چند تار مو و بریده ‏هاى ناخن جادو کرد و آن را در چاهى افکند و خداوند متعال آن حضرت را راهنمایى فرمود و پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم على علیه السّلام را گسیل داشت تا آن را از چاه بیرون آورد و آن زن جادوگر را کشت. و گروهى از متکلمان این موضوع و تأثیر جادو را بر وجود مقدس پیامبر نفى کرده و گفته ‏اند آن حضرت از این گونه امور معصوم است.

فلاسفه را پندار بر این است که سحر و جادو از آثار نفس ناطقه است و بعید نیست که میان نفوس نفسى باشد که در غیر خود بیمارى یا کینه و مهر و نظایر آن ایجاد کند، منجمان هم براى ستارگان همین تاثیر را پذیرفته‏اند، همچنین گیاه‏شناسان و سنگ‏شناسان هم همین گونه خواص را براى آنها اعتقاد دارند. سخن امیر المؤمنین علیه السّلام هم دلالت بر صحت تأثیر سحر در مواردى دارد. در مورد سرایت و مسرى بودن، پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده است: «در اسلام سرایت نیست.» همچنین پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده‏اند: «سرایت و هامه و صفر نیست.» هامه هم بومى بوده است که اعراب در مورد مقتول مى‏ پنداشته‏ اند تا انتقام خون او گرفته نشود بانگ مى‏زند و صفر مارى بوده که مى‏ پنداشته ‏اند در شکم قرار دارد و به هنگام گرسنگى به هیجان مى ‏آید.

حکمت نکته‏ هایى درباره رسوم عرب و پندارهاى ایشان

در این بخش نکاتى سودمند از رسوم و پندارهاى اعراب را مى‏آوریم که این مبحث ما را به این راه مى‏ کشاند.

اعراب هنگامى که گرفتار خشکسالى مى‏شدند و باران نمى‏آمد و مى‏خواستند طلب باران کنند، مقدارى پارچه و چیزهاى دیگر را با بوته و علفهاى خشک به هم مى‏ پیوستند و آن را به دم گاو مى‏ بستند و آتش مى‏زدند و گاو را به سوى کوهى بلند و دشوار مى‏راندند و خود از پى آن مى‏دویدند و خدا را فرا مى‏خواندند و طلب باران مى‏کردند. آنان با آتش زدن دم گاو به برق فال مى‏ زدند و گاو را هم فقط به سوى مغرب مى‏ راندند. ابن ابى الحدید نمونه ‏هایى از اشعارى را که متضمن این موضوع است آورده است که براى نمونه به ترجمه دو بیت زیر قناعت مى‏ شود.

آفرین و خوشامد مباد بر مردمى که کوشش آنان در خشکسالى براى طلب باران کردن از بوته‏ها به جایى نرسید، آیا تو با گاوى که بر آن پارچه و بوته بسته‏اى به جستجوى وسیله‏اى میان خدا و فرو ریختن باران مى‏ پردازى.

یکى از روشنفکران گفته است: هر ملت در رسوم خود از رسوم ملت دیگر تقلید مى‏ کند. هندیان مى ‏پنداشته ‏اند که گاو فرشته‏اى است که خداوند بر او خشم گرفته و به زمین فرستاده است و به همین سبب گاو را در نظر ایشان حرمتى بوده است، مدفوع تازه آن را بر بدن خود مى‏ مالیده‏ اند و چهره خود را با ادرار گاو مى‏ شسته ‏اند و کابین زنان خود قرار مى‏داده‏اند و در همه احوال به گاو تبرک مى‏ جسته ‏اند، شاید اعراب دوره جاهلى در توجه به گاو همین روش را تقلید مى‏ کرده و همین رسم را معمول مى‏ داشته ‏اند.

اعراب در مورد گله‏هاى گاو پندار دیگرى هم داشته‏اند و چنین بوده است که اگر گله ‏هاى گاو به آبشخور براى آب خوردن نمى ‏رفته ‏اند، گاو نر گله را مى‏ زده‏ اند تا به آبشخور درآید و گله از پى آن آب بیاشامد، و معتقد بوده ‏اند که جن، گله گاو را از آب خوردن و رفتن به آبشخور باز مى‏ دارد و شیطان روى دو شاخ گاو نر سوار مى‏ شود. در این مورد شاعران عرب اشعارى سروده‏ اند، یا در سروده‏ هاى خود آن را گنجانیده‏ اند، از جمله شاعرى مى‏ گوید: «همچون گاو نر که هرگاه گاوها از در آمدن به آبشخور خوددارى مى ‏کنند، زده مى ‏شود.» دیگرى گفته است: «در آن هنگام من همچو گاو نرى هستم که چون دیگران آب نیاشامند او را با آنکه از آشامیدن خوددارى نکرده است مى ‏زنند.»

دیگر از رسوم اعراب آویختن زر و زیور و زنگوله بر مار گزیده بوده است و معتقد بوده‏اند که مار گزیده با این کار بهبود مى‏یابد. همچنین گفته شده است از این جهت آنها را بر مار گزیده مى‏ آویخته اند که سر و صداى آن مانع از به خواب رفتن بیمار باشد و عقیده داشته ‏اند که اگر مارگزیده بخوابد زهر در بدنش سرایت مى‏ کند و مى‏ میرد و بدین گونه او را از به خواب رفتن باز مى ‏داشته ‏اند. نضر بن شمیل هم همین عقیده را داشته است. برخى دیگر از اعراب معتقد بوده ‏اند که اگر ابزارهاى زینتى زرین بر او بیاویزند بهبود مى ‏یابد و اگر مس یا زیورهاى مسى بر او آویخته شود، مى ‏میرد.

به یکى از اعراب گفته شده است: آیا با این کار در جستجوى شهرت هستید گفته است: این زیورها مایه شهرت نیست ولى سنتى است که آن را به ارث برده ‏ایم. در این باره هم در اشعار عرب مطالبى آمده است، از جمله یکى از افراد قبیله بنى عذره چنین گفته است: «گویى من مارگزیده‏اى هستم که گزش مار او را زخمى کرده است و بر گرد او زیورهاى آویخته زنان را مى بینى.» عویمر نبهانى هم چنین سروده است: «شبى را آمیخته با رنج اندوه ها گذراندم، گویى من مارگزیده ‏اى بودم که آواى زنگوله‏ ها خواب را از او دور کرده است.» دیگر از رسوم اعراب که شبیه رسم زدن گاو نر است، این است که اگر شترى از آنان گرفتار جرب مى‏ شد، شتر سالم را داغ مى‏ کردند تا شترى که گر گرفته بود بهبود یابد.

نابغه در این باره چنین سروده است: گناه دیگرى را بر من بار کردى و او را رها ساختى، همچون شتر گرفتار جرب که شتر دیگر را داغ مى‏ کنند و او به چراى خود سرگرم است.

دیگر از پندارها و رسوم عرب این بوده است که هرگاه شمار شتران ایشان به هزار مى ‏رسیده است یک چشم شتر نر را کور مى‏ کرده ‏اند که چشم زخم را از شتران خود دفع کنند. این معنى هم در شعر شاعران عرب آمده است، یکى از آنان چنین سروده است: هزار شتر به او دادى و بخل نورزیدى و موجب شدى چشم شتر نر و گزینه را کور کنى.

و اما رسم دیگرى از ایشان که مشهور بوده و به آن «بلیّه» مى‏ گفته ‏اند این بوده است که ماده شترى را کنار گور صاحبش مى‏ بسته و پابند مى‏ زده ‏اند تا بمیرد و چنین بوده است که اگر مرد شریف و گرانمایه ‏اى از ایشان مى‏ مرده است، شتر ماده یا شتر نر او را مى ‏گرفته ‏اند و سر و گردنش را به سوى پشت او برمى‏ گردانده و مى‏ بسته ‏اند و شتر را در گودالى کنار گور رها مى ‏کرده ‏اند و آب و علف نمى‏ داده‏ اند تا بمیرد. گاهى جسد شتر را پس از مردنش آتش مى‏ زده ‏اند و گاه آن را پوست مى‏ کنده ‏اند و پوستش را از علف خشک آکنده مى ‏کرده‏ اند. پندارشان بر این بوده است که اگر مرد گرانمایه ‏اى بمیرد و شترش را چنان نکنند، آن مرد پیاده محشور مى‏ شود و اگر چنان کنند سواره محشور مى‏ شود و همان شتر مرکب او خواهد بود.

دیگر از پندارهاى عرب و رسوم ایشان آن چنان که ابن الاعرابى آن را نقل کرده است، این است که چون ناقه رم مى‏کرده است نام مادرش را به زبان مى‏آورده‏اند و آرام مى‏گرفته است. سکّرى در این مورد چنین سروده است: «به او گفتم نام مادر این ناقه چیست، آن را بگو و صدا بزن شاید پاسخت دهد و بیم و رمیدگى این ناقه آرام گیرد.» از عقاید دیگرى که تقریبا همه اعراب جاهلى در آن اتفاق نظر داشته‏اند موضوع «هامه» است.

آنان اعتقاد داشته‏ اند که هیچ مرده‏اى نمى ‏میرد و هیچ کشته‏ اى کشته نمى‏ شود مگر اینکه جغدى نر از سرش بیرون مى ‏پرد و اگر آن شخص کشته شده و انتقام خونش گرفته نشده باشد آن جغد بر سر گورش فریاد برمى‏آورد که آبم دهید که سخت تشنه‏ام. در همین مورد است که پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرموده است: «هامه وجود ندارد.» این موضوع هم فراوان در اشعار عرب آمده است، ابو داود ایادى گوید: «مرگ و میر بر آنان چیره شده است و آنان را در گورستانها نواى جغد است.» دیگر از چیزهایى که اسلام آن را باطل کرده است، اعتقاد ایشان به صفر است و آن چنان است که مى ‏پنداشته ‏اند مارى در شکم آدمى است که چون آدمى گرسنه شود آن مار روده‏ها و کبد آدمى را مى ‏گزد، و گفته شده است که منظور از آن خود گرسنگى است که پس از گرسنگى شروع به گزیدن مى‏ کند. اما آنچه در این حدیث آمده است که «نه سرایت و نه هامه و نه صفر و نه غول وجود دارد.» ابو عبیده معمر بن مثنى مى‏گوید: منظور ماه صفر است یعنى ماهى که پس از محرم قرار دارد. ابو عبیده مى‏گوید: این حدیث ناظر بر آن است که اعراب در نسئى، ماه محرم را به ماه صفر تأخیرمى ‏انداخته ‏اند، و هیچ یک از علما در این تفسیر با ابو عبیده موافقت نکرده است. این موضوع هم در شعر شاعران عرب به چشم مى‏ خورد و ابو النجم عجلى چنین سروده است: اى بهترین جوانمردى که تو هستى، و ما از تو بر روزگار سخت و دشوار یارى مى‏ طلبیم و گزشى را همچون گزش صفر بر جگر خواهانیم.

دیگر از خرافات عرب این بوده است که اگر مى‏ خواسته ‏اند وارد شهرى شوند که از جن و وباى آن بیم داشته ‏اند، پیش از آنکه وارد شهر شوند کنار دروازه آن مى‏ ایستاده‏ اند و صداى خر در مى‏آورده‏اند و گاه استخوان دنبالچه خرگوشى را به گردن خود مى‏ آویخته ‏اند و آن را افسون جلوگیرى از صدمه جن و بیمارى وبا مى‏ پنداشته‏ اند.

تقلید صداى خر را تعشیر مى‏ نامیده ‏اند و در اشعار ایشان به این موضوع فراوان اشاره شده است، چنان که شاعرى گفته است: از مرگى که مقدر باشد، نه آواى خر در آوردن و نه آویختن استخوان دنبالچه خرگوش تو را مى ‏رهاند.

دیگر از کارهاى ایشان که شبیه این بوده است، این است که هر کس در بیابان و فلات سرگردان مى‏شد و راه را گم مى ‏کرد، پیراهن خود را باژگونه مى‏ ساخت و دو دست خویش را به یکدیگر مى‏ کوفت، گویى به کسى اشاره مى‏کرد و راه را پیدا مى ‏کرد.

ابو العملسّ طائى در این مورد چنین سروده است: گاهى از بیم رداى خود را باژگونه مى‏ سازم و گاه فلان کس را صدا مى‏ کنم.اساس اعتقاد آنان در باژگونه کردن لباس، فال نیک زدن به دگرگون شدن احوال روزگار از بدى به خوبى بوده است.روایاتى هم در مورد این رسم در شریعت اسلامى براى طلب باران آمده است.

دیگر از رسوم اعراب این بوده است که چون مرد به سفر مى‏رفته است نخى را بر شاخه یا تنه درختى گره مى‏زده است و پس از برگشتن به آن نخ مى‏نگریسته است، اگر آن را به حال خود مى ‏دیده، معتقد بوده است که همسرش به او خیانت نکرده است و اگر آن نخ نمى‏بوده یا گرهش باز شده بود مى‏ گفت همسرم به من خیانت کرده است. به آن گره «رتم» مى‏ گفته ‏اند، و گفته شده است شاخه ‏اى از درخت را به شاخه ‏اى دیگر مى‏ بسته‏ اند.

این موضوع هم در اشعار عرب آمده است و شاعرى چنین سروده است: چنین مپندار که گره هایى که زده‏اى بر تو خبر راست و درستى از او مى ‏دهد.گاهى هم به هنگام تب نخ گره مى ‏زده و معتقد بوده‏ اند هر کس آن گره را بگشاید تب به او منتقل مى‏ شود.

ابن سکیت گوید: اعراب معتقد بوده‏اند زنى که براى او فرزند باقى نمى ‏مانده است اگر جسد کشته شده شریفى را لگد کند، فرزندش زنده مى ‏ماند. در همین باره بشر بن ابى خازم چنین سروده است: زنهایى که کودکان ایشان زنده نمى‏ ماندند، شروع به لگد مال کردن جسد او مى‏ کردند و مى‏ گفتند چه خوب است بر این مرد پارچه «لنگى» افکنده شود.

دیگر از خرافات و پندارهاى اعراب این بوده است که هرگاه دندان پسر بچه‏ اى از ایشان مى‏افتاد، آن را میان دو انگشت سبابه و ابهام خود مى‏ گرفت و چون خورشید طلوع مى ‏کرد روى به آن مى‏ آورد و دندان افتاده خود را به سوى خورشید پرتاب مى‏ کرد و مى‏ گفت: اى خورشید به جاى این، دندانى نیکوتر به من بده. در مورد همین پندار شاعر عرب اشاره کرده و چنین سروده است: «خورشید از رستنگاه دندان او، دندانى سپیدتر از تگرگ و رخشان عوض داده است.» دیگرى چنین سروده است: «خورشید از پرتو خود بر دندان او رنگ زده است و دندانش چون برق باران زا مى‏ درخشد.» اعراب همچنین معتقد بوده ‏اند که خون سرور و سالار براى بهبود محل گاز گرفتن سگ گزنده سودمند و شفابخش است. عبد الله بن زبیر اسدى در این باره چنین سروده است: از بهترین و گرامى ‏ترین خاندانى که مى‏ دانیم و خونهاى ایشان شفابخش زخم سگ هار است.

کمیت هم چنین سروده است: خردهاى شما شفابخش دردهاى نادانى است همان گونه که خونهاى شما شفا بخش زخم سگ هار است.

دیگر از پندارهاى عرب این است که چون بر مردى از دیوانگى و متعرض شدن ارواح پلید بیم داشته ‏اند با آویختن چیزهاى نجس و پلید او را آلوده مى‏ کردند، و چیزهایى چون کهنه حیض و استخوان مرده بر او مى‏ آویخته ‏اند و معتقد بوده ‏اند از این سودبخش‏ تر آن است که سوده ‏هاى استخوان مردگان را بر او بیاویزند.

ممزق عبدى چنین سروده است: «اى کاش پیش من دو همسایه زن و افسونگرى مى‏ بودند و پلیدیهایى بر من مى‏ آویختند.» و معتقد بوده ‏اند این کار-  تنجیس-  همه دردها جز عشق را شفا مى‏ بخشد. عربى صحرانشین در این مورد چنین سروده است: مى‏ گویند: اى کسى که براى تو آرزوى خیر مى‏ کنیم، استخوان پوسیده ‏اى بر خود بیاویز، مگر تنجیس براى عاشق سودى مى‏ بخشد.

دیگر از رسوم ایشان آن بوده است که چون پاى کسى به خواب مى‏ رفته و کرخت مى‏ شده است کسى را که دوست مى‏ داشته یاد مى‏کرده است یا فرا مى‏ خوانده است و کرختى و خواب رفتگى پاى او از میان مى‏ رفته است.

روایت شده است که پاى عبد الله بن عمر به خواب رفت، او را گفتند: محبوب‏ترین مردم را فرا خوان. او گفت: یا رسول اللّه جمیل در این باره چنین سروده است: تو، به هنگام دیدار مایه روشنى چشم منى و یاد تو هرگاه پایم به خواب مى ‏رود، مرا شفا مى ‏بخشد.

مؤمّل هم چنین سروده است: «به خدا سوگند هیچگاه پایم به خواب نرفت و نلغزید مگر اینکه تو را یاد کردم و حالت کرختى از میان رفت.» نظیر این پندار این بوده است که چون پلک چشم کسى به پرش مى ‏آمده، مى‏ پنداشته است کسى را که دوست مى‏ دارد خواهد دید و اگر محبوب در سفر بوده است، انتظار آمدن او را مى‏ داشته است و اگر دور بوده است، مى‏ گفته است نزدیک‏ خواهد شد. در این باره بشر چنین سروده است: «چون چشمم به پرش مى‏ آید مى‏ گویم شاید دوشیزه خاندان عمرو مى ‏آید و چشم به دیدارش فروزان مى‏ شود.» و این گمان تا امروز-  قرن هفتم هجرى-  همچنان میان مردم باقى است. دیگر از رسوم ایشان چنین بوده است که اگر مردى از ایشان عاشق مى‏ شد و عشق بر او چیره مى ‏شد و آرام نمى‏ یافت، مردى دیگر آن مرد را همچون کودکى بر پشت مى‏ گرفت و مردى دیگر قطعه آهن یا میلى را داغ مى ‏کرد و میان کپلهاى او مى ‏کشید و مى ‏پنداشتند که عشق او از میان مى‏ رود. یکى از اعراب چنین سروده است: از نادانى میان کپلهاى مرا داغ کردید و حال آنکه شیفتگى، آتش دل را فروزان مى‏ کند.

دیگر از پندارهاى ایشان این بوده است که مى‏پنداشته‏اند اگر مرد و زنى یکدیگر را دوست بدارند، در صورتى که مرد روبند زن و زن رداى مرد را پاره کند، عشق ایشان نیکو و پایدار مى‏ شود و اگر چنان نکنند، عشق ایشان تباه مى‏ شود. شاعرى چنین سروده است: «روز دیدار در برقه عالج-  نام جایى است-  تو رداى مرا دریدى و من هم توانستم روبند کهنه تو را بدرم، پس به چه سبب دوستى میان ما تباه مى‏شود و ریسمان وصل میان ما گسسته مى ‏شود گسستنى.» دیگر از رسوم ایشان آن است که معتقد بوده‏اند خوردن گوشت جانوران درنده موجب فزونى نیرو و دلیرى مى‏شود، و این رسم پزشکى است و پزشکان چنین عقیده دارند. شاعرى در این باره چنین سروده است: «اگر همه جانوران درنده زمین را بخورى چیزى جز ترسوى بزدل و ناتوان نخواهى بود.» مردى از اعراب دل شیر خورده بود که دلیر گردد، قضا را پلنگى بر او حمله آورد و او را زخمى کرد و آن مرد چنین سرود:

دل شیر ژیان را خوردم که از لحاظ دل و قدم از او گستاخ‏تر باشم، ولى او خون خود را به دست خواهرزاده‏اش از من گرفت، چه خونخواهى سخت و بزرگ.

دیگرى سروده است: «در میدان جنگ اگر شمشیر مرد برنده نباشد، دل شیر چه سودى خواهد داشت.» دیگر از پندارهاى آنان این بوده است که دارنده اسبى که در شانه داراى دایره‏اى سپید است اگر سوارش شود و اسب زیر ران او به عرق نشیند، دلیل بر آن است که زنش تیز شهوت شده است و به مردان دیگر چشم دارد. به هر حال این موضوع و چنان دایره سپید بر شانه اسب در نظرشان زشت بوده است.

دیگر از رسوم ایشان آن بوده است که پشت سر مسافرى که برگشتن او را خوش نمى‏ داشته ‏اند، آتش برمى‏افروخته‏اند و مى‏گفته‏اند: خدایش او را دور دارد و در پى او آتش افروزد یکى از ایشان چنین سروده است: از نادانى آتش افروختى و حال آنکه باد صبا آنچه را آتش گرفته بود، بر تو برگرداند.

و هرگاه براى سفر بیرون مى‏ آمدند آتش را میان خود و منزلى که آهنگ آنجا داشتند، روشن مى‏ کردند و میان خود و منزلى که از آن بیرون آمده بودند، آتش روشن نمى‏ کردند و این فال نیکى بود که به منظور بازگشت به منزلى که از آن بیرون رفته بودند مى ‏زدند.

دیگر از رسوم مشهورشان آویختن پاشنه یا دنبالچه خرگوش بود، ابن اعرابى مى‏گوید: به زید بن کثوه گفتم: آیا معتقدید هر کس به خود استخوان دنبالچه خرگوش بیاویزد جنیهاى خانه و پریان قبیله به او نزدیک نمى‏شوند گفت: آرى به خدا سوگند که شیطان خماطه و جار عشیره و غول فقر هم به او نزدیک نمى‏ شوند. خاطه و عشیره که تصغیر عشره است نام دو درخت است.

ابو محلّم مى‏گوید: اعراب از بیم چشم زخم و ربوده شدن کودکان بر آنان دندان‏ روباه یا ماده گربه مى ‏آویخته‏ اند و مى ‏گفته ‏اند: ماده جنى مى‏ خواسته است کودک قومى را برباید و موفق نشده است، دیگر جنیان او را سرزنش کرده‏اند و او ضمن پوزش خواهى از ایشان چنین سروده است: «بر آن کودک آویزه ‏هایى بود، دندانهاى روباهها و ماده گربه‏ ها و صمغ درخت طلح-  خار مغیلان.» درختان طلح شیره‏اى از خود تراوش مى‏کنند که همچون خون آهوست و اعراب هنگامى که زن مى‏زاییده است از آن صمغ نقطه‏ هایى میان دو چشم زائو مى‏ مالیده‏ اند و بر چهره کودک هم با آن خطى مى‏ کشیده ‏اند و آن شیره روان از درخت را دودم یا دوذم مى‏ نامیده ‏اند و آن چیزها را که بر کودک مى‏ آویخته‏ اند، نفرات مى‏ گفته‏ اند.

عبد الرحمان بن اخى الاصمعى مى‏گوید: یکى از اعراب به پدرم گفت، هنگامى که براى تو فرزندى متولد مى‏شود، او را تنفیر کن، پدرم به او گفت: تنفیر چیست گفت: بر او نام عجیب و غریبى بگذار. براى پدرم پسرى متولد شد که نامش را قنفذ-  خارپشت-  و کنیه‏اش را ابو العدّاء نهاد، و این بیت را خواند: چون مى که آمیزه دارویى آن همراه اوست و موجب شفا دادن درد سر و شاد شدن اندوهگین مى‏شود.

و مقصودش این بود که چون به اعتقاد ایشان خارپشت از مرکوبهاى جن است با نام‏گذارى فرزندش به نام مرکوب جن او را از گزندشان محفوظ مى‏دارد.

دیگر از رسوم ایشان آن بود که هرگاه مردى صحراهاى خالى را مى ‏پیمود و بر جان خود از حوادث شبانه-  هجوم جنیان-  بیم داشت، خود را کنار درخت یا خاربنى مى‏ رساند، مرکوب خود را پاى آن مى‏ خواباند و پابند مى‏ زد و بر گردش خطى مى‏ کشید و مى ‏گفت: به صاحب این وادى و گاه مى‏ گفت: به بزرگ این وادى پناه مى‏ برم. خداوند سبحان هم در این باره در قرآن مجید فرموده است: «و به تحقیق بودند مردانى از آدمى که پناه مى‏ بردند به مردانى از جن، پس افزود آنان را سرکشى.» مردى از اعراب که پسرش همراهش بود به بزرگ وادى پناه برد، قضا را شیر پسرش را درید و خورد و آن مرد چنین سرود: با آنکه به بزرگ وادى از شر دشمنانى که در آن است پناه بردیم، ولى ما را از شیر ژیان ستمگر پناه نداد.

دیگر از رسوم آنان این بود که چون مسافر از شهر خود بیرون مى‏ آمد، سزاوار نبود که برگردد و پشت سر بنگرد که اگر چنان مى‏کرد، از نیمه راه برمى‏ گشت، فقط عاشقى که مى‏ خواست برگردد، پشت سر خویش مى ‏نگریست.

و از رسوم دیگرشان این بود که چون روى لب پسر بچه‏اى آبله‏ریز-  تاول-  مى‏زد آن پسر بچه پرویزنى روى سر مى‏ نهاد و میان خانه‏هاى قبیله حرکت مى‏کرد و بانگ بر مى‏داشت بنخاله بنخاله، گندم گندم و زنان قبیله در آن پرویزن پاره‏هاى نان و گوشت و خرما مى‏ریختند. و سپس آنها را براى سگها مى‏ریخت و چون سگها آنها را مى‏خوردند کودک بهبود مى‏ یافت. اگر کودکى از کودکان خرما یا گوشتى و لقمه‏ اى از آنچه براى سگها ریخته شده بود مى‏ خورد، او گرفتار تاول و شکاف لب مى‏شد.

دیگر از رسوم ایشان آن بود که چون گوشه جامه کسى به چشم دیگرى مى‏خورد-  و موجب آبریزى چشم مى‏شد، صاحب جامه هفت بار به چشم آن شخص دست مى‏ کشید و بار نخست مى‏ گفت: به حق یک زن که از مدینه-  شهر-  بیاید، و بار دوم مى‏گفت: به دو زن که بیایند، تا آنکه بار هفتم مى‏گفت: به هفت زن که بیایند و چشم بهبود مى‏یافت. برخى از آنان هم مى‏ گفتند: به حق یک زن از هفت زنى که از مدینه بیاید، تا آنکه بار هفتم مى‏گفت: به هفت زن از هفت زن.

دیگر از رسوم ایشان این بود که چون براى زنى خواستگار نمى‏آمد، یکى از زلفهاى خود را باز مى‏کرد و چشمى را که بر جانب دیگر آن زلف بود سرمه مى‏کشید و در یکى از پاهاى خود خلخال مى‏کرد و این کارها را شبانه انجام مى‏ داد و مى‏گفت: اى لکاح من پیش از رسیدن بامداد خواهان نکاح هستم، کارش آسان مى‏شد و به زودى ازدواج مى‏کرد. شاعرى در این باره چنین سروده است: یکى از چشمهایش را سرمه کرده است و دیگرى را رها کرده است، خلخال بر پاى بسته و زلفش را پریشان کرده است، این را کارى پسندیده گمان مى‏کند و نکوهیده نمى‏ بیند.

از دیگر مراسم آنان این بود که چون میهمان یا غیر میهمان از پیش آنان مى ‏رفت‏ و دوست نمى‏ داشتند برگردد، پشت سرش چیزى از ظرفهاى خود را مى‏ شکستند و این رسم را تا امروز مردم به کار مى ‏بندند. یکى از اعراب گفته است: دیگ سنگى خود را پشت سر ابى سواح شکستیم ولى او برگشت و دیگ ما هم نابود شد.

دیگرى گفته است: ما پشت سر میهمان خود کوزه‏ها را نمى ‏شکنیم بلکه توشه از پى او روانه مى‏ کنیم که باز گردد.

دیگر از رسوم ایشان این اعتقادشان است که اگر پسر بچه‏ اى در شب مهتابى متولد شود پوست سر آلتش جمع و مانند ختنه کرده مى‏ شود. به عقیده ما ممکن است این موضوع یکى از خواص مهتاب باشد، همان گونه که کتان را مى‏ پوساند و گوشت را گندیده مى‏ سازد. یکى دیگر از رسوم ایشان فال بد زدن به عطسه زدن است، شاعرى گفته است: «چه بسیار بیابانها که چون آهنگ رفتن به آن براى جنگ کردى، رفتى و عطسه‏ ها تو را از آن باز نداشت.» دیگر از رسوم ایشان در نفرین این است که زندگى نکنى مگر زندگى کنه، و این را براى سختى و شکیبایى در گرفتارى و دشوارى مى‏ گفته ‏اند و چنین مى‏ پنداشته ‏اند که کنه یک سال بر روى شکمش و یک سال بر پشتش زندگى مى‏کند و معتقد بوده‏ اند که اگر کنه را میان گل رها کنند و روى دیوارى افکنند یک سال روى شکم و یک سال بر پشت خود زنده مى‏ماند و نمى‏میرد. شاعرى از ایشان چنین گفته است: «زندگى مکنى مگر چون زندگى کنه، یک سال بر شکم و یک سال بر پشت.» دیگر از رسوم ایشان این بوده است که زنان هنگامى که کسى را دوست مى‏ داشته ‏اند و به سفر مى‏ رفته است، مقدارى خاک از جاى پاى او برمى‏داشته و معتقد بوده ‏اند که سبب سرعت در بازگشت او مى‏شود. زنى در این باره چنین سروده است:

خاکى از جایگاههاى قدمش برداشتم، در بامدادى که رفت تا شاید به سلامت بازگردد.

دیگر از رسوم ایشان این بوده که بیمارى شبکورى را در چشم «هدبد» مى‏ گفته ‏اند. کلمه «هدبد» در اصل به معنى شیر ترش و لخته شده است، هرگاه یکى از ایشان شبکور مى‏شده است، قطعه‏اى از کوهان و قطعه ‏اى جگر سیاه را مى‏ گرفته و بریان مى‏کرده است و با هر لقمه که مى‏ خورده با انگشت سبابه خویش به پلک بالاى چشم مى‏ کشیده و مى‏ گفته است: «اى کوهان و جگر شبکورى را ببرید، که شفاى شبکورى چیزى جز کوهان و جگر نیست.» شبکورى با این کار از میان مى‏رفته است.

دیگر از رسوم و عقاید ایشان این بوده است که سوسمار و خارپشت و خرگوش و آهو و موش بزرگ صحرایى و شتر مرغ، مرکبهاى جن است و جنیان بر آنها سوار مى‏ شوند. در این مورد اشعار مشهورى سروده‏ اند: اعراب همچنین تصور مى ‏کنند که جن را مى ‏بینند و با آن گفتگو مى‏ کنند و یکدیگر را یارى مى‏ دهند، همچنین مدعى هستند که غول را مى ‏بینند گاه معتقدند که افرادى با ماده غولها ازدواج کرده یا همبستر شده ‏اند.

مى‏ گویند: عمرو بن یربوع، ماده غولى را به همسرى گرفته است و آن ماده غول براى او پسرانى زاییده و روزگارى با او زندگى کرده است. ماده غول به عمرو بن یربوع مى ‏گفته است: هرگاه برق از ناحیه سرزمین من مى‏زند، آن را از من پوشیده ‏دار که اگر چنان نکنى، پسرانت را رها و به سوى دیار خود پرواز خواهم کرد. بدین سبب هرگاه برق مى ‏زد، چهره او را با لباس خود مى ‏پوشاند تا آن ماده غول برق را نبیند. ابو العلاء معرى در اشعار خود به این موضوع اشاره کرده است.

گویند شبى عمرو بن یربوع غافل ماند و برق زد و چهره او را نپوشاند. ماده غول به پرواز درآمد و در حال پرواز چنین مى‏ گفت: «اى عمرو فرزندانت را نگه‏دار که من گریزان شدم و بر فراز سرزمین غولان برق رخشانى است.» برخى هم مى‏ گویند: آن ماده غول سوار بر شترى شد و آن را به تاخت درآورد و عمرو بن یربوع به او نرسید. گوید: تا امروز-  روزگار ابو العلاء معرى قرن پنجم-به اعقاب عمرو بن یربوع «فرزندان غول» مى ‏گویند. شاعرى ضمن نکوهش آنان چنین سروده است: خداوند فرزندزادگان غول و عمرو بن یربوع را که شرورترین مردم بودند، زشت بدارد که نه دلیرند و نه زیرک.

دیگر از رسوم و عقاید ایشان درباره غول این بوده است که اگر فقط یک ضربه شمشیر به او بزنند، مى‏میرد و اگر ضربه دوّم را بزنند، زنده مى‏ماند. شاعرى به همین معنى نظر داشته و گفته است: «گفت: ضربه دوّم را بزن، گفتم: آرام و بر جاى خود باش که من دلیر و قوى دل هستم.» اعراب آواى جن را «عزیف» مى‏گفتند و معتقد بودند که اگر کسى خارپشت یا سوسمارى را بکشد، از هجوم جن بر شتر نر خود در امان نخواهد بود و هرگاه به شترش آسیب و بلایى مى‏رسید بر این موضوع حمل مى‏ کرد و مى پنداشتند که بانگ سروشى را هم در این باره مى‏شنوند. همین عقیده را درباره مار سپید خانگى که-  کم آزار و در خانه ‏ها زندگى مى‏ کرده است-  داشته ‏اند و کشتن آن مار هم در نظر آنان گناهى بزرگ بوده است.

مردى از اعراب یکى از این مارها را ته چاهى دید که نمى‏ توانست از آن بیرون آید، او با زحمت بسیار مار را از چاه بیرون آورد و چشمان خود را بست که نبیند کجا مى‏ رود، گویى با این کار خویش قصد تقرب به جنیان را داشته است. اعراب براى جنیهایى که در همسایگى مردم زندگى مى‏کرده‏اند نامهاى گوناگون مى‏نهاده‏اند، معمولا عامر مى‏ گفتند که به عمار جمع بسته مى ‏شود. اگر متعرض کودکان مى‏شد آن را روح مى‏نامیدند و اگر خباثت و شوخى مى‏ کرد، شیطان و اگر فراتر از این بود مارد نام داشت و اگر نیرویش فزون‏تر بود، او را عفریت مى‏ نامیدند و اگر پاک و لطیف و سراسر خیر بود، آن را ملک مى‏ گفتند و بدین گونه میان آنان فرق مى‏ نهادند، همچنین عقیده داشتند که با هر شاعرى شیطانى است و آن شیطانها هم نامهاى گوناگون داشتند.

 

و از عقاید و رسوم شگفت ‏انگیزشان عقیده آنان درباره خروس و کلاغ و کبوتر و قمرى نر و ماده است. برخى از اعراب عقیده دارند که جن به این جانوران دلبستگى دارد و برخى معتقدند که اینها خود نوعى از جن هستند و نیز معتقدند که سهیل و زهره و سوسمار و گرگ و کفتار جانوران مسخ شده ‏اند.

از جمله اشعارى که به جن نسبت داده ‏اند این است که سروده‏اند: بر همه مرکوبها سوار شدیم و هیچ مرکوبى را بهتر و لذت‏بخش‏تر از خرگوشها نیافتیم.

ابن ابى الحدید مطالب دیگرى در مورد اشعار و داستانهاى اعراب در مورد جن و گفتگو کردن و بانگ زدن به یکدیگر آورده است که به ترجمه یک مورد بسنده مى‏ شود.

اصمعى از قول یکى از اعراب نقل مى‏کند که مى‏گفته است: همراه دوستى به سفر رفته است، ناگاه بر کناره راه پسرکى را دیده‏اند و بدو گفته‏اند: تو کیستى گفته است: درمانده و بینوایى که گرفتار راهزنان شده ‏ام. یکى از آن دو به دیگرى گفته است: او را پشت سر خود سوار کن و او چنان کرده است. در این هنگام آن که تنها سوار بوده است، پشت سر خود نگریسته و دیده است از دهان آن پسر بچه آتش زبانه مى‏کشد، او با شمشیر بدو حمله برده است و زبانه کشیدن آتش از میان رفته است و این کار چند بار تکرار شده است. سرانجام پسرک گفته است خدایتان بکشد که چه چابک و دلیرید، به خدا سوگند من این کار را نسبت به هیچ آدمى انجام نداده ‏ام مگر اینکه دلش ترکیده و خود را باخته است، و از نظر آن دو پنهان شده و خیرى از او نیافته ‏اند.

ابن ابى الحدید سپس به نقل اشعارى از شاعران به اصطلاح «صعالیک» چون «تأبط شرا» و «ابو عبید بن ایوب عنبرى» و «بهرانى» در موضوع دیدن جن و غول و به همسرى گرفتن و چگونگى کشتن آن آورده است که به ترجمه یکى دو بیت براى نمونه بسنده مى‏ شود.

بهرانى گوید: «به روزگار جوانى ماده غولى را با کابین یک مشک شراب و یک آهو به ازدواج خود در آوردم.» جاحظ در شرح این بیت گفته است: شراب را به سبب بوى خوش آن و آهو را ازاین سبب که مرکب جن بوده، کابین کرده است. عبید بن ایوب گفته است: «آهوان از من بلاهایى و غولان از من چه مشقّتهایى دیده‏ اند.» از کارهاى شگفت آنان این بوده است که چون بیمارى کسى به درازا مى ‏کشید و گمان مى‏کردند که چون او مار یا خارپشت یا موش صحرایى را کشته است، جنیان او را آزار مى‏ رسانند، مجسمه ‏هاى شتران نرى را از خاک و گل مى‏ ساختند و بر پشت آنها جوالهایى انباشته از گندم و جو و خرما مى‏ نهادند و آنها را بر در لانه جانوران در سمت مغرب به هنگام غروب مى‏ گذاشتند، آن شب را به صبح مى ‏آوردند و صبح به مجسمه ‏ها گلى شتران مى‏ نگریستند، اگر آنها را به حال خود مى‏ دیدند، مى‏ گفتند جنیان این دیه را نپذیرفته ‏اند و بر مقدار آن مى‏ افزودند، و اگر مى‏ دیدند مجسمه‏ ها واژگون شده و خواربار فرو ریخته است، مى‏ گفتند دیه را پذیرفته‏اند و دایره مى ‏زدند و استدلال به بهبود یافتن بیمار مى‏ کردند.

در این مورد هم اشعارى سروده‏اند و شاعرى گفته است: اى کاش جنیان شتران مرا مى‏پذیرفتند و جایزه مى‏دادند و این درد که مرا به رنج انداخته است از من برکنار مى‏شد.

و هرگاه از مسافر خود بى‏ خبر مى‏ماندند و نگران مى‏ شدند کنار چاهى کهن یا گودال قدیمى مى‏ آمدند و با صداى بلند نام یا کنیه مسافر خود را مى‏بردند و این کار را سه بار تکرار مى‏ کردند و مى‏ پنداشتند که اگر صدایى نشنوند، او مرده است و اگر صدایى بشنوند، نمرده است. چه بسا در این مورد گمان مى‏کرده‏اند چیزى مى‏شنوند یا انعکاس صداى خود را مى‏ شنیده ‏اند و گمان خود را بر آن پایه ‏گذارى مى ‏کرده‏ اند. در این باره یکى از شاعران ایشان گفته است: «در آن شب تاریک کنار چاه هاى کهنه چه بسیار او را ندا دادم و پاسخى نداد.» و دیگرى سروده است: «رفت و نهان شد و براى او امید بازگشت ندارم و گودال هم پاسخى به من نمى‏ دهد.»

از شگفتیهاى دیگرشان این بوده است که به هنگام جنگ گاهى زنان خود را بیرون مى ‏آورده ‏اند تا میان دو صف ادرار کنند و معتقد بودند که این کار آتش جنگ را خاموش مى‏ کند و ایشان را به آشتى مى‏ کشاند. در این باره یکى از ایشان گفته است: به نادانى با ادرار زنان با ما رویاروى شدند و ما با شمشیرهاى برنده رخشان با آنان رویاروى مى‏ شویم.

ابن ابى الحدید سپس از قول شرقى بن القطامىّ داستان گفتگو و ستیز مردى از قبیله کلب را با جنیان آورده است که خود مى‏گوید دروغ است ولى چون محتواى طرایفى است آن را نقل کرده است، و ترجمه مختصر آن چنین است.

مرد دلیرى به نام عبید بن حمارس هنگام بهار در سماوه ساکن بود و چون بهار سپرى و آب و گیاه آن جا اندک شد، به وادى تبل کوچ کرد. آنجا آبگیر و مرغزارى دید و گفت آبگیر و مرغزار و خطر اندک و آنجا فرود آمد. دو همسر داشت نام یکى رباب بود و دیگرى خوله، آنان هر دو به عبید اعتراض کردند که این جا دور افتاده و خالى از سکنه است و مى‏ ترسیم شبانگاه جنیان که اهل این منطقه ‏اند فرا رسند. او در پاسخ زنان خویش گفت: من که در جنگها دلاور و کار آزموده‏ ام، سوگند مى ‏خورم که این آبگیر را رها نمى‏ کنم. او سپس به کوه تبل رفت و ماده خارپشتى را که همراه با بچه ‏اش بوده کشت، شبانگاه سروشى از جنیان به او گفت: اى پسر حمارس حق همسایگى ما را رعایت نکردى و در چراگاه بد فرجامى فرود آمدى و بر ما ستم کردى و سرانجام ستمگر وخیم است. شبانگاه تو را چنان فرو مى‏ گیریم که هیچ چاره ‏اى براى آن نخواهد بود. او پاسخ مى‏ دهد که من ستم نکرده ‏ام، و بر آنچه دارم و این آبگیر طمع مبندید. جنى به او پاسخ مى ‏دهد اینک مرگت فرا رسیده است و درمانده خواهى شد. او مى‏ گوید: من شیر شیرانم نه از آدمى بیمناکم و نه از جن. در این هنگام پیرمردى از جن که این گفتگوها را شنیده است، بانگ برمى‏ دارد که به خدا سوگند کشتن انسانى چنین دلیر و قویدل و استوار را مصلحت نمى‏بینم و به او پیشنهاد مى ‏کند که چون تو آغاز به ستم کرده ‏اى، باید خونبهاى کشته ما را بپردازى و ماده شترى دوشا و کره ‏اش را به ما پیشکش کنى.

ابن حمارس پس از آنکه سوگند مى‏ خورد که ارتکاب گناه را دوست‏ نمى‏دارد، خونبها را پرداخت مى‏ کند.

اما این عقیده اعراب که هر شاعرى را شیطانى است که شعر را به او القا مى‏کند، عقیده‏ اى مشهور است و عموم شاعران بر این عقیده ‏اند. یکى از شاعران سروده است: شیطان من سالار جن است و مرا در همه فنون شعر رهبرى مى‏ کند.

حسان بن ثابت هم مى‏گوید: «مرا دوستى از جن بنى شیصبان است که گاه من مى‏سرایم و گاه او.» ابو النجم چنین سروده است: «شیطان همه شاعران بنى آدم ماده است و شیطان من نر است.» دیگر از رسوم ایشان آن بوده است که هرگاه مار بزرگى را مى‏کشته‏اند و بیم آن مى‏داشته‏اند که جنیان انتقام خونش را بگیرند، بر سر آن مار کشته مدفوع مى‏مالیدند و مى‏گفتند مدفوعى است که خون خواهت انداخته است. گاهى بر بدن مار کشته شده اندکى خاکستر مى‏پاشیدند و مى‏گفتند تو را چشم زخم کشته است و خونخواهى براى تو نیست. این موضوع در امثال عرب هم آمده است که به کسى که خونش پایمال مى‏شده است مى‏گفته‏اند: کشته چشم زخم است.

ابن ابى الحدید سپس بحثى درباره مهره‏ ها و سنگها و افسونها و وردخوانیهاى اعراب و نامهاى آن آورده است که یکى دو نمونه آن ترجمه مى ‏شود.

لحیانى مى‏ گوید: سلوانه خاک گور بوده است که آن را در آب حل مى‏کرده‏اند و به عاشق مى‏ آشامانده‏ اند و آرام مى‏ گرفته است. شاعرى گفته است: سلوتى به من آشاماندند که عشق من-  بر خلاف معمول-  شدت یافت، خداوند به آن کس که آن را به من آشاماند مرگ را بیاشاماند.

شمردل هم گفته است: «سلوتى به من آشامانیدند، گویى مداوا کننده من به خیال گفت بیشتر و فزون شو.» مهره دیگرى را خصمه مى‏ نامیده ‏اند که براى رفتن پیش سلطان یا خصومت آن را زیر نگین انگشتر یا در بند پیراهن مى‏ نهاده ‏اند و برخى در حمایل شمشیر جاى مى‏ داده‏ اند. یکى از شاعران ایشان گفته است: در دیدار با ایشان کسان دیگر بر خود خصمه مى‏آویزند ولى مرا بر شما خصمه‏اى جز زبانم نیست.

دیگر از مهره‏ ها که براى افسون به کار مى ‏برده ‏اند، فرزحله نام داشت که زنان هوودار آن را به خود مى ‏آویختند و معتقد بودند که شوهر گرایش به آنان پیدا مى‏ کند بدون آنکه به هوو اعتنا کند.

ابن سکیت در کتاب اصلاح المنطق، مهره دیگرى به نام عقره را نام برده است که زن آن را بر تهیگاه خود مى ‏بست و مانع از باردارى مى ‏شد.

اما کلمه «نشره» که در این سخن امیر المؤمنین على علیه السّلام آمده و فرموده است: «الطیب نشره و العسل نشره…» از لحاظ لغوى به معنى رقیه و عوذه است، و چون مى‏گویند: «نشرت فلانا تنشیرا» یعنى او را تعویذ کردم و بر او رقیه بستم. امیر المؤمنین علیه السّلام چهار چیز را در این سخن خود آورده که «نشره» هم یکى از آنهاست و او این سخن را بدون اینکه از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم شنیده باشد، نقل نمى‏ فرماید.

جلد نوزدهم از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید پایان یافت.

و جلد بیستم از پى خواهد آمد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۶۶۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۷ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۹ صبحی صالح

۳۹۹-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ حَقّاً وَ إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ حَقّاً

فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ أَنْ یُطِیعَهُ فِی کُلِّ شَیْ‏ءٍ إِلَّا فِی مَعْصِیَهِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ

وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ

حکمت ۴۰۷ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۷: إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ حَقّاً-  وَ إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ حَقّاً-  فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَى الْوَلَدِ-  أَنْ یُطِیعَهُ فِی کُلِّ شَیْ‏ءٍ إِلَّا فِی مَعْصِیَهِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ-  وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَى الْوَالِدِ-  أَنْ یُحَسِّنَ اسْمَهُ وَ یُحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یُعَلِّمَهُ الْقُرْآنَ أما صدر الکلام فمن قول الله سبحانه-  أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ-  وَ إِنْ جاهَداکَ عَلى‏ أَنْ تُشْرِکَ بِی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ-  فَلا تُطِعْهُما

طرائف حول الأسماء و الکنى

و أما تعلیم الوالد الولد القرآن و الأدب فمأمور به-  و کذلک القول فی تسمیته باسم حسن-  و قد جاءفی الحدیث تسموا بأسماء الأنبیاء-  و أحب الأسماء إلى الله عبد الله و عبد الرحمن-  و أصدقها حارث و همام-  و أقبحها حرب و مرهوروى أبو الدرداء عن النبی ص أنکم تدعون یوم القیامه بأسمائکم و أسماء آبائکم-  فأحسنوا أسماءکم

وقال ع إذا سمیتم فعبدوا-  أی سموا بنیکم عبد الله-  و نحوه من أسماء الإضافه إلیه عز اسمه و کان رسول الله ص یغیر بعض الأسماء-  سمى أبا بکر عبد الله-  و کان اسمه فی الجاهلیه عبد الکعبه-  و سمى ابن عوف عبد الرحمن و کان اسمه عبد الحارث-  و سمى شعب الضلاله شعب الهدى-  و سمى یثرب طیبه-  و سمى بنی الریبه بنی الرشده-  و بنی معاویه بنی مرشده- . کان سعید بن المسیب بن حزن المخزومی-  أحد الفقهاء المشهورین-أتى جده رسول الله ص فقال له ما اسمک-  قال حزن قال لا بل أنت سهل-  فقال لا بل أنا حزن عاوده فیها ثلاثا-  ثم قال لا أحب هذا الاسم-  السهل یوطأ و یمتهن-  فقال فأنت حزن-  فکان سعید یقول-  فما زلت أعرف تلک الحزونه فینا

وروى جابر عنه ع ما من بیت فیه أحد اسمه محمد إلا وسع الله علیه الرزق-  فإذا سمیتموهم به فلا تضربوهم و لا تشتموهم-  و من ولد له ثلاثه ذکور-  و لم یسم أحدهم أحمد أو محمدا فقد جفانی أبو هریره عنه ع أنه نهى أن یجمع بین اسمه و کنیته لأحد

وروی أنه أذن لعلی بن أبی طالب ع فی ذلک-  فسمى ابنه محمد بن الحنفیه محمدا و کناه أبا القاسم

و قد روی أن جماعه من أبناء الصحابه-  جمع لهم بین الاسم و الکنیه- . و قال الزمخشری قد قدم الخلفاء و غیرهم من الملوک-  رجالا بحسن أسمائهم-  و أقصوا قوما لشناعه أسمائهم-  و تعلق المدح و الذم بذلک فی کثیر من الأمور- .

و فی رساله الجاحظ إلى أبی الفرج نجاح بن سلمه-  قد أظهر الله فی أسمائکم و أسماء آبائکم-  و کناکم و کنى أجدادکم من برهان الفأل الحسن-  و نفی طیره السوء ما جمع لکم صنوف الأمل-  و صرف إلیکم وجوه الطلب-  فأسماؤکم و کناکم بین فرج و نجاح-  و سلامه و فضل-  و وجوهکم و أخلاقکم و وفق أعراقکم و أفعالکم-  فلم یضرب التفاوت فیکم بنصیب- . أراد عمر الاستعانه برجل-  فسأله عن اسمه و اسم أبیه-  فقال سراق بن ظالم-  فقال تسرق أنت و یظلم أبوک فلم یستعن به- .

سأل رجل رجلا ما اسمک فقال بحر-  قال أبو من قال أبو الفیض-  قال ابن من قال ابن الفرات-  قال ما ینبغی لصدیقک أن یلقاک إلا فی زورق- . و کان بعض الأعراب اسمه وثاب-  و له کلب اسمه عمرو-  فهجاه أعرابی آخر فقال-

و لو هیأ له الله
من التوفیق أسبابا

لسمى نفسه عمرا
و سمى الکلب وثابا

قالوا و کلما کان الاسم غریبا- کان أشهر لصاحبه و أمنع من تعلق النبز به-

قال رؤبه

قد رفع العجاج ذکری فادعنی
باسمی إذا الأسماء طالت تکفنی‏

و من هاهنا أخذ المعری قوله- یمدح الرضی و المرتضى رحمهما الله-

أنتم ذوو النسب القصیر فطولکم
باد على الکبراء و الأشراف‏

و الراح إن قیل ابنه العنب اکتفت‏
بأب عن الأسماء و الأوصاف‏

و سأل النسابه البکری رؤبه-  عن نسبه و لم یکن یعرفه-  قال أنا ابن العجاج-  قال قصرت و عرفت- . صاح أعرابی بعبد الله بن جعفر یا أبا الفضل-  قیل لیست کنیته-  قال و إن لم تکن کنیته فإنها صفته-  نظر عمر إلى جاریه له سوداء تبکی-  فقال ما شأنک-  قالت ضربنی ابنک أبو عیسى-  قال أ و قد تکنى بأبی عیسى علی به فأحضروه-  فقال ویحک أ کان لعیسى أب فتکنى به-  أ تدری ما کنى العرب-  أبو سلمه أبو عرفطه أبو طلحه أبو حنظله ثم أدبه- . لما أقبل قحطبه بن شبیب نحو ابن هبیره-  أراد ابن هبیره أن یکتب إلى مروان بخبره-  و کره أن یسمیه فقال اقلبوا اسمه-  فوجدوه هبط حق فقال دعوه على هیئته- .

قال برصوما الزامر لأمه-  ویحک أ ما وجدت لی اسما تسمینی به غیر هذا-  قالت لو علمت أنک تجالس الخلفاء و الملوک-  سمیتک یزید بن مزید- . قیل لبعض صبیان الأعراب ما اسمک-  قال قراد-  قیل لقد ضیق أبوک علیک الاسم-  قال إن ضیق الاسم لقد أوسع الکنیه-  قال ما کنیتک قال أبو الصحاری- . نظر المأمون إلى غلام حسن الوجه فی الموکب-  فقال له یا غلام ما اسمک قال لا أدری-  قال أ و یکون أحد لا یعرف اسمه-  فقال یا أمیر المؤمنین اسمی الذی أعرف به لا أدری-  فقال المأمون

و سمیت لا أدری لأنک لا تدری
بما فعل الحب المبرح فی صدری‏

ولد لعبد الله بن جعفر بن أبی طالب ولد ذکر-  فبشر به و هو عند معاویه بن أبی سفیان-  فقال له معاویه سمه باسمی و لک خمسمائه ألف درهم-  فسماه معاویه فدفعها إلیه و قال اشتر بها لسمیی ضیعه- . ومن حدیث علی ع عن النبی ص إذا سمیتم الولد محمدا فأکرموه-  و أوسعوا له فی المجلس و لا تقبحوا له وجها وعنه ص ما من قوم کانت لهم مشوره-  فحضر معهم علیها من اسمه محمدا أو أحمد-  فأدخلوه فی مشورتهم إلا خیر لهم-  و ما من مائده وضعت-  فحضر علیها من اسمه محمدا أو أحمد-  إلا قدس ذلک المنزل فی کل یوم مرتین- .

من أبیات المعانی-

و حللت من مضر بأمنع ذروه
منعت بحد الشوک و الأحجار

قالوا یرید بالشوک أخواله-  و هم قتاده و طلحه و عوسجه و بالأحجار أعمامه-  و هم صفوان و فهر و جندل و صخر و جرول- . سمى عبد الملک ابنا له الحجاج-  لحبه الحجاج بن یوسف و قال فیه

سمیته الحجاج بالحجاج
الناصح المکاشف المداجی‏

استأذن الجاحظ و الشکاک و هو من المتکلمین-  على رئیس فقال الخادم لمولاه الجاحد و الشکاک-  فقال هذان من الزنادقه لا محاله-  فصاح الجاحظ ویحک-  ارجع قل الحدقی بالباب و به کان یعرف-  فقال الخادم الحلقی بالباب-  فصاح الجاحظ ویلک ارجع إلى الجاحد- . جمع ابن درید ثمانیه أسماء فی بیت واحد فقال-

فنعم أخو الجلى و مستنبط الندى
و ملجأ مکروب و مفزع لاهث‏

عیاذ بن عمرو بن الجلیس بن جابر
بن زید بن منظور بن زید بن وارث‏

قال محمد بن صدقه المقرئ لیموت بن المزرع-  صدق الله فیک اسمک-  فقال له أحوجک الله إلى اسم أبیک- . سأل رجل أبا عبیده عن اسم رجل من العرب فلم یعرفه-  فقال کیسان غلامه أنا أعرف الناس به-  هو خراش أو خداش أو ریاش أو شی‏ء آخر-  فقال أبو عبیده ما أحسن ما عرفته یا کیسان-  قال إی و الله و هو قرشی أیضا-  قال و ما یدریک به-  قال أ ما ترى کیف احتوشته الشینات من کل جانب-  قال الفرزدق

و قد تلتقی الأسماء فی الناس و الکنى
کثیرا و لکن میزوا فی الخلائق‏

رأى الإسکندر فی عسکره رجلا-  لا یزال ینهزم فی الحرب فسأله عن اسمه-  فقال اسمی الإسکندر-  فقال یا هذا إما أن تغیر اسمک و إما أن تغیر فعلک- . قال شیخنا أبو عثمان لو لا أن القدماء من الشعراء-  سمت الملوک و کنتها فی أشعارها-  و أجازت و اصطلحت علیه-  ما کان جزاء من فعل ذلک إلا العقوبه-  على أن ملوک بنی سامان-  لم یکنها أحد من رعایاها قط-  و لا سماها فی شعر و لا خطبه-  و إنما حدث هذا فی ملوک الحیره-  و کانت الجفاه من العرب لسوء أدبها و غلظ ترکیبها-  إذا أتوا النبی ص خاطبوه باسمه و کنیته-  فأما أصحابه فکانت مخاطبتهم له یا رسول الله-  و هکذا یجب أن یقال للملک فی المخاطبه-  یا خلیفه الله و یا أمیر المؤمنین- . و ینبغی للداخل على الملک أن یتلطف فی مراعاه الأدب-  کما حکى سعید بن مره الکندی-  دخل على معاویه فقال أنت سعید-  فقال أمیر المؤمنین السعید و أنا ابن مره- . و قال المأمون للسید بن أنس الأزدی أنت السید-  فقال أنت السید یا أمیر المؤمنین و أنا ابن أنس- .

شاعر

لعمرک ما الأسماء إلا علامه
منار و من خیر المنار ارتفاعها

کان قوم من الصحابه یخاطبون رسول الله ص-  یا نبی‏ء الله بالهمزه-  فأنکر ذلک و قال-  لست بنبی‏ء الله و لکنی نبی الله- . و کان البحتری إذا ذکر الخثعمی الشاعر یقول-  ذاک الغث العمی- . و کان صاحب ربیع یتشیع-  فارتفع إلیه خصمان-  اسم أحدهما علی و الآخر معاویه-  فانحنى على معاویه فضربه مائه سوط-  من غیر أن اتجهت علیه حجه-  ففطن من أین أتی فقال-  أصلحک الله سل خصمی عن کنیته-  فإذا هو أبو عبد الرحمن-  و کانت کنیه معاویه بن أبی سفیان-  فبطحه و ضربه مائه سوط-  فقال لصاحبه ما أخذته منی بالاسم-  استرجعته منک بالکنیه

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۷)

ان للولد على الوالد حقا، و ان للوالد على الولد حقا، فحق الوالد على الولد ان یطیعه فى کل شى‏ء الا فى معصیه الله سبحانه، و حق الولد على الوالد ان یحسن اسمه، و یحسن ادبه‏ و یعلّمه القرآن. «همانا فرزند را بر پدر حقى است و پدر را بر فرزند حقى، حق پدر بر فرزند این است که در همه کارها جز نافرمانى خداوند سبحان از او اطاعت کند و حق فرزند بر پدر این است که نام نیکو بر وى نهد و او را نیکو ادب کند و به او قرآن بیاموزد.»

لطایفى درباره نامها و کنیه ‏ها

در مورد تعلیم قرآن و نیکو ادب کردن فرمان داده شده است. همچنین درباره نام نیکو نهادن در حدیث آمده است که «نامهاى پیامبران را برگزینید و محبوب‏ترین نامها در پیشگاه خداوند عبد الله و عبد الرحمان است و راست‏ترین آنها حارث و همام و زشت‏ترین آنها حرب و مرّه است.» ابو الدرداء از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم روایت مى‏ کند که فرموده است: «شما را روز قیامت به نامهایتان و نامهاى پدرانتان فرا مى‏ خوانند، نامهاى خود را نیکو بگذارید.» و پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم فرمود: «چون نامگذارى مى ‏کنید نام هایى که با کلمه عبد شروع مى‏ شود بگذارید.» یعنى عبد الله یا دیگر اسامى ذات بارى تعالى. پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم برخى از نام ها را تغییر داد، نام ابو بکر را که در دوره جاهلى عبد الکعبه بود به عبد الله و نام پسر عوف را که در دوره جاهلى عبد الحارث بود به عبد الرحمان تغییر داد، شعب الضلاله را شعب الهدى و یثرب را طیبه و بنى ریبه را بنى رشده و بنى معاویه را بنى مرشده نام نهاد.

حزن پدر بزرگ سعید بن مسیب بن حزن مخزومى که یکى از فقیهان مشهور است چون به حضور پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم رسید، از او پرسیدند نامت چیست گفت: حزن.

پیامبر فرمود: نه که نام تو سهل است، او سه بار تکرار کرد که نام من حزن است و من نام سهل را دوست ندارم که زمین هموار است لگد مال و زبون مى‏شود. پیامبر فرمود: بسیار خوب نام تو حزن باشد. سعید بن مسیب مى‏گفته است: من همواره اندوه آن نام را میان خودمان احساس مى‏کنم.

جابر از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم روایت مى‏ کند که فرموده است: «هیچ خانه نیست که نام یکى در آن محمد باشد مگر اینکه خداوند بر آن خانه روزى را گشاده مى‏ فرماید و چون کودکان خود را محمد نام نهادید، آنان را مزنید و دشنام مدهید و هر کس سه پسر داشته باشد و نام یکى از ایشان را محمد یا احمد ننهد، بر من ستم روا داشته است.» ابو هریره از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم روایت مى ‏کند که آن حضرت از اینکه کسى نام و کنیه ایشان را براى خود جمع کند نهى فرموده است. روایت است که در این مورد به على علیه السّلام اجازه فرموده است و او نام پسر خویش را محمد و کنیه ‏اش را ابو القاسم نهاده است، و روایتى هم آمده است که گروهى از پسران صحابه هم نام محمد و کنیه ابو القاسم داشته ‏اند.

زمخشرى مى‏ گوید: خلیفگان و پادشاهان برخى از مردان را به سبب نام پسندیده ایشان مقدم داشته اند و گروهى را هم به سبب بدى نام از خود دور کرده‏ اند، و در این باره ستایش و نکوهش بسیارى آمده است.

مردى از مرد دیگرى پرسید: نامت چیست گفت: بحر، گفت: نام پسرت چیست یا کنیه ‏ات چیست گفت: ابو الفیض، پرسید: نام پدرت چیست گفت: فرات، گفت: بنابراین دوست تو باید با زورق به دیدارت آید.

عربى بیابان نشین عبد الله بن جعفر را با کنیه ابو الفضل صدا مى‏ کرد. گفتند: کنیه ‏اش ابو الفضل نیست. گفت: بر فرض که نباشد در عمل و صفت چنین است.

عمر، یکى از کنیزکان سیاه خود را دید که مى‏ گریست، گفت: چرا مى‏ گریى گفت: پسرت ابو عیسى مرا زده است. گفت: پسر من کنیه ابو عیسى براى خود برگزیده است او را پیش من بیاورید. چون او را آوردند، گفت: اى واى بر تو، مگر عیسى پدر داشته است که تو چنین کنیه‏ اى انتخاب کرده ‏اى، مگر تو کنیه‏ هاى عرب را نمى‏ دانى که ابو سلمه، ابو عرفطه، ابو طلحه، و ابو حنظله است، و او را ادب کرد.

هنگامى که قحطبه بن شبیب پیش ابن هبیره آمد، ابن هبیره مى‏ خواست خبر او را براى مروان بنویسد و خوش نداشت که نام قحطبه بن شبیب را بنویسد، گفت: نامش را مقلوب بنویسید، دیدند مقلوب آن «هبط حق»-  حق هبوط کرد-  مى‏ شود، گفت: رهایش کنید و به همان شکل خودش بنویسید.

امیر المؤمنین على علیه السّلام از قول پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نقل مى ‏کند که فرموده است: «هرگاه نام پسرى را محمد نهادید، او را گرامى دارید و در مجلس خود براى او جا بگشایید وبراى او چهره ترش مکنید.» و هم از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم، نقل است که «هر گروهى را که مشورت و رایزنى باشد و کسى را که نامش محمد یا احمد است براى رایزنى پیش خود درآورند براى آنان خیر گزیده مى‏ شود، و هر سفره ‏اى که پهن شود و بر سر آن کسى که نامش محمد یا احمد باشد، آن خانه هر روز دوبار تقدیس مى‏ شود.» اسکندر میان لشکر خود مردى را دید که همواره در جنگ منهزم مى‏ شد، از نامش پرسید، گفت: نام من اسکندر است. گفت: اى مرد یا نامت را دگرگون ساز یا کردارت را.

و شایسته است کسى که به حضور شاه مى‏ رود در مراعات ادب لطافت به خرج دهد. گویند: سعید بن مره کندى پیش معاویه رفت، معاویه گفت: تو سعیدى گفت: نه، امیر المؤمنین سعید است، من پسر مرّهام.

مأمون به سید بن انس ازدى گفت: تو سیدى گفت: اى امیر المؤمنین تو سیدى و من پسر انسم.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۲۷

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۶ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۶ صبحی صالح

۳۹۶-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ

وَ مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً

وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِر

حکمت ۴۰۶ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۶: الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ-  فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ-  وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ قدیما قیل هذا المعنى-  الدهر یومان یوم بلاء و یوم رخاء-  و الدهر ضربان حبره و عبره-  و الدهر وقتان وقت سرور و وقت ثبور- . و قال أبو سفیان یوم أحد-  یوم بیوم بدر و الدنیا دول- .

قال ع فإذا کان لک فلا تبطر-  و إذا کان علیک فاصبر- . قد تقدم القول فی ذم البطر و مدح الصبر-  و یحمل ذم البطر هاهنا على محملین-  أحدهما البطر بمعنى الأشر و شده المرح-  بطر الرجل بالکسر یبطر و قد أبطره المال-  و قالوا بطر فلان معیشته-  کما قالوا رشد فلان أمره-  و الثانی البطر بمعنى الحیره و الدهش-  أی إذا کان الوقت لک-  فلا تقطعن زمانک بالحیره و الدهش عن شکر الله-  و مکافأه النعمه بالطاعه و العباده-  و المحمل الأول أوضح

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۴-  ۴۰۵-  ۴۰۶)

المنیه و لا الدنیه، و التقلّل و لا التوسّل. من لم یعط قاعدا، لم یعط قائما. الدهر یومان: یوم لک، و یوم علیک، فاذا کان لک فلا تبطر، و اذا کان علیک فاصبر.

«مردن و زبونى نبردن و به اندک بسنده کردن و متوسل نشدن. آن را که نشسته ندهند ایستاده هم نمى‏ دهند. روزگار دو روز است روزى به سود تو و روزى به زیان تو، روزى که به سود توست سرمست مشو و روزى که به زیان توست، شکیبا باش.»

ابن ابى الحدید در شرح این سخنان که هر یک در یک صفحه است شواهدى از اشعار عرب آورده است. که براى نمونه به ترجمه چند بیتى قناعت مى‏ شود: به خدا سوگند مى‏ خورم که مکیدن دانه‏ هاى خرما و آشامیدن آبهاى شور چاهها براى آدمى از خوارى و سؤال کردن از چهره ‏هاى دژم بهتر است… قلم سرنوشت به آنچه خواهد بود، رفته است، بنابراین حرکت و سکون یکسان است، دیوانگى است که براى روزى کوشش کنى و حال آنکه جنین در پرده خود روزى داده مى‏شود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۰۵

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۵ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۶ صبحی صالح

۳۹۶-وَ قَالَ ( علیه‏ السلام  )الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ

وَ مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً

وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِر

حکمت ۴۰۵ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۵: مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً مراده أن الرزق قد قسمه الله تعالى-  فمن لم یرزقه قاعدا لم یجب علیه القیام و الحرکه- . و قد جاء

فی الحدیث أنه ص ناول أعرابیا تمره و قال له-  خذها فلو لم تأتها لأتتک

و قال الشاعر

جرى قلم القضاء بما یکون
فسیان التحرک و السکون‏

جنون منک أن تسعى لرزق‏
و یرزق فی غشاوته الجنین‏

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۴-  ۴۰۵-  ۴۰۶)

المنیه و لا الدنیه، و التقلّل و لا التوسّل. من لم یعط قاعدا، لم یعط قائما. الدهر یومان: یوم لک، و یوم علیک، فاذا کان لک فلا تبطر، و اذا کان علیک فاصبر.

«مردن و زبونى نبردن و به اندک بسنده کردن و متوسل نشدن. آن را که نشسته ندهند ایستاده هم نمى‏دهند. روزگار دو روز است روزى به سود تو و روزى به زیان تو، روزى که به سود توست سرمست مشو و روزى که به زیان توست، شکیبا باش.»

ابن ابى الحدید در شرح این سخنان که هر یک در یک صفحه است شواهدى از اشعار عرب آورده است. که براى نمونه به ترجمه چند بیتى قناعت مى‏ شود: به خدا سوگند مى‏ خورم که مکیدن دانه ‏هاى خرما و آشامیدن آبهاى شور چاهها براى آدمى از خوارى و سؤال کردن از چهره ‏هاى دژم بهتر است… قلم سرنوشت به آنچه خواهد بود، رفته است، بنابراین حرکت و سکون یکسان است، دیوانگى است که براى روزى کوشش کنى و حال آنکه جنین در پرده خود روزى داده مى ‏شود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۲۴

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۴ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۶ صبحی صالح

۳۹۶-وَ قَالَ ( علیه ‏السلام  )الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ

وَ مَنْ لَمْ یُعْطَ قَاعِداً لَمْ یُعْطَ قَائِماً

وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَإِذَا کَانَ لَکَ فَلَا تَبْطَرْ وَ إِذَا کَانَ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ

حکمت ۴۰۴ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۴: الْمَنِیَّهُ وَ لَا الدَّنِیَّهُ وَ التَّقَلُّلُ وَ لَا التَّوَسُّلُ قد تقدم من کلامنا فی هذا الباب شی‏ء کثیر- 

و قال الشاعر

أقسم بالله لمص النوى
و شرب ماء القلب المالحه‏

أحسن بالإنسان من ذله‏
و من سؤال الأوجه الکالحه‏

فاستغن بالله تکن ذا غنى
مغتبطا بالصفقه الرابحه‏

فالزهد عز و التقى سؤدد
و ذله النفس لها فاضحه‏

کم سالم صحیح به بغته
و قائل عهدی به البارحه‏

أمسى و أمست عنده قینه
و أصبحت تندبه نائحه‏

طوبى لمن کانت موازینه
یوم یلاقی ربه راجحه‏

و قال أیضا

لمص الثماد و خرط القتاد
و شرب الأجاج أوان الظمإ

على المرء أهون من أن یرى‏
ذلیلا لخلق إذا أعدما

و خیر لعینیک من منظر
إلى ما بأیدی اللئام العمى‏

قلت لحاه الله هلا قال بأیدی الرجال

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۴-  ۴۰۵-  ۴۰۶)

المنیه و لا الدنیه، و التقلّل و لا التوسّل. من لم یعط قاعدا، لم یعط قائما. الدهر یومان: یوم لک، و یوم علیک، فاذا کان لک فلا تبطر، و اذا کان علیک فاصبر.

«مردن و زبونى نبردن و به اندک بسنده کردن و متوسل نشدن. آن را که نشسته ندهند ایستاده هم نمى‏ دهند. روزگار دو روز است روزى به سود تو و روزى به زیان تو، روزى که به سود توست سرمست مشو و روزى که به زیان توست، شکیبا باش.»

ابن ابى الحدید در شرح این سخنان که هر یک در یک صفحه است شواهدى از اشعار عرب آورده است. که براى نمونه به ترجمه چند بیتى قناعت مى‏ شود: به خدا سوگند مى‏ خورم که مکیدن دانه‏ هاى خرما و آشامیدن آبهاى شور چاهها براى آدمى از خوارى و سؤال کردن از چهره ‏هاى دژم بهتر است… قلم سرنوشت به آنچه خواهد بود، رفته است، بنابراین حرکت و سکون یکسان است، دیوانگى است که براى روزى کوشش کنى و حال آنکه جنین در پرده خود روزى داده مى‏شود.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۰

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۳ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۵ صبحی صالح

۳۹۵-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )کُلُّ مُقْتَصَرٍ عَلَیْهِ کَافٍ

حکمت ۴۰۳ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۳: کُلُّ مُقْتَصَرٍ عَلَیْهِ کَافٍ هذا من باب القناعه-  و إن من اقتصر على شی‏ء و قنعت به نفسه فقد کفاه-  و قام مقام الفضول التی یرغب فیها المترفون-  و قد تقدم القول فی ذلک

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۳)

کلّ مقتصر علیه کاف. «هر چیز که بدان بسنده توان کرد، بس است.» این سخن از باب قناعت است و هر کس بر چیزى قناعت کند، او را کافى و بسنده است.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۹

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۲ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۴ صبحی صالح

۳۹۴-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ

حکمت ۴۰۲ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۲: رُبَّ قَوْلٍ أَنْفَذُ مِنْ صَوْلٍ قد قیل هذا المعنى کثیرا فمنه قولهم-و القول ینفذ ما لا تنفذ الإبر- . و من ذلک القول لا تملکه إذا نما-  کالسهم لا تملکه إذا رمى و قال الشاعر-

و قافیه مثل حد السنان
تبقى و یذهب من قالها

تخیرتها ثم أرسلتها
و لم یطق الناس إرسالها

و قال محمود الوراق-

أتانی منک ما لیس
على مکروهه صبر

فأغضیت على عمد
و کم یغضی الفتى الحر

و أدبتک بالهجر
فما أدبک الهجر

و لا ردک عما کان‏
منک الصفح و البر

فلما اضطرنی المکروه
و اشتد بی الأمر

تناولتک من شعری‏
بما لیس له قدر

فحرکت جناح الضر
لما مسک الضر

إذا لم یصلح الخیر
امرأ أصلحه الشر

و قال الرضی رحمه الله-

سأمضغ بالأقوال أعراض قومکم
و للقول أنیاب لدی حداد

یرى للقوافی و السماء جلیه
علیکم بروق جمه و رعاد

و قال أیضا-

کعمت لسانی أن یقول و إن یقل
فقل فی الجراز العضب إن فارق الغمدا

و إن برودا للمخازی معده
فمن شاء من ذا الحی أسحبته بردا

قلائد فی الأعناق بالعار لا تهی
على مر أیام الزمان و لا تصدا

إذا صلصلت بین القنا قضت القنا
و إن زفرت فی السر قطعت السردا

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۲)

ربّ قول، انفذ من صول. «بسا سخن که از حمله کارگرتر است.»

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۲

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۱ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۳ صبحی صالح

۳۹۳-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّى عَنْکَ فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ

حکمت ۴۰۱ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۱: خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ-  وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّى عَنْکَ-  فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَبِ کان یقال اجعل الدنیا کغریم السوء-  حصل منه ما یرضخ لک به-  و لا تأس على ما دفعک عنه-  ثم قال ع فإن لم تفعل فأجمل فی الطلب-  و هیمن الألفاظ النبویه لن تموت نفس حتى تستکمل رزقها-  فأجملوا فی الطلب- . قیل لبعض الحکماء ما الغنى-  فقال قله تمنیک و رضاک بما یکفیک

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۱)

خذ من الدنیا ما اتاک، و تولّ عمّا تولىّ عنک، فان انت لم تفعل فاجمل فى الطلب.

«آنچه از دنیا به تو رسید، بستان و از آنچه به تو پشت کند، روى بگردان و اگر چنین نمى‏ توانى، بارى به صورت پسندیده طلب و جستجو کن.»

گفته شده است دنیا را همچون وامدار بد حساب فرض کن، هر چه از آن به دست مى‏ آید بگیر و از آنچه خوددارى کرد، اندوهگین مباش. جمله آخر این سخن مقتبس از حدیث نبوى است که فرموده است: «هرگز کسى نمى‏ میرد تا روزى خود را به کمال دریابد، پس در طلب روزى پسندیده عمل کنید.» به یکى از حکیمان گفته شد: توانگرى در چیست گفت: کمى تمناى تو و خشنودى به آنچه تو را بسنده باشد.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

بازدیدها: ۱۶

نهج البلاغه کلمات قصار حکمت شماره ۴۰۰ متن عربی با ترجمه فارسی (شرح ابن ابی الحدید)

حکمت ۳۹۸ صبحی صالح

۳۹۸-وَ قَالَ ( علیه‏السلام  )ضَعْ فَخْرَکَ وَ احْطُطْ کِبْرَکَ وَ اذْکُرْ قَبْرَکَ

حکمت ۴۰۰ شرح ابن ‏أبی ‏الحدید ج ۱۹

۴۰۰: ضَعْ فَخْرَکَ وَ احْطُطْ کِبَرَکَ وَ اذْکُرْ قَبْرَکَ قد تقدم القول فی العجب و الکبر و الفخر

نبذ مما قیل فی التیه و الفخر

فی الحدیث المرفوع أن الله قد أذهب عنکم-  عبیه الجاهلیه و فخرها بالآباء-  الناس لآدم و آدم من تراب-  مؤمن تقی و فاجر شقی-  لینتهین أقوام یتفاخرون برجال-  إنما هم فحم من فحم جهنم-  أو لیکونن أهون على الله-  من جعلات تدفع النتن بأنفهاومن وصیته ص إلى علی ع لا فقر أشد من الجهل-  و لا وحشه أفحش من العجب- .

أتى وائل بن حجر النبی ص فأقطعه أرضا-  و أمر معاویه أن یمضی معه فیریه الأرض-  و یعرضها علیه و یکتبها له-  فخرج مع وائل فی هاجره شاویه-  و مشى خلف ناقته فأحرقته الرمضاء-  فقال أردفنی قال لست من أرداف الملوک-  قال فادفع إلی نعلیک-  قال ما بخل یمنعنی یا ابن أبی سفیان-  و لکن أکره أن یبلغ أقیال الیمن أنک لبست نعلی-  و لکن امش فی ظل ناقتی فحسبک بذاک شرفا-  و یقال إنه عاش حتى أدرک زمن معاویه-  فأجلسه معه على سریره- .

قیل لحکیم-  ما الشی‏ء الذی لا یحسن أن یقال و إن کان حقا-  فقال الفخر- . حبس هشام بن عبد الملک الفرزدق-  فی سجن خالد بن عبد الله القسری-  فوفد جریر إلى خالد لیشفع فیه-  فقال له خالد أ لا یسرک أن الله قد أخزى الفرزدق-  فقال أیها الأمیر-  و الله ما أحب أن یخزیه الله إلا بشعری-  و إنما قدمت لأشفع فیه-  قال فاشفع فیه فی ملإ لیکون أخزى له-  فشفع فیه فدعا به فقال-  إنی مطلقک بشفاعه جریر-  فقال أسیر قسری و طلیق کلبی-  فبأی وجه أفاخر العرب بعدها-  ردنی إلى السجن- .

ذکر أعرابی قوما فقال-  ما نالوا بأناملهم شیئا-  إلا و قد وطئناه بأخامص أقدامنا-  و إن أقصى مناهم لأدنى فعالنا- . نظر رجل إلى بعض ولد أبی موسى یختال فی مشیته-  فقال أ لا ترون مشیته-  کأن أباه خدع عمرو بن العاص- . و سمع الفرزدق أبا برده یقول-  کیف لا أتبختر و أنا ابن أحد الحکمین-  فقال أحدهما مائق و الآخر فاسق-  فکن ابن أیهما شئت- .

نظر رسول الله ص إلى أبی دجانه-  و هو یتبختر بین الصفین-  فقال إن هذه مشیه یبغضها الله إلا فی هذا الموطن- .لما بلغ الحسن بن علی ع قول معاویه-  إذا لم یکن الهاشمی جوادا و الأموی حلیما-  و العوامی شجاعا و المخزومی تیاها لم یشبهوا آباءهم-  فقال إنه و الله ما أراد بها النصیحه-  و لکن أراد أن یفنى بنو هاشم ما فی أیدیهم-  فیحتاجوا إلیه و أن یشجع بنو العوام فیقتلوا-  و أن یتیه بنو مخزوم فیمقتوا-  و أن یحلم بنو أمیه فیحبهم الناس- . کان قاضی القضاه محمد بن أبی الشوارب الأموی تائها-  فهجاه عبد الأعلى البصری فقال-

إنی رأیت محمدا متشاوسا
مستصغرا لجمیع هذی الناس‏

و یقول لما أن تنفس خالیا
نفسا له یعلو على الأنفاس‏

ویح الخلافه فی جوانب لحیتی
تستن دون لحى بنی العباس‏

بعض الأمویه-

إذا تائه من عبد شمس رأیته
یتیه فرشحه لکل عظیم‏

و إن تاه تیاه سواه فإنه‏
یتیه لحمق أو یتیه للوم‏

لبعض الأمویه أیضا-

أ لسنا بنی مروان کیف تبدلت
بنا الحال أو دارت علینا الدوائر

إذا ولد المولود منا تهللت‏
له الأرض و اهتزت إلیه المنابر

بعض التیاهین-

أتیه على إنس البلاد و جنها
و لو لم أجد خلقا أتیه على نفسی‏

أتیه فلا أدری من التیه من أنا
سوى ما یقول الناس فی و فی جنسی‏

فإن زعموا أنی من الإنس مثلهم
فما لی عیب غیر أنی من الإنس‏

بعض العلویه-

لقد نازعتنا من قریش عصابه
بمط خدود و امتداد أصابع‏

فلما تنازعنا الفخار قضى لنا
علیهم بما نهوى نداء الصوامع‏

ترانا سکوتا و الشهید بفضلنا
علیهم أذان الناس فی کل جامع‏

بأن رسول الله لا شک جدنا
و أن بنیه کالنجوم الطوالع‏

کان عماره بن حمزه بن میمون مولى بنی العباس-  مثلا فی التیه حتى قیل أتیه من عماره-  و کان یتولى دواوین السفاح و المنصور-  و کان إذا أخطأ مضى على خطئه تکبرا عن الرجوع-  و یقول نقض و إبرام فی حاله واحده-  الإصرار على الخطإ أهون من ذلک و افتخرت أم سلمه المخزومیه امرأه السفاح-  ذات لیله بقومها على السفاح-  و بنو مخزوم یضرب بهم المثل فی الکبر و التیه-  فقال أنا أحضرک الساعه على غیر أهبه-  مولى من موالی لیس فی أهلک مثله-  فأرسل إلى عماره-  و أمر الرسول أن یعجله عن تغییر زیه-  فجاء على الحال التی وجده علیها الرسول-  فی ثیاب ممسکه مزرره بالذهب-  و قد غلف لحیته بالغالیه حتى قامت-  فرمى إلیه السفاح بمدهن ذهب مملوء غالیه-  فلم یلتفت إلیه و قال هل ترى لها فی لحیته موضعا-  فأخرجت أم سلمه عقدا لها ثمینا-  و أمرت خادما أن یضعه بین یدیه فقام و ترکه-  فأمرت الخادم أن یتبعه به-  و یقول إنها تسألک قبوله فقال للخادم هو لک-  فانصرف بالعقد إلیها-  فأعطت الخادم فکاکه عشره آلاف دینار-  و استرجعته و عجبت من نفس عماره-  و کان عماره لا یذل للخلفاء و هم موالیه و یتیه علیهم- .

نظر رجل إلى المهدی و یده فی ید عماره و هما یمشیان-  فقال یا أمیر المؤمنین‏ من هذا-  قال هذا أخی و ابن عمی عماره بن حمزه-  فلما ولى الرجل ذکر المهدی الکلمه کالممازح لعماره-  فقال عماره و الله لقد انتظرت أن تقول-  مولای فأنفض یدی من یدک فتبسم المهدی- .

و کان أبو الربیع الغنوی-  أعرابیا جافیا تیاها شدید الکبر-  قال أبو العباس المبرد فی الکامل-  فذکر الجاحظ أنه أتاه و معه رجل هاشمی-  قال فنادیت أبو الربیع هنا-  فخرج إلی و هو یقول-  خرج إلیک رجل أکرم الناس-  فلما رأى الهاشمی استحیا و قال-  أکرم الناس ردیفا و أشرفهم حلیفا-  أراد بذلک أبا مرثد الغنوی-  لأنه کان ردیف رسول الله ص و حلیف أبی بکر-  قال حدثنا ساعه ثم نهض الهاشمی-  فقلت له من خیر الخلق-  قال الناس و الله قلت من خیر الناس-  قال العرب و الله-  قلت فمن خیر العرب قال مضر و الله-  قلت فمن خیر مضر قال قیس و الله-  قلت فمن خیر قیس قال یعصر و الله-  قلت فمن خیر یعصر قال غنی و الله-  قلت فمن خیر غنی قال المخاطب لک و الله-  قلت أ فأنت خیر الناس قال إی و الله-  قلت أ یسرک أن تکون تحتک ابنه یزید بن المهلب-  قال لا و الله-  قلت و لک ألف دینار قال لا و الله-  قلت فألفا دینار قال لا و الله-  قلت و لک الجنه قال فأطرق ثم قال-  على ألا تلد منی ثم أنشد-

تأبى لیعصر أعراق مهذبه
من أن تناسب قوما غیر أکفاء

فإن یکن ذاک حتما لا مرد له‏
فاذکر حذیف فإنی غیر أباء

أراد حذیفه بن بدر الفزاری-  و کان سید قیس فی زمانه- . رأى عمر رجلا یمشی مرخیا یدیه-  طارحا رجلیه یتبختر-  فقال له دع هذه المشیه فقال ما أطیق-  فجلده ثم خلاه فترک التبختر-  فقال عمر إذا لم أجلد فی هذا ففیم أجلد-  فجاءه الرجل بعد ذلک فقال-  جزاک الله یا أمیر المؤمنین خیرا-  إن کان إلا شیطانا سلط علی فأذهبه الله بک

ترجمه فارسی شرح ابن‏ ابی الحدید

حکمت (۴۰۰)

ضع فخرک، و احطط کبرک، و اذکر قبرک.

«فخرفروشى خود را کنار بگذار، کبر خود را از سر به درآر و گور خود را فرا یاد آر.»

درباره کبر و فخر و خودپسندى پیش از این سخن گفته شد. ابن ابى الحدید نمونه ‏هاى دیگرى از آنچه در نکوهش فخر و به خود بالیدن گفته شده است آورده است که به ترجمه پاره ‏اى از آن بسنده مى ‏شود.

از جمله سفارشهاى پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم به على علیه السّلام این است که «هیچ درویشى دشوارتر از نادانى نیست و هیچ غربت و تنهایى بدتر از به خود شیفتگى نیست.» به حکیمى گفته شد: آن چیزى که اگر حق هم باشد، گفتن آن نکوهیده است چیست گفت: فخر کردن.

مردى به یکى از پسران ابو موسى اشعرى که در راه رفتن خود مى‏ خرامید، نگریست و گفت: راه رفتن این را مى‏ بینید گویى پدر او عمرو عاص را گول زده است فرزدق هم شنید که ابو برده اشعرى مى‏ گوید: چرا بر خود نبالم که من پسر یکى از دو داورم. فرزدق گفت: یکى از آن دو احمق و دیگرى فاسق بود، پسر هر کدام که مى‏ خواهى باش پیامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم به ابودجانه نگریست که میان دو صف لشکرها مى‏ خرامید و با ناز حرکت مى‏ کرد، فرمود: «این گونه راه رفتن را خداوند جز در چنین جایى خوش نمى‏ دارد.»

چون این سخن معاویه که گفته بود اگر هاشمى بخشنده و اموى بردبار و عوّامى شجاع و مخزومى به خود بالنده نباشند، به نیاکان خود شبیه نیستند، به اطلاع‏ حسن بن على علیهما السّلام رسید، فرمود: به خدا سوگند در این سخن خود نیت خیر نداشته است، بلکه خواسته است بنى هاشم با این وصفى که از ایشان کرده است، آنچه در دست دارند ببخشند و نیازمند او شوند، و بنى عوّام دلیر گردند و خود را به کشتن دهند و بنى مخزوم با ناز و غرور مورد نفرت قرار گیرند و بنى امیه بردبارى کنند تا مردم ایشان را دوست بدارند.

جلوه تاریخ در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدیدجلد ۸ //دکتر محمود مهدوى دامغانى

 

بازدیدها: ۱۳۴