نهج البلاغه خطبه ها خطبه شماره ۱۳۹ (شرح میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»)

خطبه ۱۳۹ صبحی صالح

۱۳۹- و من کلام له ( علیه ‏السلام  ) فی وقت الشورى‏

لَنْ یُسْرِعَ أَحَدٌ قَبْلِی إِلَى دَعْوَهِ حَقٍّ وَ صِلَهِ رَحِمٍ وَ عَائِدَهِ کَرَمٍ

فَاسْمَعُوا قَوْلِی وَ عُوا مَنْطِقِی

عَسَى أَنْ تَرَوْا هَذَا الْأَمْرَ مِنْ بَعْدِ هَذَا الْیَوْمِ تُنْتَضَى فِیهِ السُّیُوفُ

وَ تُخَانُ فِیهِ الْعُهُودُ

حَتَّى یَکُونَ بَعْضُکُمْ أَئِمَّهً لِأَهْلِ الضَّلَالَهِ

وَ شِیعَهً لِأَهْلِ الْجَهَالَهِ

شرح وترجمه میر حبیب الله خوئی ج۸  

و من کلام له علیه السّلام فی وقت الشورى و هو المأه و التاسع و الثلاثون من المختار فى باب الخطب

لن یسرع أحد قبلی إلى دعوه حقّ، و صله رحم، و عائده کرم، فاسمعوا قولی، و عوا منطقی، عسى أن تروا هذا الأمر من بعد هذا الیوم تنتضى فیه السّیوف، و تخان فیه العهود، حتّى یکون بعضکم أئمّه لأهل الضّلاله، و شیعه لأهل الجهاله.

اللغه

(العائده) المعروف و الصّله و العطف و المنفعه و منه یقال: فلان کثیر العائده و هذا أعود أى أنفع و (عوا) جمع ع أمر من وعیت الحدیث وعیا من باب وعد حفظته و تدبّرت فیه و (نضوت) السّیف من غمده و انتضیته أخرجته.

الاعراب

قوله: إلى دعوه حقّ فی بعض النّسخ دعوه بالتنّوین فیکون حقّ صفه له‏و فی بعضها بالاضافه و الاضافه محضه و کذلک الاضافه فی صله رحم و عائده کرم، و عسى فی قوله: عسى أن تروا للاشفاق فی المکروه.

المعنى

اعلم أنّ هذا الکلام کما أشار إلیه السّیّد (ره) و نبّه علیه الشارح المعتزلی من جمله کلام قاله لأهل الشّورى بعد وفات عمر، و قد مضى أخبار الشّورى و مناشداته علیه السّلام مع أهل الشورى فی التّذییل الثّانی و الثالث من شرح الفصل الثالث من الخطبه الثالثه المعروفه بالشّقشقیّه و فیها کفایه لمن أراد الاطلاع.

و أقول: ههنا: إنّ غرضه علیه السّلام بهذا الفصل من کلامه تنبیه المخاطبین و تحذیرهم من الاقدام على أمر بغیر تدبّر و تثبّت و رویّه، و نهیهم عن التّسرع و العجله کیلا یکون بیعتهم فلته فیتورّطوا فی الهلکات و یلقوا بأیدیهم إلى التّهلکه و قدّم جمله من فضائله تحریصا لهم على استماع قوله و ترغیبا على حفظ منطقه فقال (لن یسرع أحد قبلی إلى دعوه حقّ) أى لن یبادر أحد قبلی إلى اجابه الدّعاء الحقّ فما لم أجب إلیه لا یکون حقا أو لن یسبقنی أحد إلى أن یدعو إلى حقّ فما لم ادع إلیه لا یکون حقّا، و فی بعض النّسخ لم یسرع بدل لن یسرع فیکون الغرض أن نظرى کان فیما مضى إلى الحقّ فکذلک یکون فیما یستقبل، و کیف کان فالمقصود به الاشاره إلى کونه مع الحقّ و کون الحقّ معه کما هو منطوق الحدیث النّبوى المعروف بین الفریقین.

(و صله رحم و عائده کرم) أى معروف و إحسان و انعام (فاسمعوا قولی) فانّ الرّشد فی سماعه (وعوا منطقى) فانّ النّفع و الصّلاح فی حفظه، و إنّما أمرهم بالحفظ و السّماع لیتنبّهوا على عاقبه امورهم و ما یترتّب علیها من الهرج و المرج فکانّه یقول إذا کان بناء الأمر أى بناء أمر الخلافه على الخبط و الاختلاط و التّقلب فیه على أهله و مجاذبه من لا یستحقّه: ف (-  عسى أن تروا هذا الأمر من بعد هذا الیوم) بحال (تنتضى) و تشتهر(فیه السّیوف و تخان فیه العهود) قال الشّارح البحرانی: و هو اشاره إلى ما علمه من حال البغاه علیه و الخوارج و النّاکثین لبیعته، فقوله: (حتّى یکون بعضکم أئمه لأهل الضّلاله و شیعه لأهل الجهاله) غایه للتغلّب على هذا الأمر و أشار بالأئمّه إلى طلحه و الزّبیر و بأهل الضلاله إلى أتباعهم و بأهل الجهاله إلى معاویه و رؤساء الخوارج و سائر بنی امیّه، و بشیعه أهل الجهاله إلى اتباعهم انتهى.

أقول: و فیه ما لا یخفى، لأنّ هذا الکلام إنّما قاله فی وقت الشّورى حیث ما أرادوا عقد البیعه لعثمان، و کان مقصوده به الایقاف عن بیعته و التحذیر عنه بما کان یترتّب علیها من المفاسد و یتعقّبها من المضارّ، فلا ارتباط لخروج الخوارج و نکث الناکثه و بغى القاسطه بهذا المقام حتّى یکون کلامه علیه السّلام إشاره إلیها، لعدم ترتّب تلک الامور على بیعه عثمان، و إنّما ترتّبت على بیعته علیه السّلام کما هو واضح.

نعم لو کان یقوله لما ارید على البیعه بعد قتل عثمان مثل ما تقدّم فی الخطبه الاحدى و التّسعین لم یتأمل فی کونه إشاره إلى ما قاله الشّارح، و بعد ذلک کلّه فالأولى أن یجرى کلامه مجرى العموم من دون أن یکون إشاره إلى خصوص حال طائفه مخصوصه.

و إن کان و لا بدّ فالأنسب أن یشاربه إلى ما ترتّب من بیعه عثمان من المفاسد فیکون المراد بالسّیوف المنتضاه ما سلّت یوم الدّار لقتل عثمان، و بالعهود التی خینت فیها ما عهده عثمان لأهل مصر أو خیانته فی عهود اللّه عزّ و جلّ و أحکامه، و خیانه طلحه و الزّبیر و أمثالهما فی ما عقدوا و عهدوا من بیعه عثمان، و یکون قوله: أئمه لأهل الضّلاله، اشاره إلى طلحه و الزبیر حیث کانا أشد النّاس إغراء على قتل عثمان و تبعهما أکثر النّاس، و وصفهم بالضّلاله باعتبار عدم کون قتلهم له على وجه مشروع ظاهرا و قوله: شیعه لأهل الجهاله، إشاره إلى مروان و أضرابه من شیعه عثمان و تبعه الحامین له و الذّابین عنه.

و یمکن ما قاله الشّارح بأنّ فساد النّاکثین و القاسطین و المارقین ممّا تولّد من بیعه عثمان و نشأ من خلافته، و ذلک لأنه فضّل فی العطاء و راعى جانب بنی امیّه و بنی أبی معیط على سائر الناس، فلما قام أمیر المؤمنین علیه السّلام بالأمر تمنّى طلحه و الزبیر منه أن یعامل معهما معامله عثمان لأقربائه من التفضیل فی العطاء و التّقریب، فلمّا لم یحصل ما أملا نکثا، و تبعهما من کان غرضه حطام الدّنیا، و کذلک أقرّ معاویه على عمل الشّام حتّى قویت شوکته، فلمّا نهض أمیر المؤمنین بالخلافه أبی و استکبر من البیعه له و بغى و أجابه القاسطون فکانت وقعه صفین و منها کان خروج الخوارج، فهذه المفاسد کلّها من ثمرات الشجره الملعونه و معایب الشورى، و اللّه العالم

الترجمه

از جمله کلام هدایت نظام آن امام انام است در وقت شورى مى ‏فرماید که: هرگز مبادرت نمى‏ کند احدى پیش از من بسوى دعوت حق و برعایت صله رحم و بر احسان و کرم، پس گوش کنید گفتار مرا، و حفظ نمائید سخنان مرا، مبادا که ببینید این أمر خلافت را که کشیده مى‏ شود در او شمشیرها، و خیانت کرده شود در او عهدها، تا آنکه باشد بعضى از شما پیشوایان أهل ضلالت و گمراهى و شیعیان أهل جهالت و نادانى.

منهاج ‏البراعه فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه(الخوئی)//میر حبیب الله خوئی«میرزا حبیب الله خوئی»

بازدیدها: ۲۶

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.